Wyrok I C 702/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 kwietnia 2013 roku Sąd Okręgowy w Białym

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 702/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 kwietnia 2013 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Jarosław Pawlik Protokolant: Bożena Suchocka po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2013 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa H. S. przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W. o przywrócenie stanu poprzedniego i zapłatę I. Zasądza od pozwanej (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz powódki H. S. kwotę 8050 (osiem tysięcy pięćdziesiąt) złotych wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 13% w stosunku rocznym od dnia 1 marca 2012 roku do dnia zapłaty. II. W pozostałej części powództwo oddala. III. Odstępuje od obciążenia powódki kosztami zastępstwa procesowego. IV. Nakazuje pobrać od pozwanej (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Białymstoku kwotę 403 złote tytułem nieuiszczonej części opłaty sądowej. UZASADNIENIE Powódka H. S. wnosiła o nakazanie pozwanej (...) Spółce Akcyjnej w W. przywrócenie stanu zgodnego z prawem i zakazanie dalszych naruszeń prawa własności działki nr (...) położonej w B. przy ul. (...), dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (...) przez Sąd Rejonowy w Białymstoku IX Wydział Ksiąg Wieczystych w ten sposób, że zobowiązać pozwaną do usunięcia z wymienionej działki urządzeń teletechnicznych, które naruszają przysługujące jej prawo własności. Powódka wnosiła również o zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kwoty 120.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 marca 2012 r. tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości w okresie od 24 kwietnia 2002 r. do 24 kwietnia 2012 r. oraz zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwu powódka podniosła, że od 30 maja 1983 r. jest właścicielką nieruchomości obejmującej działkę nr (...), położonej w B. przy ul. (...), dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (...) przez Sąd Rejonowy w Białymstoku IX Wydział Ksiąg Wieczystych. Na tej nieruchomości znajdują się urządzenia infrastruktury teletechnicznej stanowiące własność pozwanej, a składające się z trzech studzienek oraz linii telefonicznych i --- STRONA 2 --- światłowodowych. Powódka, ani jej poprzednicy prawni nie wyrazili zgody na korzystanie z gruntu przez pozwaną w takim zakresie. Z dołączonej do pozwu mapki sytuacyjno – wysokowościowej wynika, że przebieg linii znacznie utrudnia powodowi korzystanie z nieruchomości, gdyż zmniejsza obszar działki pod zabudowę z uwagi na urządzenia teletechniczne i pas ochronny wokół tych urządzeń. W dniu 11 sierpnia 2008 r. została zawarta umowa dotycząca jednorazowego udostępnienia nieruchomości w godzinach 8:00 – 16:00 na kwotę 1.000 zł do dnia dzisiejszego. Pozwana nie starała się uporządkować stanu prawnego. Niezależnie od roszczenia o ochronę własności powódka dochodzi wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu przez okres ostatnich 10 lat, tj. za okres od 24 kwietnia 2002 r. do 24 kwietnia 2012 r. Sposób przebiegu linii podziemnej przez grunt powódki znacznie utrudnia korzystanie z gruntu i ogranicza możliwość zagospodarowania nieruchomości. Wybudowany na gruncie pawilon handlowy został podczas projektowania znacznie zmniejszony ze względu na znajdujące się na działce urządzenia pozwanej. W tej sytuacji powódka oszacowała wynagrodzenie za korzystanie przez pozwaną z gruntu na kwotę 12.000 zł rocznie. Miesięczne wynagrodzenie w wysokości 1.000 zł zostało ustalone na podstawie wynagrodzenia, jakie wypłacono powódce na podstawie umowy jednorazowego udostępnienia nieruchomości z dnia 18 listopada 2008 r. Powódka pismem z dnia 1 marca 2012 r. wezwała pozwaną do dobrowolnego i ugodowego uporządkowania korzystania z nieruchomości i zapłaty należnego odszkodowania. Na rozprawie w dniu 5 lipca 2012 r. pozwana (...) Spółka Akcyjna w W. wnosiła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Wskazała, że z księgi wieczystej wynika, że nieruchomości stanowią przedmiot współwłasności, a po stronie powodowej występuje jeden właściciel. Podniosła jednocześnie zarzut przedawnienia. Oświadczyła, że nie kwestionuje powództwa co do zasady, ale jej zdaniem wynagrodzenie jest zawyżone, a sposób jego ustalenia nie odpowiada utrwalonemu orzecznictwu. Pozwana wskazała, że infrastruktura znajdująca się na nieruchomości jest czynna. Była wybudowana w latach 80 –tych XX wieku, przed wprowadzeniem stanu wojennego. Fakt jej posadowienia został zaakceptowany przez powoda, co wynika z umowy dołączonej do pozwu. Inicjatorem tej budowy był urząd miejski. Powódka na rozprawie w dniu 28 sierpnia 2012 r. złożyła oświadczenie o cofnięciu pozwu w części dotyczącej nakazania pozwanej przywrócenia stanu poprzedniego. Sąd Okręgowy ustalił, co następuje: Na podstawie umowy darowizny z dnia 30 maja 1983 r. powódka H. S. i R. D. nabyli na zasadzie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej własność nieruchomości stanowiącej działkę nr (...), położoną w B. przy ul. (...). Na początku lat 80 – tych XX wieku poprzednik prawny pozwanej (...) Spółki Akcyjnej w W. zainstalował na tej działce urządzenia infrastruktury teletechnicznej, studzienki oraz linie sieci teletechnicznej. Czynności te nie były poprzedzone zawarciem z poprzednikami prawnymi powódki stosownej umowy upoważniającej do korzystania przez pozwaną z tej nieruchomości. dowód: wypis z księgi wieczystej nr(...) (k. 7), szkic sytuacyjny (k. 8), wypis z rejestru gruntów (k. 9), fotografie (k. 10-13). Nieruchomość ta jest zabudowana budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym i handlowo – usługowym. Jest położona na obszarze zaliczonym do strefy pośredniej miasta B.. Otoczenie nieruchomości stanowi zabudowa mieszkaniowa jednorodzinna z usługami. Nieruchomość posiada dobrą ekspozycję i jest dobrze widoczne od strony ul. (...). Położenie nieruchomości jest dobre. Połączenie z ciągami komunikacji samochodowej i pieszej jest dobre, nieruchomość ma dojazd do ul. (...)o nawierzchni asfaltowej. Nieruchomość położona jest w zasięgu oddziaływania gminnych sieci i urządzeń infrastruktury technicznej uzbrojenia terenu: energetycznej, wodociągowej, kanalizacyjnej, gazowej i teletechnicznej. Powódka doznaje ograniczeń w korzystaniu z przysługującego jej do tej nieruchomości prawa własności z uwagi na istniejącą linię teletechniczną. Z uwagi na konieczność prawidłowego funkcjonowania linii i konserwacji na tym obszarze, jak również w pasie sąsiadującym z przebiegiem linii nie można wznosić budynków, --- STRONA 3 --- urządzać stałych składów i magazynów, sadzić drzew oraz podejmować działalności, która mogłaby zagrozić trwałości linii podczas jej eksploatacji. dowód: opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomości (k. 94- 107). W dniu 18 listopada 2008 r. pozwana i małżonek powódki R. D. zawarli umowę jednorazowego udostępnienia tej nieruchomości, na mocy której jej współwłaściciel zobowiązał się do jednorazowego udostępnienia pozwanej części nieruchomości celem przeprowadzenia robót polegających na wciągnięciu kabla do istniejącej kanalizacji teletechnicznej w dniu 19 listopada 2008 r. w godzinach od 8:00 do 16:00 za jednorazowym wynagrodzeniem w wysokości 1.000 zł. dowód: umowa z dnia 18 listopada 2008 r. (k. 16). W dniu 1 marca 2012 r. powódka wezwała pozwaną do zapłaty kwoty 120.000 zł z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości w okresie od 30 listopada 2001 r. do 30 listopada 2011 w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania. dowód: wezwanie do zapłaty (k. 30). Sąd oparł te ustalenia na dokumentach zgromadzonych w aktach sprawy, których wiarygodności żadna ze stron nie kwestionowała. Miarodajne źródło ustaleń w sprawie stanowiła również opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomości J. L., co do której strony nie zgłosiły zastrzeżeń. Biegły w sposób fachowy i rzeczowy odniósł się do przedstawionych mu zagadnień, a opracowana opinia była poprzedzona wnikliwą analizą akt sprawy oraz odpowiednich przepisów. Szczegółowo opisał położenie nieruchomości, jej przeznaczenie, charakter i funkcjonalność. Omówił też ograniczenia, jakie istnieją na tej nieruchomości w związku z usytuowaniem sieci teletechnicznej. Wskazał też zasady szacowania wartości różnego rodzaju nieruchomości oraz metodę, jaką przyjął za podstawę określenia wartości nieruchomości należącej do powódki. Zgodnie ze zleceniem Sądu określił wartość rocznego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z tej nieruchomości. Okoliczności te wskazują na brak jakichkolwiek przesłanek, które podważyłyby walory dowodowe tej opinii. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Powództwo podlegało uwzględnieniu w części. Sąd w pierwszej kolejności rozważył podniesiony przez pozwaną zarzut braku należytej reprezentacji procesowej strony powodowej w niniejszym postępowaniu oraz zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia. Analiza tych zarzutów powinna być poprzedzona ustaleniem podstawy prawnej roszczenia powódki. Z treści pozwu wynika, że powódka żąda zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez pozwaną z nieruchomości przy ul. (...) 2 w B.. Zgodnie z art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c. samoistny posiadacz w złej wierze jest zobowiązany do wynagrodzenia właścicielowi za korzystanie z rzeczy. Zobowiązany jest on nadto zwrócić wartość pożytków, których z powodu złej gospodarki nie uzyskał oraz jest odpowiedzialny za pogorszenie i utratę rzeczy chyba, że rzecz uległaby pogorszeniu i utracie także wtedy, gdyby znajdowała się w posiadaniu uprawnionego. Prawo właściciela do uzyskania wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy wynika z treści prawa własności uregulowanego w art. 140 k.c. W konsekwencji w stosunku do osoby posiadającej rzecz bez tytułu prawnego skutecznego względem właściciela, może on realizować przysługujące mu roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy. Reguły te na zasadzie art. 230 k.c. mają odpowiednie zastosowanie w przypadku bezumownego korzystania z nieruchomości przez posiadacza służebności w złej wierze (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1984 r. w sprawie III CZP 20/84, OSNCP 1984/12/209), gdyż faktyczne władztwo podmiotów eksploatujących różnego typu urządzenia przesyłowe odpowiada władztwu wynikającemu ze służebności gruntowej (art. 352 § 1 k.c.), a obecnie służebności przesyłu (art. 305 1 k.c.). --- STRONA 4 --- Posiadanie tego rodzaju służebności przybiera taką postać, że nie pozbawia w zupełności faktycznego władztwa właściciela nad nieruchomością obciążoną. Sytuacja taka występuje w sprawie, gdyż powódka nie jest pozbawiona władztwa nad nieruchomością, ale jest ograniczona w jej rozporządzaniu w części, przez którą przebiega sieć teletechniczna należąca do pozwanej. W sprawie nie budzi wątpliwości, że pozwana jest posiadaczem służebności przesyłu obciążającej nieruchomość powódki. Linia teletechniczna została zainstalowana na nieruchomości powódki na początku lat 80 – tych XX wieku. W sprawie nie ma dowodów, które wskazywałyby, że poprzednicy prawni powódki zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanej umowę określającą warunki korzystania z tej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności. Nie można też zgodzić się z pozwaną, że istniejący stan rzeczy został zaakceptowany przez właścicieli nieruchomości obciążonej, co miała potwierdzać umowa z dnia 18 listopada 2008 r. jednorazowego udostępnienia tej nieruchomości. Jej postanowienia prowadzą do wniosków przeciwnych, gdyż przewidują jednorazowe udostępnienie pozwanej nieruchomości w celu wykonania prac konserwacyjnych przebiegającej przez nią linii teletechnicznej za odpowiednim wynagrodzeniem. Pozwana wiedziała więc, że nie przysługuje jej tytuł prawny do korzystania z tej nieruchomości. Oznacza to, że jest posiadaczem służebności (obecnie służebności przesyłu) w złej wierze, przeciwko któremu właściciel nieruchomości może wystąpić z roszczeniami uzupełniającymi na podstawie art. 224 § 2 k.c., art. 225 k.c. i art. 230 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, Lex nr 578038). Sąd nie podzielił zarzutu pozwanej, że powódka nie mogła występować samodzielnie w procesie, gdyż prawo własności spornej nieruchomości przysługuje również innym osobom. Z treści księgi wieczystej nr (...) prowadzonej dla nieruchomości przy ul. (...) w B. wynika, że jest ona objęta wspólnością ustawową małżeńską między powódką, a R. D.. Mąż powódki zmarł, co zmieniło charakter współwłasności z bezudziałowej we współwłasność w częściach ułamkowych, przy czym krąg osób uprawnionych do spadku po zmarłym nie został jeszcze stwierdzony w postępowaniu sądowym. Nie stało to jednak na przeszkodzie temu, by powódka wystąpiła z niniejszym roszczeniem. Przysługuje jej udział we współwłasności tej nieruchomości, a zgodnie z art. 209 k.c. jako współwłaściciel nieruchomości może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania wspólnego prawa. Na podstawie tego przepisu nawet jeden tylko współwłaściciel może w imieniu własnym, ale w interesie wszystkich współwłaścicieli, dochodzić od osoby trzeciej roszczenia windykacyjnego oraz roszczeń uzupełniających z art. 224- 225 k.c. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, OSNC 2009/4/53, Lex nr 361243, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1997 r., II CKN 2/97, Lex nr 1228321, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 października 2012 r., I ACa 243/12, Lex nr 1267417). Sąd uznał również za nieuzasadniony zarzut przedawnienia. Roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy podlega przedawnieniu według reguł określonych art. 229 k.c. i art. 118 k.c., tzn. roszczenie to przedawnia się z upływem 10 lat począwszy od dnia, w którym uprawniony mógł się domagać zaspokojenia, jednak nie później, niż w ciągu roku od dnia zwrotu rzeczy. Powódka skierowała do pozwanej wezwanie do zapłaty kwoty 120.000 zł z tego tytułu pismem z dnia 1 marca 2012 r., a z żądaniem tym wystąpiła na drogę postępowania sądowego w dniu 25 kwietnia 2012 r. Rozpoznaniu podlegało więc żądanie odszkodowania za bezumowne korzystanie z nieruchomości za okres 10 lat wstecz, tj. od 25 kwietnia 2002 r. do 25 kwietnia 2012 r. Wytoczenie powództwa o zapłatę przerwało bowiem zgodnie z art. 123 pkt 1 k.c. bieg terminu przedawnienia. Sąd przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia za posiadanie przez pozwaną służebności przesyłu miał na uwadze, że powinno ono być określane każdorazowo, stosownie do okoliczności konkretnego przypadku – z uwzględnieniem charakteru i trwałości obciążenia oraz jego uciążliwości – następnie powinno podlegać weryfikacji przez stopień ingerencji w uprawnienia właścicielskie (ograniczenie korzystania z nieruchomości) oceniany z kolei przez pryzmat przeznaczenia nieruchomości i okoliczności faktycznych wskazujących na rzeczywiste wykorzystywanie lub możliwość wykorzystywania nieruchomości przez właściciela. W związku z zawodnością kryterium cen rynkowych właściwych dla najmu lub dzierżawy gruntów, wynagrodzenie powinno być przede wszystkim pochodną wartości nieruchomości, przy czym nie powinno jej przewyższać (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNC --- STRONA 5 --- 2006/4/64, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 października 2012 r., I ACa 469/12, Lex nr 1235963, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 26 października 2012 r., I ACa 107/12, lex nr 1235947). W sprawie podstawowe znaczenie miało określenie obszaru, który wskutek usytuowania sieci teletechnicznej utracił możliwość wykorzystania zgodnie z przeznaczeniem, oraz strefy ochronnej wyłączonej z użytku, na której obszarze ograniczona jest możliwość zabudowy oraz prowadzenia prac. Obliczenia te zostały dokonane w sprawie przez biegłego z zakresu szacowania nieruchomości. Biegły J. L. za mierniki szacowania wartości wynagrodzenia przyjął realny poziom stawek opłat za tego typu nieruchomości na lokalnym rynku nieruchomości, uwzględniający sytuację na rynku nieruchomości, relacje popyt – podaż, lokalizację i rodzaj nieruchomości i wpływ na obniżenie wartości nieruchomości obciążenia jej służebnością przesyłu w części obejmującej strefę ograniczonego użytkowania, rozumianej, jako obszar oddziaływania infrastruktury na prawo własności. Biegły uwzględniając stan szacowanej nieruchomości, określony na podstawie analizy rynku nieruchomości, po korygowaniu cen w podejściu porównawczym, za pomocą metody porównywania parami w przeliczeniu na jednostkę porównawczą (1 m 2 powierzchni gruntu) oraz cechy rynkowe nieruchomości, na której usytuowana jest infrastruktura, wyliczył wartość 1 m 2 badanej nieruchomości na kwotę 305 zł. Biegły określił również powierzchnię pasa ograniczonego użytkowania na poziomie 55 m 2 . Uwzględnił ograniczenia w korzystaniu z prawa własności nieruchomości, gdyż wzdłuż linii teletechnicznej dochodzi do swoistego współużytkowania terenu przez władającego instalacją oraz przez właściciela nieruchomości. Zdaniem biegłego dla linii powinny być wyznaczone na okres eksploatacji strefy kontrolowane, w których operator sieci powinien kontrolować wszelkie działania, które mogłyby spowodować uszkodzenie linii. W strefach kontrolowanych nie należy wznosić budynków, urządzać stałych składów i magazynów, sadzić drzew oraz nie powinna być podejmowana żadna działalność mogąca zagrozić trwałości linii podczas jej eksploatacji. Szerokość pasa ochronnego nie została jednoznacznie określona w żadnej normie prawnej, stąd biegły przyjął za logicznie i technicznie uzasadnione zakreślenie strefy kontrolowanej w przypadku badanej linii na 0, 5 m z każdej strony osi przewodów. Biegły ustalił, że dla linii przebiegających przez nieruchomość, szerokość pasa ograniczonego użytkowania wynosi 1 m, zaś łączna długość odcinków linii przebiegającej przez teren nieruchomości na podstawie pomiarów mapy zasadniczej wynosi 55 m. Biegły określił też współczynnik zmniejszenia się wartości nieruchomości na poziomie 0,60, biorąc pod uwagę zakres ingerencji właściciela infrastruktury w prawa właściciela, długotrwałość istnienia infrastruktury i inne elementy wpływające na jej wartość, a także to, czy z obszaru objętego ograniczeniem jest możliwe faktyczne korzystanie tylko przez posiadacza infrastruktury, czy również przez właściciela nieruchomości obciążonej oraz jaka jest faktyczna gospodarcza użyteczność tego obszaru dla właściciela. Określenie przez biegłego współczynnika uwzględniającego sposób korzystania z pasa gruntu przez właściciela nieruchomości i przez przedsiębiorstwo przesyłowe o wartości 0,50 było poprzedzone analizą rodzaju użytku gruntowego oraz sposobu korzystania z pasa gruntu przez właściciela nieruchomości i przez przedsiębiorstwo przesyłowe. Biegły mając na uwadze przyjęte wyżej wartości, ustalił wysokość rocznego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości na poziomie 805 zł. W świetle powyższego Sąd przyjął, że wynagrodzenie za bezumowne korzystanie ze służebności przesyłu przez pozwaną wynosi 8.050 zł, jako iloczyn ustalonego przez biegłego rocznego wynagrodzenia oraz 10 lat korzystania z nieruchomości przez pozwaną. Dale idące roszczenie o zapłatę, jako bezzasadne podlegało oddaleniu na podstawie art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c. w zw. z art. 230 k.c. O odsetkach Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 481 § 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Powódka wezwała pozwaną do zapłaty kwoty 120.000 zł pismem z dnia 1 marca 2012 r., co uzasadniało ustalenie od tej daty biegu odsetek ustawowych od zasądzonej kwoty. Sąd na podstawie art. 102 k.p.c. odstąpił od obciążenia powódki należnymi od niej kosztami zastępstwa procesowego z uwagi na jej trudną sytuację życiową. Jest bowiem osobą starszą, uzyskującą skromne świadczenia emerytalne w wysokości 629, 31 zł miesięcznie, które wystarczają jedynie na pokrycie podstawowych kosztów utrzymania powódki. O kosztach sądowych obciążających pozwaną Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 113 ust. 1 ustawy --- STRONA 6 --- z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 28 lipca 2005 r., uwzględniając stopień, w jakim pozwana przegrała proces.