Wyrok I C 699/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 lipca 2012r. Sąd Okręgowy w Siedlcach I W

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 699/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 lipca 2012r. Sąd Okręgowy w Siedlcach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSR del. Katarzyna Antoniak Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Łęczycka po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2012r. w Siedlcach na rozprawie sprawy z powództwa E. K. i Z. K. przeciwko G. K. o ustalenie prawa do grobu, przywrócenie stanu poprzedniego grobu i zapłatę I. ustala, że powodom E. K. i Z. K. przysługuje prawo do grobu znajdującego się na cmentarzu wyznaniowym zarządzanym przez Parafię (...)w M. w miejscu pochówku ich syna J. K. (1) zmarłego w dniu 8 stycznia 1976r., II. nakazuje pozwanej G. K. przywrócenie stanu poprzedniego grobu poprzez usunięcie z miejsca pochówku J. K. (1) znajdującego się na cmentarzu opisanym w pkt I wyroku naniesienia budowlanego w postaci murowanego grobowca i zaniechanie dalszych naruszeń grobu, III. zasądza od pozwanej G. K. na rzecz powodów E. K. i Z. K. po 3.500 (trzy tysiące pięćset) złotych na rzecz każdego z nich tytułem zadośćuczynienia, IV. w pozostałej części oddala powództwo, V. zasądza od G. K. na rzecz powodów E. K. i Z. K. kwotę 595,08 (pięćset dziewięćdziesiąt pięć złotych osiem groszy) tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu, VI. w pozostałej części koszty procesu między stronami wzajemnie znosi, a nieuiszczoną część opłaty od pozwu przejmuje na rachunek Skarbu Państwa. Sygn. akt: I C 699/11 UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Do Sądu Okręgowego w Siedlcach – I Wydziału Cywilnego wpłynął pozew E. K. i Z. K. skierowany przeciwko G. K. o ustalenie, że powodom przysługuje prawo do grobu znajdujacego się na cmentarzu parafialnym w M. oraz do kultywowania w tym miejscu pamięci o pochowanych tam osobach zmarłych ,tj. o synu powodów J. K. (1), dziadkach powoda A. i M. K. oraz siostrze powoda J. K. (2), a także o przywrócenie powodom posiadania południowej części grobu poprzez nakazanie pozwanej usunięcia z grobu wszelkich naniesień budowlanych związanych z wymurowaniem grobowca i zakazanie naruszeń posiadania w przyszłości oraz o zasądzenie od pozwanej na rzecz powodów kwoty 15.000 złotych tytułem zadośćuczynienia i kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu pozwu wskazno, że powodowie od wielu lat byli posiadaczami grobu ziemnego znajdującego się w centralnej części cmentarza prafialnego w M., w którym pochowani byli ich bliscy. W grobie tym spoczywają ciała dziadków powoda – A. i M. K. oraz jego siostry J. K. (2), a także zmarłego w 1976r. syna powodów J. K. (1). Powodowie oraz ich krewni opiekowali się tym grobem, przy którym kultywowali pamięć o osobach zmarłych oraz spotykali się w miejscu pochówku bliskich, przede wszystkim w dniu 1 listopada każdego roku, ale również przy innych okazjach, gdyż do polskiej tradycji i zwyczaju należy, że groby odwiedza się bardzo często, a szczególnie wówczas, gdy chodzi o zmarłe dziecko. Ten ból nie mija nigdy. Nazwiska wszystkich zmarłych umieszczone były na tablicy znajdującej się na grobie. W 1998r. zmarł ojciec pozwanej J. K. (3). Pozwana zwróciła się wówczas do powodów o wyrażenie zgody na pochowanie ojca w ich grobie i zgodę te otrzymała. Ustalono, że pozwana zajmie północną część grobu, zaś powodowie pozostawią sobie część południową. Wszystko odbyło się zgodnie z tymi ustalaniami, a po pewnym czasie pozwana wykonała na grobie lakstrykowy pomnik. Były też rozmowy, aby w przyszłości wykonać wspólnymi siłami pomnik lepszej jakości. Jednakże na początku kwietnia 2011r. pozwana rozebrała poprzedni pomnik, wywiosła gdzieś szczatki zmarłych i rozpoczęła budowę murowanego grobowca w miejscu grobu ziemnego. Zajęła w tym celu cały grób, łącznie z południową częścią znajdującą się w posiadaniu powodów. Na interwencję powodów oświadczyła, że ona jest wyłączną posiadaczką grobu, a powodowie nic do niego już nie mają. Powodowie usiłowali ustalić u miejscowego proboszcza, czy pozwana dokonała opłaty za grób zatajając, że nie jest jego jedyną posiadaczką, jednakże proboszcz nie chciał udzielić żadnych informacji w tym przedmiocie. W odniesieniu do żądania zadośćuczynienia pieniężnego wskazano, że jest ono uzasadnione stopniem naruszenia przez pozwaną praw powodów (pozew k.2-3). Powodowie podtrzymywali powyższe stanowisko w toku sprawy, a pozwana nie uznała powództwa i wniosła o jego oddalenie oraz zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego (protokoły rozpraw z 17 października 2011r. k.39-39v, 30 marca 2012r. k.125, 15 maja 2012r. k.140-140v i 27 czerwca 2012r. k.148). Sąd ustalił, co następuje: Sporny grób znajduje się na cmentarzu zarządzanym przez Parafię (...)w M.. Grób powstał w 1921r. z chwilą pochowania tam pierwszej osoby zmarłej – A. K.. Był to grób ziemny na szerokość dwóch trumien. W 1953r. pochowano tam drugą osobę – M. K.. Pochowane osoby były małżeństwem oraz przodkami powoda i pozwanej. A. i M. małż. K. byli rodzicami J. K. (4) – matki powoda oraz J. K. (5) – dziadka pozwanej. A. K. i M. K. mieli jeszcze inne dzieci m.in. A. M. i F. K.. Syn pochowanych (dziadek pozwanej) J. K. (5) opiekował się grobem rodziców. Urządził na nim pierwszy nagrobek w formie betonowej opaski dookoła grobu i postawil żelazny krzyż z tablicą z wypisanymi danymi zmarłych. W 1956r. w przedmiotowym grobie pochowana została J. K. (2), która zmarła jako kilkutygodniowe dziecko. Była to córka J. K. (6) a siostra powoda. J. K. (5), który urządził pierwszy nagrobek na wskazanym grobie zmarł w 1969r. i został pochowany w innym miejscu na tym samym cmentarzu. Po jego śmierci opiekę nad spornym grobem sprawowała jego żona – M. K., z czasem przejmowało ją młodsze pokolenie – G. K. córka wymienionych a matka pozwanej oraz sama pozwana. Grób odwiedzały również pozostałe dzieci pierwszych pochowanych m.in. J. K. (4) (matka powoda), A. M., F. K. (zeznania świadków: A. G. k.127v-128, S. K. k.128v-129, zeznania powódki k.148 i 149v, zeznania powoda k.150, zeznania pozwanej k.151-151v). W styczniu 1976r. zmarł jako dwuletnie dziecko syn powodów J. K. (1). Powodowie po konsultacji z babką pozwanej M. K. (żoną J. K. (5)) pochowali syna w spornym grobie – w jego południowej części. Przez kolejne lata członkowie szeroko --- STRONA 3 --- rozumianej rodziny pierwszych pochowanych – A. i M. K. zgodnie sprawowali kult wszystkich zmarłych pochowanych w grobie. W 1998r. zmarł ojciec pozwanej J. K. (3). Matka pozwanej G. K. wraz z bratem pozwanej S. K. przyjechali do powodów skonsultować z nimi możliwość pochowania zmarłego w przedmiotowym grobie. Powodowie nie sprzeciwili się, ale zastrzegli, że na południowej części jest pochowany ich syn i nie wykluczają, że w przyszłości będą chcieli być pochowani w grobie. Ojciec pozwanej został pochowany w północnej części grobu. W maju 1999r. pozwana wykonała na całym grobie nowy nagrobek z tzw. lastryka. Na tablicy na nowym nagrobku wymienieni byli ojciec pozwanej, pierwsi z pochowanych – A. i M. K. oraz syn powodów J. K. (1). Środkiem nowego nagrobka biegła położona pod skosem płyta z lastryka. W górnym i dolnym rogu był ziemia, w której powodowie – na południowej części i pozwana – na północnej części sadzili kwiaty. Z czasem powodowie w miejsce żywych kwiatów stawiali na nagrobku kwiaty sztuczne. Przez około 10 lat od pochówku J. K. (3) członkowie rodziny A. i M. K. – ich córki i pozostali zstepni, w tym powodowie i ich dzieci oraz pozwana z rodzeństwem zgodnie sprawowali kult zmarłych pochowanych w grobie. Około 2008r. zaczęły się nieporozumienia na tle korzystania z nagrobka. Powodowie sygnalizowali pozwanej, że nie mają miejsca na postwienie swoich kwiatów lub zniczy, że ich kwiaty są przesuwane, że „zastawiana” jest tabliczka z wypisanym imieniem i nazwiskiem ich syna usytuowana tuż nad płytą nagrobną. Córka powodów A. T. poinformowała pozwana, że rozważają możliwość urządzenia dla J. K. (1) odrębnego nagrobka. Pozwana nie sprzeciwiła się, ale zastrzegła, że przed przystapieniem do prac w obrębie grobu, chce być o tym poinformowana. W ciągu kolejnych lat powodowie nie zrealizowali powyższych zamierzeń. W kwietniu 2011r. na zlecenie pozwanej rozebrano nagrobek z lastryka, a na południowej części grobu, w której pochowany był J. K. (1), wykonano murowany grób na trzy osoby. Północna część grobu pozostała nienaruszona. Pozwana zamówiła również nowy nagrobek z kamienia na cały grób. O swoich zamiarach ,tj. o wykonaniu grobu murowanego w miejsce ziemnego na południowej części dotychczasowego grobu i zamówieniu nowego nagrobka nie poinformowała powodów. Dowiedzili się o tym przypadkiem podczas odwiedzin grobu. Zastali wówczas grób bez dotychczasowego nagrobka oraz z wymuroiwanym grobem w miejscu, w ktyórym pochowany był ich syn. Zamiarem pozwanej było przygotowanie grobu ziemnego do pochówku w nim swojej matki, brata, a także siebie (zeznania świadków: B. K. k.45v-46, H. K. k.46-46v, P. K. k.46v-47, A. T. k.47v-48, T. U. k.48-49, T. K. k.49-50, S. K. k.128v-129, częściowo zeznania świadka A. G. k.127v-128, zeznania powódki k.148v-150v, zeznania powoda k.150v-151 i zeznania pozwanej k.151-152v). Przed przystąpieniem do wykonania grobu ziemnego, w dniu 16 marca 2011r. pozwana uiściła u proboszcza wymienionej na wstępie Parfii (...) zarządzającej cmentarzem opłatę cmentarną w wysokości 200 złotych i uzyskała zgodę proboszcza w osobie księdza S. M. na wybudowanie nowego nagrobka w miejscu pochówku A. i M. K., J. K. (1) i J. K. (3). Jako wykonawcę nagrobka wskazano E. L. wykonujacego usługi kamieniarskie. Proboszcz parafii zarządzającej cementarzem, do którego zgłosili się powodowie po odkryciu grobu wymurowanego w miejscu grobu ziemnego ich syna, odmówił przyjęcia od nich opłaty cemntarnej powołując się na fakt przyjęcia uprzednio opłaty od pozwanej. O zamierzonej inwentaryzacji grobów na miejscowym cmentarzu i poszukiwaniu opiekunów grobów w celu uiszczenia opłaty cmentarnej proboszcz ogłszał w kościel podczas nabożeństw jesienią 2010r. Uiszczając opłatę cmentarną pozwana jako opiekuna nagrobka wskazała swoją siostrę A. G.. M. F. (1) wykonujący obowiązki grabarza, wykopując południową część grobu w celu wymurowania grobu na zlecenie pozwanej, zebrał szczątki – kości pochowanych w grobie i przed zalaniem – wymurowaniem grobu zostały one złożone na dnie grobu. Czysta ziemia z grobu została rozsypana na cmentarzu. Z uwagi na zawiadomienie Policji przez powodów oraz wystąpienie przez nich z niniejszą sprawą nowy nagrobek na grobie nie został wykonany. Powodowie przy pochówku syna w południowej części grobu, ani później – do czasu wymurowania grobu przez pozwaną, nie uiszczali opłaty cmentarnej. Pozwana chowając ojca w północnej części grobu w 1998r. uiściła opłatę cmentarną (akta czynności wyjaśniających KKP w G. nr RSOW 1077/11 i eRSOW -M-35/11, rachunek z 16 marca 2011r. za uiszczenie opłaty cmentarnej wystawiony przez ks. S. M., zeznania świadków: S. M. k.43-45, M. F. (1) k.125v-126v, E. L. k.127-127v, zeznania powódki k.148v, zeznania pozwanej k.152v). Sąd zważył, co następuje: Roszczenie powodów Z. K. i E. K. o ustalenie prawa do grobu w miejscu pochówku ich syna J. K. (1) na cmentarzu w M. oraz o przywrócenie posiadania grobu poprzez przywrócenie jego stanu poprzedniego – przed wykonaniem grobu murowanego okazało się uzasadnione. Uzasadnione co do zasady okazało się również żądanie powodów zasądzenia na --- STRONA 4 --- ich rzecz zadośćuczynienia, przxy czym roszczenie to uwzględnione zostało do kwoty 3.500 złotych na rzecz każdego z powodów. Powodowie wystąpili do Sądu z żądaniem ochrony ich prawa do grobu w miejscu pochówku syna po tym jak pozwana w miejscu tego pochówku w postaci grobu ziemnego wybudowała grób ziemny. Wskazali, iż działanie pozwanej, które było działaniem samowolnym ,tj. podjętym bez konsultacji z nimi naruszyło ich prawo do grobu oraz uczucia polegające na kultywowaniu pamięci osób zmarłych pochowanych w grobie, w tym ostatnio pochowanego syna J. K. (1). Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa powołując się na uiszczenie opłaty cmentarnej w miejscu pochówku J. K. (1) oraz uzyskanie zgody zarządzającego cmentarzem – proboszcza miejscowej Parafii (...) na wykonanie nowego nagrobka. Powoływała się również na opiekę nad grobem, którą od czasu pochowania w nim pierwszych zmarłych ,tj. A. i M. K. wykonywał jej dziadek, a potem jego żona, matka pozwanej i sama pozwana. Analizując okoliczności sprawy Sąd doszedl do przekonania, że argumenty pozwanej nie mogą odnieśc skutku w postaci oddalenia roszczenia powodów o ustalenie prawa do grobu. Zgodnie z art.189 kpc powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. W myśl zacytowanego uregulowania przesłanką materialnoprawną roszczenia o ustalenie jest interes prawny. Zgodnie z utrwalonym kierunkiem orzecznictwa interes prawny oznacza potrzebę prawną wynikającą z sytuacji prawnej, w jakiej powód się znajduje. Chodzi tutaj o interes dotyczący szeroko rozumianych praw i stounków prawnych. Może on wynikać z bezpośredniego zagrożenia prawa powoda lub zmierzać do zapobieżenia temu zagrożeniu. Istnieje on także wtedy, gdy istnieje niepewność co do stanu prawnego mająca charakter obiektywny. Okoliczności niniejszej sprawy ,tj. dokonane przez pozwaną zmiany w obrębie grobu oraz negowanie przez nią prawa powodów do przedmiotowego grobu nakazywały uznać, że sprawie doszło do zagrożenia prawa powodów, a zatem mają oni interes prawny do wystąpienia z roszczeniem o ustalenie. W ocenie Sądu nie można zgodzić się z twierdzeniem, że po stronie pozwanej nie istnieje bierna legitymacja procesowa i podmiotem, który winnei być ewentualnie pozwanym jest podmiot zarządzający cmentarzem. Należy zauważyć, że to pozwana dokonała zmian w obrębie grobu poprzez urządzenie w miejscu grobu ziemnego grobu murowanego. Istotnie, probosz Parafii (...)w M. zarządzającej cmentarzem przyjął od pozwanej opłatę cmentarną od pozwanej i wyraził zgodę na wybudowanie przez nią nowego nagrobka. Problematykę prawa do grobu nie regulują jednak przepisy ustawy o cmentarzach, w oparciu o którą działał zarządca cmentarza, ale przepisy prawa cywilnego. Zgodnie z art.7 ust.1 i 2 ustawy z 31 stycznia 1959r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych grób nie może być użyty do ponownego chowania przed upływem lat 20, po upływie zaś lat 20 ponowne użycie grobu do chowania nie może nastąpić, jeżeli jakakolwiek osoba zgłosi zastrzeżenie przeciw temu i uiści opłatę przewidziną za pochowanie zwłok. W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że powodowie po śmierci swojego syna, ani później nie uiścili opłaty cmentarnej. Od pochówku J. K. (1) upłynęło ponad 20 lat, a zatem zarządzający cmentarzem miał podstawę prawną do przyjęcia od pozwanej opłaty cmentarnej za miejsce pochówku wyżej wymienionego. W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że wskazany wyżej przepis ustawy, tak jak i cała ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych ma charkter porządkowy i nie dotyczy dóbr osobistych, z których wywodzi się prawo do grobu. Powyższe uregulowanie pozwala na zawarcie umowy, która swoimi skutkami obejmuje tylko umawiające się strony. Prawo do wykorzystania wolnego miejsca w grobie osoba dokonująca opłaty po 20 latach nabywa tylko wobec zarządcy cmentarza i tylko od niego może domagać się niesprzeciwiania się dokonywaniu pochówku w tym grobie. Umowa, którą uiszczając opłatę pozwana zawarła z zarzadcą cmentarza nie unicestwia osobistych praw powodów, którzy uprzednio dokonoali pochówku w przedmiotowym grobie. Reasumując, to działanie pozwanej wywołało stan zgarożenia prawa powodów. Podkreślić przy tym należy, że nieuzasdanione jest twierdzenie jakoby działanie pozwanej nie zagroziło prawom powodów. Wbrew stanowisku strony pozwanej działania podjęte przez pozwaną w kwietniu 2011r. różniły się istotnie od działań pozwanej podjętych w 1999r.. Wówczas to, po pochowaniu za zgodą powodów, ojca w grobie, pozwana wykonała na całym grobie, również na części południowej, w której pochowany był syn powodów, nagrobek z lastryka. Opisane zachowanie pozwanej nie spotkało się ze sprzeciwem powodów, gdyż nie naruszało ściśle grobu, a zatem miejsca pochówku ich syna. Obecne zaś zachowanie pozwanej stanowiło ingerencję w samym grobie, w którym pochowany jest syn powodów. Pozwana przekształciła bowiem dotychczasowy grób ziemny w grób murowany, przy czym jej działanie miało określoną intencję, którą ujawniła w toku procesu ,tj. zmierzała do przygotowania miejsca pochówku dla swojej matki, swojego brata oraz siebie samej. Nie ulega zaś wątpliwosci, że takie --- STRONA 5 --- działanie pozwanej zmierzało wprost do pozbawienia powodów prawa decydowania lub współdecydowania wspoółnie z pozwaną o osobach, które mają być pochowane w miejscu pochówku ich syna. Należy w tym miejscu wskazać, że na prawo do grobu składa się zespół uprawnień umożliwiających osobom bliskim sprawowanie kultu pamięci zmarłych o dwojakim charakterze – niemajątkowym - ściśle osobistym, związanym ze sferą uczuć, który podlega ochronie na podstawie art.23 i 24 kc oraz majątkowym związanym z urządzeniem grobu i nagrobka pociągającym za sobą określone wydatki finnasowe. Elementem prawa do grobu o charakterze osobistym jest między innymi uprawnienie do decydowania o przeznaczeniu wolnego miejsca w grobie. W wyroku z 7 listopada 2002r. w sprawie II CKN 980/00 Sąd Najwyższy stwierdził, że uprawnienie osoby bliskiej zmarłego do decydowania o przeznaczeniu wolnego miejsca w grobie rodzinnym ziemnym nie wygasa wskutek zaniedbania przez nią zastrzeżenia i uiszczenia opłat, o których mowa w art.7 ust.2 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, także wówczas, gdy inna osoba uzyskała zgodę zarządcy cmentarza na pochowanie w wolnym miejscu innego zmarłego. Z kolei w wyroku z 8 listopada 2007r. w sprawie III CSK 151/07 (OSNC 2009/1/15) Sąd Najwyższy wskazał, że przeznaczenie grobu wstępnego dla rodziny zstępnego, który uiścił opłatę i zawarł umowę z zarządem cmentarza, wymaga zgody pozostałych zstępnych. W braku porozumienia pochowanie zwłok przez jednego z zstępnych osoby pochowanej jako pierwsza wymaga zgody pozostałych lub rozstrzygnięcia przez sąd. W ninieszej sprawie nie doszło do pochowania przez pozwaną nowych osób w spornym grobie, ale działanie pozwanej zmierzało w tym kierunku i miało na celu pominięcie prawa powodów. W przedstawionych orzeczeniach Sąd Najwyższy potwierdził, że uiszczenie opłaty cmentarnej nie przesądza o prawie do grobu. W okolicznościach sprawy na podkreślenie zasługuje, że działanie pozwanej było działaniem w złej wierze. Wiedziała ona bowiem kto jest pochowany w południowej cześci grobu i miała świadomość, że powodowie i ich dzieci kultywują pamięć pochowanego tam syna i brata, a nawet planują urządzenie własnego nagrobka. Przyznała, że miała miejsce rozmowa z córką powodów A. T., która poinformował ją o takich właśnie zamiarach. Mimo tej wiedzy nie powiadomiła powodów o zamiarze wybudownia grobu ziemnego przewidując zapewne ich stanowczy sprzeciw. Zachowanie pozwanej było poza tym niekonsekwente, o ile bowiem pochówek jej ojca był konsultowany z powodami, o tyle zmiany w obrębie grobu już nie. W przekonaniu Sądu powyższej oceny zachowania pozwanej nie zmienia powoływany przez nią fakt, że na tablicy nowego nagrobka miał być wymieniony syn powodów. W odniesieniu do samego prawa powodów do grobu w miejscu pochówku ich syna J. K. (1) wskazać należy, że prawo to wynika z faktu pochowania w grobie osoby im najbliższej. Należy wskazać, że prawo do pochowania w danym grobie przysługuje z reguły określonym osobom, które sam grób urządziły lub dla których został on urządzony. Reguły dziedziczenia mają co najwyżej służyć za posiłkową wskazówkę w wypadkach, gdy miejsca w grobie rodzinnym nie zostały z góry przeznaczone przez osobę, która go urządzała dla określonych osób bliskich (tak SN w wyroku z 13 lutego 1979r. w sprawie I CR 25/79). Pierwszymi pochowanymi w przedmiotowym grobie byli dziadkowie powoda i pradziadkowie pozwanej – A. i M. K.. Pierwszy nagrobek na powyższym grobie urządził ich syn – J. K. (5) (dziadek pozwanej). On też w głównej mierze opiekował się nagrobkiem, ale jak wynika z zeznań świadków, a także samych stron, grób ten był odwiedzany przez liczną rodzinę małżonków K. – ich dzieci, wnuki, prawnuki, którzy przez szereg lat zgodnie korzystali z nagrobka i sprawali kult pamięci pochowanych w grobie przodków. Sam J. K. (5) - fundator pierwszego nagrobka nie został pochowany w przedmiotowym grobie. Powyższy fakt oraz pochówki, które miałe miały miejsce w tym grobie po pochowaniu pierwszych zmarłych, wskazują, iż grób nie miał ścisłego przeznaczenia. Pochowana w nim została wnuczka A. i M. K. po córce J. K. (6) ,tj. J. K. (2) - siostra powoda oraz ich prawnuczek – syn powodów J. K. (1) (w południowej części grobu), a także zięć ich syna J. J. K. będący ojcem pozwanej (w północnej części grobu). Pochówki te były wzajemnie konsultowane między zstępnymi A. i M. K. i przez lata rodziny pochowanych współkorzystały z nagrobka urządzonego na grobie, a de facto dwóch grobach ziemnych i wzajemnie respektowały swoje uprawnienia do grobu. W ocenie Sądu w okolicznościach sprawy drugorzędne znaczenie ma kwestia opieki nad grobem rozumianej jako czynności porządkowe czy upiększajace nagrobek. Z ustaleń Sądu wynika, że czynności te w mniejszym bądź większym stopniu były wykonywane zarówno przez powodów, a wcześniej matkę powoda, jak i przez dziadka pozwanej J. K. (5), a później jego żonę, matkę pozwanej i samą pozwaną. Na rozstrzygnięcie sprawy nie wpływa również oświadczenie żyjącej córki A. i M. K.– F. K.z 6 kwietnia 2011r., w którym informuje, iż przed laty prosiła pozwaną o opiekę nad grobem jej rodziców, nie wnosiła sprzeciwu przeciwko pochowaniu w tym grobie ojca pozwanej oraz nie była przeciwna wybudowaniu przez pozwaną nowego nagrobka --- STRONA 6 --- (oświadczenie F. K. z 6 kwietnia 2011r. k.38). Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd ustalił, że powodom przysługuje prawo do grobu znajdującego się na cmentarzu w M. w miejscu pochówku ich syna J. K. (1). Sąd uwzględnił również żądanie powodów przywrócenia poprzedniego stanu grobu ich syna. W tym celu nakazał pozwanej usunięcie z miejsca pochówku J. K. (1) murowanego grobowca. Nakazał również pozwanej zaniechanie dalszych naruszeń tego grobu. Żądanie przywrócenia stanu poprzedniego grobu pozwani zgłosili w ramach roszczenia o przywrócenie posiadania grobu. W doktrynie przyjmuje się, że miejsce pochówku może być przedmiotem faktycznego władztwa osób posiadających uprawnienie do grobu, które to władztwo odpowiada posiadaniu zależnemu w rozumieniu art.336 kc. Analogiczne posiadanie to podlega ochronie prawnej przepiwidziaznej przepisami prawa cywilnego (tak SN w uchwale z 7 grudnia 1970r. w sprawie III CZP 75/70). Uwzględnieniu podlegało wreszcie roszczenie powodów o zasądzenie na ich rzecz zadośćuczynienia. Zgodnie z art.448 kc w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadoścuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że pozwana likwidując grób ziemny zawierający szczątki zmarłego syna powodów naruszyła ich dobra osobiste w postaci kultu pamięci osoby im bliskiej narażając ich na ból i cierpienie psychiczne. Poczucie krzywdy powodów potęgują okoliczności zachowania pozwanej, która działa bez uprzedzenia pozwanych. Nie może dziwić reakcja powodów, którzy odwiedzając systematycznie grób syna, pewnego dnia zamiast przy nagrobku stanęli nad pustym wybetonowanym grobowcem. Wprawdzie okoliczności sprawy - nie dają podstaw do stwierdzenia, że doszło do zbeszczeszczenia szczątków ludzkich, ale niewątpliwie działanie pozwanej, która znała powodów było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a tym samym bezprawne. Mając na uwadze, że pozwana jest emerytką Sąd ograniczył zadośćuczynienie do kwot po 3.500 złotych na rzecz każdego z powodów. Na podstawie art.98§1 i 3 kpc Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwotę 595,08 złotych, na którą składa się uiszczona przez powodów opłata od pozwu w kwocie 150 złotych, koszty zastępstwa procesowego w sprawie o naruszenie dóbr osobistych w wysokosci 377 złotych (wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa) oraz kwota 68,08 złotych wydatkowana przez nich w związku z przeprowadzeniem dowodu z zezań świadka S. M.. W pozostałej części - w zakresie roszczenia o zapłatę oraz postepowania mediacyjnego koszty procesu między stronami zostały wzajemnie zniesione. Nieuiszczoną zaś część opłaty do pozwu Sąd przejął na rachunek Skarbu Państwa.