Postanowienie I C 67/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 października 2016 r. Sąd Okręgowy w Warsz

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 67/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 października 2016 r. Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Bożena Chłopecka Protokolant: Protokolant sądowy Karolina Ostasiuk po rozpoznaniu w dniu 11 października 2016 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa A. H. przeciwko Skarbowi Państwa –Prezesowi Instytutu Pamięci Narodowej o ochronę dóbr osobistych orzeka: I. powództwo oddala; II. nie obciąża powoda A. H. obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Sygn. akt: IC 67/16 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 07 października 2013 roku powód A. H. wniósł na podstawie art. 24 k.c. w zw. z art. 23 k.c. o zobowiązanie Skarbu Państwa – Instytutu Pamięci Narodowej ( (...)) do złożenia w formie pisemnej na łamach Biuletynu Pamięci Narodowej oraz Biuletynu Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej następującej treści oświadczenia: ,, Działający w imieniu Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu ……………… (Osoba odpowiedzialna za ustalenie sygnatury lub za jej podtrzymanie w kolejnych postępowaniach sądowych) przeprasza powoda A. H. za to, że w okresie od dnia 26 listopada 2004 roku do chwili obecnej udostępnia w sposób powszechny informacje, bezpodstawnie stygmatyzujące powoda jako funkcjonariusza lub tajnego współpracownika aparatu bezpieczeństwa PRL. W związku z naruszeniem dobrego imienia i czci powoda wyraża ubolewanie’’ Ponadto powód domagał się usunięcia naruszającego jego część tekstu, zawierającego błędne oraz fałszywe informacje z wszelkich publikacji i udostępnianych materiałów lub opatrzenia ich wszędzie adnotacją o ich niezgodności z prawdą /pozew k. 3-7/. Pozwany Skarb Państwa - Prezes Instytutu Pamięci Narodowej zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa w odpowiedzi na pozew z dnia 27 listopada 2013 roku wniósł o odrzucenie pozwu i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa-Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów postępowania według norm przepisanych, a w razie nieuwzględnienia --- STRONA 2 --- powyższego wniosku wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów. Pozwany wskazał, iż powód wystąpił z tożsamym roszczeniem przeciwko pozwanemu Skarbowi Państwa w sprawie rozpoznanej przed Sądem Okręgowym w Warszawie pod sygn. akt IC 796/10 /odpowiedź na pozew k. 29-36/. Postanowieniem z dnia 18 marca 2014 roku Sąd Okręgowy w Warszawie odrzucił pozew. Zaskarżonym przez powoda postanowieniem w dniu 21 lipca 2014 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił zażalenie powoda A. H. na postanowienie Sądu Okręgowego odrzucającego jego pozew przeciwko Instytutowi Pamięci Narodowej w W. o ochronę dóbr osobistych. Sąd Apelacyjny w Warszawie zaaprobował ustalenia Sądu pierwszej instancji, z których wynika, że prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 31 maja 2011 roku w sprawie IC 796/10 zostało oddalone powództwo powoda przeciwko Instytutowi Pamięci Narodowej w W., w którym A. H. domagał się złożenia oświadczenia przepraszającego go za to, że w okresie od dnia 26 listopada 2004 roku pozwany udostępnia w sposób powszechny informacje bezpodstawnie stygmatyzujące powoda jako funkcjonariusza lub tajnego współpracownika aparatu bezpieczeństwa PRL. W sprawie tej powód wskazywał, jako źródło naruszenia jego dóbr osobistych, fakt opublikowania w internecie tzw. listy W., na której figurowało nazwisko A. H. przy sygn. akt IPN BU 001121/120 zawierającej oznaczenie 00 wskazujące, że był on tajnym współpracownikiem służby bezpieczeństwa. Powództwo to zostało prawomocnie oddalone, a w uzasadnieniu Sąd stwierdził, że pozwany nie odpowiada za fakt rozpowszechnienia tej listy w internecie, albowiem uczynił to B. W.. Z uwagi na to, iż w sprawie IC 1208/13 powód dochodził także ochrony swoich dóbr osobistych, Sąd Okręgowy porównując treść żądania oraz rozstrzygnięcia w poprzedniej sprawie, a także treść pozwu w niniejszej sprawie doszedł do wniosku, że zachodzi identyczność stron, żądania oraz podstawy faktycznej i prawnej żądania, co oznacza istnienie ujemnej przesłanki procesowej w postaci powagi rzeczy osądzonej uzasadniającej odrzucenie pozwu /postanowienie k.58, zażalenie k. 69, postanowienie k. 90/. W dniu 25 września 2014 roku pełnomocnik powoda wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Warszawie / skarga kasacyjna k. 103/. Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2015 roku Sąd Najwyższy przyjął skargę kasacyjną powoda do rozpoznania /postanowienie k. 133/. Zaś postanowieniem z dnia 17 grudnia 2015 roku Sąd Najwyższy uchylił postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 21 lipca 2014 roku i postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 18 marca 2014 roku wydane w sprawie IC 1208/13. W uzasadnieniu tegoż postanowienia Sąd Najwyższy wskazał, iż porównanie podstawy faktycznej żądania zgłoszonego w poprzedniej sprawie stanowiącej przedmiot osądu w sprawie IC 796/11 oraz treści i podstawy faktycznej żądania aktualnie zgłoszonego, prowadzi do wniosku, że z uwagi na różnice w zakresie i podstawie faktycznej aktualnie zgłoszonego żądania nie zachodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej. Sąd Najwyższy dodał, iż aktualnie zgłoszone roszczenie jest szersze o tyle, że obejmuje dodatkowo trzy nowe sygnatury, z którymi powód wiąże naruszenie jego dóbr osobistych (IPN BU (...) IPN (...) i IPN BU (...)). Podstawa faktyczna aktualnie zgłoszonego roszczenia obejmuje ponadto nowe okoliczności faktyczne, powstałe już po uprawomocnieniu się poprzedniego wyroku, które nie były przedmiotem osądu w tej sprawie, a stanowią fakty składające się na podstawę roszczenia / postanowienie k. 134/. W dalszym toku postępowania strony podtrzymywały swoje stanowiska w sprawie /protokół rozprawy k. 153/. Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: Powód A. H. w 1950 roku podpisał deklarację współpracy i zobowiązał się do świadczenia organowi bezpieczeństwa państwa pomocy w działaniach operacyjnych. Służby bezpieczeństwa traktowały powoda jako tajnego informatora. Po podpisaniu tej deklaracji spotykał się kilkakrotnie z funkcjonariuszami i udzielał im odpowiedzi na zadawane pytania. Trwało to do wiosny 1953 roku. Po tym okresie A. H. odmówił dalszej współpracy. Odmowa ta została przyjęta bez sprzeciwu. W trakcie trwającej ,,współpracy’’ powód nie dostarczył przesłuchującym go osobom żadnych znaczących i krzywdzących kogokolwiek odpowiedzi / bezsporne, oświadczenie powoda k. 11/. Podpisana przez powoda deklaracja była podstawą do umieszczenia nazwiska powoda w katalogu funkcjonariuszy, współpracowników, kandydatów na współpracowników organów bezpieczeństwa państwa oraz innych osób, który był udostępniony w IPN od dnia 26 listopada 2004 roku / dowód: zaświadczenie k. 13/. --- STRONA 3 --- Powód zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej o udostępnienie mu dokumentów/zapytanie o status pokrzywdzonego. Początkowo odmawiano mu dostępu do dokumentów stanowiących dowód jego rejestracji jako tajnego współpracownika. Po zmianie przepisów, powód w końcu uzyskał dostęp do tych dokumentów / dowody : decyzja k. 14-15, decyzja k. 16-18, wyrok NSA k. 20/. Wyrokiem z dnia 24 czerwca 2013 roku Sąd Okręgowy w Warszawie VIII Wydział Karny wydanym w sprawie VIII K 181/12 na podstawie art. 20 ust. 5 i 5a i art. 21a ustawy z dnia 18 października 2006 roku o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (tj. Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 z późn. zm.) stwierdził, iż A. H. złożył zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne / dowód : wyrok 9/. W katalogu Instytutu Pamięci Narodowej widnieją akta oznaczone sygnaturami IPN (...) IPN (...) i IPN (...), które dotyczą A. H. oraz akta IPN (...) dot. A. H. /bezsporne/. Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów z dokumentów zawartych w aktach niniejszej sprawy. Sąd uznał dowody z dokumentów za wiarygodne, ponieważ ich autentyczność nie została zakwestionowana przez strony, a ponadto Sąd nie znalazł podstaw do ich podważenia z urzędu. Sąd Okręgowy zważył co następuje: Powód A. H. dochodził w niniejszym procesie usunięcia skutków naruszenia jego dóbr osobistych poprzez nakazanie pozwanemu Skarbowi Państwa- Prezesowi Instytutu Pamięci Narodowej zamieszczenia określonego przez powoda oświadczenia, a ponadto usunięcia tekstu naruszającego cześć powoda. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w szeregu przepisów przewiduje prawną ochronę dóbr osobistych. Na szczególne uwzględnienie zasługuje art. 30 Konstytucji RP stanowiący, iż przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest źródłem wolności i praw człowieka, która jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Niezbywalność oznacza, iż jednostka nie może zrzec się godności, zaś nienaruszalność należy traktować jako zakaz pozbawiania godności człowieka, a także jej ograniczania przez osoby prywatne, władze publiczne czy organy państwowe (W. S., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, LEX, 2013). Katalog dóbr osobistych określony został przez ustawodawcę w art. 23 k.c., który niemniej jednak ma charakter wyliczenia otwartego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 21 stycznia 2010 r., sygn. akt I ACa 676/09, LEX nr 939671). Zgodnie z brzmieniem wskazanego przepisu, przykładami desygnatów dóbr osobistych są zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska. W myśl art. 24 k.c., ten czyje dobra osobiste zostają zagrożone cudzym działaniem może żądać zaniechania tego działania, jednakże nie w sytuacji, gdy nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Właściwe określenie dobra osobistego, będącego przedmiotem ochrony sądowej, jest niezbędne dla prawidłowej oceny, czy określone działanie naruszyło konkretne dobro osobiste, a następnie, czy działanie to było bezprawne, a jeśli tak, to czy treść i forma żądanego w pozwie oświadczenia, jest odpowiednia dla usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego w oparciu o art. 24 § 1 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. akt II CSK 431/10, LEX nr 784917). W niniejszej sprawie powód A. H., wskazał iż pozwany naruszył jego cześć. Przy czym dla ustalenia, czy doszło do naruszenia dobra osobistego istotnego znaczenia nie ma subiektywne odczucie powoda, które było spowodowane zachowaniem pozwanego – jego zdaniem – naruszającego te dobra, ale to jaką reakcję wywołuje to naruszenie w społeczeństwie. Sąd rozpoznając sprawę w przedmiocie ochrony dóbr osobistych ustala, czy doszło do naruszenia dobra osobistego oraz czy działanie pozwanego było bezprawne. Bezprawność należy rozumieć jako zachowanie – działanie lub zaniechanie – sprzeczne z porządkiem prawnym lub zasadami współżycia społecznego. Dowód, że dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone, ciąży na osobie, która poszukuje ochrony prawnej na podstawie art. 24 k.c. Natomiast na tym, kto podjął działanie zagrażające dobru osobistemu innej osoby lub naruszające to dobro, spoczywa ciężar dowodu, że nie było ono bezprawne. Powyższe wynika z przewidzianego w art. 24 § 1 zd. 1 k.c. domniemania bezprawności naruszenia dobra osobistego, które przenosi ciężar udowodnienia braku bezprawności na stronę --- STRONA 4 --- pozwaną oraz z ogólnej reguły rozkładu ciężaru dowodu statuowanej przepisem art. 6 k.c., zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że powód nie udowodnił, by sytuacja powoda pozostawała w jakimkolwiek związku z negatywnym zachowaniem Instytutu Pamięci Narodowej oraz aby działania (zaniechania) IPN –u były bezprawne i aby w ich wyniku doszło do naruszenia jakichkolwiek dóbr osobistych powoda wymagających ochrony prawnej. Ciężar dowodzenia w tym zakresie spoczywał bowiem na powodzie, który nie dopełnił tego obowiązku. A. H. wprawdzie nie musiał udowadniać własnych ujemnych przeżyć psychicznych związanych z zachowaniem sprawczym pozwanego, gdyż istnienie takich przeżyć jest obojętne dla stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych, natomiast ich intensywność może rzutować, jako jedna z okoliczności, na rodzaj i zakres zastosowanych środków ochronnych, chociażby na nakazanie przez Sąd złożenia przez pozwanego określonego oświadczenia. Powód jednak musi udowodnić istnienie dobra osobistego oraz jego zagrożenie lub naruszenie, co w niniejszej sprawie nie zostało dokonane. Powód nie wskazał kiedy, w jaki sposób oraz za pomocą jakich nośników pozwany Skarb Państwa rozpowszechniał informacje, które naruszały dobra osobiste powoda. Nie stanowi takiego udowodnienia wydruk komputerowy niewiadomego pochodzenia przedstawiony przez powoda w pozwie. Wskazać należy, że samo utworzenie katalogu funkcjonariuszy, współpracowników, kandydatów na współpracowników organów bezpieczeństwa oraz państwa oraz innych osób zostało nie dokonane przez IPN niezgodnie z prawem. Bowiem właśnie jednym z celów działalności IPN jest ewidencjonowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 roku do dnia 31 lipca 1990 roku zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. 2007.63.424 j.t ze zm), zwanej dalej ustawą o IPN. Zbudowanie wymienionego katalogu było zatem niezbędne do wykonywania ustawowych zadań przez Instytut Pamięci Narodowej. Należy przy tym wskazać, iż katalog ten udostępniony jest w czytelni akt jawnych od dnia 26 listopada 2004 roku i wykorzystywany jest obecnie wyłącznie przez pracowników IPN-u w postępowaniach prowadzonych na podstawie przepisów powołanej ustawy. Obecnie w pracy IPN-u wykorzystuje się nowe katalogi, które nie są tożsame z ani z tzw. (...), ani z katalogiem opisanym w art. 29a ustawy o IPN. Wskazany przepis 29a został dodany ustawą z dnia 4 marca 2005 roku o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (Dz.U. Nr 64, poz. 567), która weszła w życie w dniu 20 kwietnia 2005 roku. Zgodnie z treścią powołanego przepisu Prezes IPN, na wniosek informuje w ciągu 14 dni w formie zaświadczenia, czy dane osobowe wnioskodawcy są tożsame z danymi, które znajdują się w katalogu funkcjonariuszy, współpracowników, kandydatów na współpracowników organów bezpieczeństwa państwa oraz innych osób. To uprawnienie przysługuje tylko i wyłącznie osobie, której dotyczą przechowywane dokumenty i nie ma charakteru powszechnego. Tym samym nie jest możliwe, że tylko i wyłącznie na podstawie danych zawartych w udostępnianym katalogu jednoznaczne określenie, czy imię i nazwisko zawarte w opisie jednostki archiwalnej jest tożsame z danymi konkretnej osoby. Nikt poza grupą upoważnionych pracowników IPN-u nie może stwierdzić czy ewentualnie znajdujące się w katalogu dane określają powoda, czy też dotyczą innej osoby. Powód za naruszający jego dobra osobiste wskazał zapis z katalogu akt pozostałych po byłej Służbie Bezpieczeństwa PRL brzmiący: ,, (...) H. A.’’. Zdaniem powoda pierwsze dwie cyfry , stanowią element sygnatury, w którym zakodowano informację o tym, że osoba wskazana w tytule jednostki archiwalnej jest tajnym współpracownikiem (...). Oznaczenia cyfr stanowiące element sygnatury nie posiadają jednak takiego założenia. Znak ,,00’’ w sygnaturach, którymi oznaczone są akta zgromadzone w zasobie archiwalnym IPN- u nie odnosi się do treści akt, lecz wskazuje, że zostały one przekazane do zasobu archiwalnego IPN za spisem zdawczo-odbiorczym oznaczonym klauzulą ,,ściśle tajne’’. Te oznaczenia wynikają wprost z przepisów ustawy z dnia 22 stycznia 1999 roku o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. z 1999 , Nr 11, poz. 95 ze zm). Tym samym katalog ten nie zawiera żadnych informacji, o tym która z osób w nim wymienionych była tajnym współpracownikiem, lub w inny sposób współpracowała ze służbami bezpieczeństwa. Należy mieć również na względzie fakt, iż powód nosi nazwisko H., nie zaś (...), co uniemożliwia zidentyfikowanie go przez osoby postronne pod zmienionym nazwiskiem. Sam zaś powód miał wątpliwość, czy chodzi o jego osobę i dlatego też zwrócił się do Prezesa IPN o wydanie zaświadczenia w trybie art. 29 a ustawy o IPN. Takie zaświadczenie mógł otrzymać jedynie sam zainteresowany. --- STRONA 5 --- Tym samym nie można uznać, że pozwany naruszył dobra osobiste powoda w postaci jego czci i dobrego imienia. Przez dobre imię rozumie się renomę jaką inni ludzie mają o wartości danego człowieka, a wiec jego obraz w oczach osób trzecich. Mając na uwadze ciężar dowodu należy wskazać, iż powód w żaden sposób nie wykazał, by zachowanie pozwanego wpłynęło negatywnie na sposób postrzegania go przez osoby trzecie. Tym samym bez znaczenia jest fakt wydania przez Sąd Okręgowy w Warszawie wyroku z dnia 24 czerwca 2013 roku. Orzeczenie to potwierdza jedynie okoliczność, że oświadczenie lustracyjne złożone przez powoda było zgodne z prawdą, zaś nie ma nic wspólnego ze zdarzeniem, z którym powód łączy odpowiedzialność Skarbu Państwa. Niewykazanie faktu naruszenia określonego dobra osobistego skutkować musi oddaleniem powództwa, o czym orzeczono w pkt I wyroku. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. i odstąpił od obciążania powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu strony przeciwnej (pkt II wyroku) mając na względzie całokształt okoliczności niniejszej sprawy, a nadto sytuację majątkową, rodzinną i zdrowotną powoda.