Wyrok I C 634/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 maja 2014 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie I

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 634/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 maja 2014 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Juliusz Ciejek Protokolant: p. o. sekr. sąd. Natalia Anielska po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2014 r. w Olsztynie na rozprawie sprawy z powództwa P. Z. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w K. o zapłatę I. oddala powództwo, II. zasądza od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu. UZASADNIENIE Powód P. Z. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w K. kwoty 100.000 złotych tytułem zadośćuczynienia za niehumanitarne warunki odbywania kary pozbawienia wolności. Nadto domagał się zasądzenia na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. Uzasadniając swoje żądanie, wskazał, że warunki, w jakich odbywa karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w K. są karygodne – braku ciepłej wody, kąciki sanitarne są niezabudowane, nie ma oświetlenia przez całą dobę, okna są nieszczelne, przez co występuje ciągłe zimno, na ścianach pojawia się wilgoć, powodująca ciągłe stany grypowe, a norma powierzchniowa celi mieszkalnych jest mniejsza niż wymagane prawem 3m 2 na jednego skazanego (k. 3-3v.). Pozwany Skarb Państwa – Zakład Karny w K., reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew podniósł, że powód zawsze przebywał w celach mieszkalnych z zachowaniem minimalnej normy powierzchniowej przypadającej na jednego osadzonego. Warunki bytowe osadzonych w zakładzie karnym są zgodne z obowiązującymi przepisami prawa. Zarówno zarzut dotyczący niewłaściwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, jak i zarzut przebywania w celach przeludnionych nie zostały przez --- STRONA 2 --- powoda uprawdopodobnione. Nie wykazał on krzywdy, szkody, bezprawności w działaniu pozwanego ani związku przyczynowo-skutkowego między działaniem funkcjonariuszy publicznych a rzekomą szkodą (k. 42-45). Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód P. Z. przebywał w Zakładzie Karnym w K. w okresach: - od 26 maja do 11 czerwca 2011r., - od 3 kwietnia do 30 sierpnia 2013r., - od 30 października 2013r. do chwili obecnej. We wskazanych wyżej okresach powód był umieszczony w następujących oddziałach i celach mieszkalnych: - w okresie od 26 maja do 1 czerwca 2011r. oddział B I cela nr 4 (8-osobowa o powierzchni 24,05m 2 ), - w okresie od 1 do 13 czerwca 2011r. oddział D I cela nr 18 (5-osobowa o powierzchni 15,61m 2 ), - w okresie od 3 do 4 kwietnia 2013r. oddział B I cela nr 4 (8-osobowa o powierzchni 24,05m 2 ), - w okresie 4 do 24 kwietnia 2013r. oddział D II cela nr 50 (5-osobowa o powierzchni 15,61m 2 ), - w okresie od 24 kwietnia do 8 lipca 2013r. oddział D II cela nr 36 (5-osobowa o powierzchni 16,40m 2 ), - w okresie od 8 do 23 lipca 2013r. oddział D II cela nr 51 (5-osobowa o powierzchni 16,00m 2 ), - w okresie od 23 lipca do 30 sierpnia 2013r. oddział D II cela nr 48 (3-osobowa o powierzchni 9,82m 2 ), - w okresie od 30 do 31 października oddział B I cela nr 3 (8-osobowa o powierzchni 24,05m 2 ), - w okresie od 31 października 2013r. do chwili obecnej oddział F II cela nr 56 (5-osobowa o powierzchni 16,40m 2 ). W czasie pobytu w zakładzie karnym wobec powoda nie były wydawane decyzje w przedmiocie umieszczenia na czas określony w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosi mniej niż 3m 2 . (dowód: pismo dotyczące powierzchni cel, k. 46) Cele, w których przebywał i przebywa powód, są remontowane. Znajdują się w nich centralne ogrzewanie, umywalka i kącik z ustępem, który jest oddzielony od reszty pomieszczenia parawanem wykonanym z płyty tekturowej. Cele wyposażone są w oświetlenie, a światło jest wyłączane w godzinach od 21.00 wieczorem do 6.00 rano. (dowód: zeznania świadka S. B., k. 155-155v., zeznania świadka A. W., k. 155v., płyta CD, k. 156) W dniach od 16 do 28 maja 2013r. sędzia penitencjarny Sądu Okręgowego w Olsztynie przeprowadził wizytację Zakładu Karnego w K., w czasie której nie stwierdzono żadnych zastrzeżeń co do warunków, w jakich skazani odbywają karę pozbawienia wolności. (dowód: pismo z dnia 4 czerwca 2013r., k. 51) Sąd zważył, co następuje: W świetle ustalonych okoliczności faktycznych sprawy powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. --- STRONA 3 --- W niniejszym postępowaniu powód dochodził zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w K.. Powód zarzucał m.in. brak odpowiednio wydzielonego kącika sanitarnego, przebywanie w celach przeludnionych, występowanie zawilgocenia i zagrzybienia ścian w celach. Podstawę prawną żądania powoda stanowi przepis art. 417 § 1 k.c. oraz art. 448 k.c. w zw. z art. 23. k.c. i art. 24 § 1 k.c. Wspomniany przepis art. 24 k.c. wymienia przesłanki i środki sądowej ochrony dóbr osobistych. Przesłankami ochrony dóbr osobistych, które muszą być spełnione łącznie, są: istnienie dobra osobistego, zagrożenie lub naruszenie tego dobra oraz bezprawność zagrożenia lub naruszenia. Pierwsze dwie przesłanki udowodnić musi powód dochodzący ochrony. Pozwany może bronić się, wykazując, że nie działał bezprawnie. Powód musi jedynie wykazać, iż doszło do zagrożenia lub naruszenia istniejącego dobra osobistego. Art. 24 k.c. zawiera konstrukcję domniemania bezprawności działania osoby, która narusza cudze dobro osobiste. Przenosi ona ciężar dowodu braku bezprawności na podmiot naruszający sferę zakreśloną treścią osobistych praw podmiotowych. Zatem podmiot naruszający musi wykazać, że jego działanie nie było bezprawne. Brak bezprawności wynikać może przede wszystkim ze zgody podmiotu prawa osobistego, z działania w ramach porządku prawnego, ze szczególnych przepisów prawnych, z wykonywania prawa podmiotowego oraz z ogólnej klauzuli zasad współżycia społecznego, część doktryny dopuszcza również możliwość naruszenia dobra osobistego z konieczności ochrony innego wyżej postawionego dobra (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 1989r., sygn. akt II CR 419/89, OSP 1990, z. 11-12, poz. 377). Dokonując merytorycznej oceny zgłoszonego żądania zadośćuczynienia, przede wszystkim należy podkreślić, iż powód nie wykazał, aby przebywał w celach, których norma powierzchniowa przypadająca na jedną osobę była mniejsza niż 3m 2 . Wymaga podkreślenia, że w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. o sygn. SK 25/07 (Dz. U. Nr 96, poz. 620), którym stwierdzono niekonstytucyjność art. 248 k.k.w., pozwalającego na przejściowe przebywanie osadzonych w celach na powierzchni mniejszej niż 3 m 2 na jednego osadzonego, przepis ten utracił moc z dniem 6 grudnia 2009r. Od tego czasu jednostki penitencjarne są zobowiązane zapewnić każdemu osadzonemu zakwaterowanie w celi spełniającej wymogi określone w art. 110 § 2 k.k.w. Powód w żaden sposób nie udowodnił, że w okresie osadzenia w Zakładzie Karnym w K. przebywał w celach mieszkalnych, w których nie była zachowana norma powierzchniowa wynosząca co najmniej 3 m 2 na jednego skazanego. Wręcz przeciwnie, z załączonego przez stronę pozwaną wykazu cel (vide: k. 46) jednoznacznie wynika, że powód zawsze był osadzany w celach, których norma powierzchniowa nie była mniejsza niż 3 m 2 . Całkowite obłożenie celi nie oznacza, że norma powierzchniowa na jedną osobę została przekroczona. Oznacza to tylko tyle, że w celi przebywała taka liczba skazanych, jaka została przewidziana dla konkretnej celi. Każda cela mieszkalna jest przeznaczona dla ściśle określonej liczby osób. Dla ustalenia, czy norma powierzchniowa przypadająca na jedną osobę jest mniejsza niż 3 m 2 , konieczne jest porównanie powierzchni całej celi mieszkalnej z liczbą skazanych w niej przebywających, a naruszenia normy powierzchniowej nie wyznacza sama liczba osób osadzonych w celi. Powyższy wniosek potwierdzają zeznania przesłuchanych w sprawie świadków S. B. (2) i A. W. (2), którym jako wzajemnie się uzupełniającym Sąd dał wiarę. Sama okoliczność, że w odczuciu świadków powierzchnia w celach, w których przebywali razem z powodem, była niewystarczająca, nie jest równoznaczna z tym, że nie została spełniona norma wynikająca z art. 110 § 2 k.k.w. Pierwszy z wyżej wymienionych świadków podał, że był osadzony z powodem w celi mieszkalnej nr (...), która była celą 5-osobową i tyle też skazanych w niej przebywało, co pozostaje w zgodności z informacją przedłożoną przez pozwanego. Z kolei świadek A. W. (2) wskazał, że w zeszłym roku odbywał razem z powodem karę pozbawienia wolności w celi nr 46 przeznaczonej dla pięciu osób. Co prawda numeracja celi podanej przez świadka nie pokrywa się z numerami określonymi w wykazie cel przedstawionym przez stronę pozwaną, to można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić – mając na uwadze okres osadzenia w celi (2013r.) i liczbę skazanych w niej przebywających (5) – że wymieniony miał na myśli celę oznaczoną nr 36 i tym zakresie jest to --- STRONA 4 --- oczywista omyłka, a w odniesieniu do tej celi także była zachowana minimalna norma powierzchniowa przypadająca na jednego osadzonego. Przechodząc dalej, należy stwierdzić, że stosownie do § 28 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności cela mieszkalna powinna być wyposażona w łóżko dla każdego skazanego, odpowiednią do liczby skazanych ilość stołów, szafek i taboretów oraz środków do utrzymania czystości w celi. Niezbędne urządzenia sanitarne sytuuje się w sposób zapewniający ich niekrępujące użytkowanie, z zastrzeżeniem art. 110 § 3 Kodeksu karnego wykonawczego. Przepis ten nie wyznacza konkretnych uregulowań w zakresie sposobu i materiałów, z jakich kącik sanitarny powinien być wykonany, i z pewnością nie nakłada on na administrację zakładu karnego obowiązku ich murowania. Kąciki sanitarne muszą być jedynie usytuowane w taki sposób, aby było zapewnione swobodne z nich korzystanie. Kąciki sanitarne w celach mieszkalnych, w których powód był osadzony, były zabudowane parawanem wykonanym z płyty tekturowej. Były one zatem oddzielone od reszty pomieszczenia, zapewniając w ten sposób zachowanie intymności. Inaczej mówiąc, chodzi o to, aby przy czynnościach fizjologicznych intymne części ciała nie były widoczne dla pozostałych osadzonych i ten warunek został spełniony. Zdaniem Sądu, fakt, że w porze nocnej nie ma w kąciku sanitarnym oświetlenia, nie może stanowić wystarczającej podstawy do uznania, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Kąciki sanitarne zbudowane z parawanu korzystają z oświetlenia, które znajduje się w celi. W toku niniejszego procesu powód nawet nie próbował wykazać, aby brak prądu w nocy w jakikolwiek sposób miał przełożenie na jego funkcjonowanie w zakładzie karnym, uniemożliwiał mu korzystanie z toalety czy też wiązał się z zagrożeniem dla jego zdrowia. Nie można zapominać o tym, że pobyt w zakładzie karnym wiąże się naturalnie z dolegliwościami w postaci pogorszenia standardu życia, ale obejmuje to zwykłe następstwa przymusowej izolacji. Co więcej, jak wynika z zeznań świadka S. B. (2), wyłączenia prądu mają miejsce w okresie od godz. 21.00 do godz. 6.00 (dziewięć godzin), a więc w porze przeznaczonej głównie na wypoczynek i sen, w której aktywność człowieka jest wręcz znikoma. Powód, mając zatem świadomość godzin, w jakich światło jest wyłączane, mógł i może korzystać z kącika sanitarnego przed godz. 21 wieczorem i po godz. 6 rano. Należy przy tym podzielić stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 5 lipca 2012 r. (sygn. akt IV CSK 603/11, LEX nr 1228452), zgodnie z którym godne warunki odbywania kar w zakładzie karnym jakkolwiek obejmują również zapewnienie prywatności i intymności, m.in. związanych z potrzebami fizjologicznymi, tym niemniej nie przewidują one zapewnienia samodzielności pomieszczeń przeznaczonych na toalety ani ich oddzielenia murem od pozostałej części celi. Co więcej, osoby przebywające w szpitalach czy w zakładach opiekuńczych, nie będące skazanymi, niejednokrotnie zmuszone są do pewnych niedogodności związanych z wykonywaniem czynności higienicznych i załatwianiem potrzeb fizjologicznych przez innych pacjentów w ich obecności, ale z tego powodu nie roszczą pretensji, a uznanie żądania zadośćuczynienia z tego tytułu zgłaszanego przez osoby przebywające w zakładach karnych za słuszne kłóciłoby się z zasadami współżycia społecznego. Analizując kwestię zawilgocenia cel, w których umieszczony był powód, należy zauważyć, że z zeznań świadka S. B. (2) wynika, iż przy oknach występują ślady zagrzybienia, przy czym w oparciu o wypowiedzi wymienionego nie można ustalić, co w rzeczywistości było przyczyną powstania zawilgocenia i na czym miałoby polegać zaniedbanie ze strony Administracji Zakładu Karnego w K.. Niewykluczone, że powstanie zjawiska zagrzybienia jest wynikiem nieodpowiedniej wentylacji pomieszczenia przez umieszczonych w celi skazanych. Niemniej jednak świadek wskazał, że problem związany z zagrzybieniem ścian nie był na tyle poważny, aby zgłaszać to do administracji zakładu karnego, co może świadczyć o tym, że zawilgocenie w żaden sposób nie utrudniało normalnego funkcjonowania w warunkach izolacji i nie miało negatywnego przełożenia na stan zdrowia osadzonych. --- STRONA 5 --- Odnosząc się do kwestii związanej z dostępem do ciepłej wody, należy stwierdzić, że wbrew zarzutom podnoszonym przez powoda, skazany nie musi mieć zapewnionego dostępu do ciepłej wody. Przepisy wymagają jedynie, aby był to dostęp do bieżącej wody. Osadzeni mają dostęp do ciepłej wody poprzez korzystanie co najmniej raz w tygodniu z ciepłej kąpieli (§ 30 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, Dz. U z 2003r. Nr 152, poz. 1493). W odniesieniu do kwestii nieszczelnych okien Sąd uznał, że powyższa okoliczność nie może decydować o naruszeniu dóbr osobistych powoda. Nawet jeśli przyjąć – tak jak zeznał świadek A. W. (2) – że okna były nieszczelne, przez co było w celi zimno, to trzeba mieć względzie fakt, że w celach mieszkalnych znajduje się centralne ogrzewanie. Oznacza to, że Administracja Zakładu Karnego w K. starała się minimalizować wszelkiego rodzaju niedogodności związane ze stanem budynku i jego poszczególnymi elementami. Nie można także uznać, aby powód wykazał, iż oświetlenie w celach mieszkalnych, w których przebywał, było nieodpowiednie i szkodliwe dla jego wzroku, przez co został narażony na utratę zdrowia. Żaden z przesłuchanych w sprawie świadków na tę okoliczność nie zwrócił uwagi, choć wypowiadali się oni w kwestii braku światła w kącikach sanitarnych. Należy pamiętać, że zgodnie z ciężarem dowodu to na powodzie spoczywał obowiązek wykazania, iż wskutek niezapewnienia właściwych warunków oświetlenia w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności doszło u powoda do pogorszenia wzroku, a oprócz gołosłownych twierdzeń w tym zakresie, nie przedstawił żadnych dowodów potwierdzających jego stanowisko w sprawie. Nawet jeśliby przyjąć za powodem, że jego dobra osobiste w postaci godności i humanitarnego traktowania zostały naruszone, nie uzasadniałoby to przyznania zadośćuczynienia, bowiem pewne niedogodności immanentnie związane z odbywaniem kary pozbawienia wolności nie były nadmiernie dotkliwe. Trzeba zauważyć, że przepis art. 448 k.c. poprzez użycie sformułowania „może” kreuje po stronie sądu jedynie uprawnienie, nie zaś oblig przyznania zadośćuczynienia. Sam fakt istnienia pewnego rodzaju dyskomfortu związanego z osadzeniem w zakładzie karnym nie daje automatycznie podstawy do przyjęcia, iż zostały spełnione przesłanki do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Wynika to wprost z istotnej przesłanki omawianej regulacji, a mianowicie „wyrządzenia krzywdy na skutek naruszenia dóbr osobistych”, a także zwrotu „może” stanowiącego element uznania sądu. W tych okolicznościach żądanie zadośćuczynienia nie było zasadne i jako takie podlegało oddaleniu, o czym orzeczono jak w pkt. I sentencji wyroku. W tym miejscu należy podkreślić, iż Sąd pominął wniosek powoda o zobowiązanie strony pozwanej do wskazani metrażu cel i osób, z którymi przebywał. Okoliczność związana z powierzchnią każdej celi mieszkalnej, w której powód przebywał, została w dostateczny sposób wyjaśniona pismem z dnia 10 grudnia 2013r. Pismo to wskazuje okres, w jakim powód był osadzony w poszczególnych celach, jaką powierzchnię ma każda cela mieszkalna i na jaką liczbę skazanych konkretna cela jest przeznaczona. Sąd nie widział również potrzeby doprowadzenia powoda na rozprawę i przesłuchania go w charakterze strony. Zgodnie z art. 299 k.p.c. jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub w ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, sąd dla wyjaśnienia tych faktów może dopuścić dowód z przesłuchania stron. Z powyższego przepisu wynika, że dowód z przesłuchania stron ma charakter fakultatywny i jednocześnie subsydiarny. Przepis ten określa relację dowodu z przesłuchania stron do całokształtu materiału dowodowego zebranego w danej sprawie, traktując wypowiedź dowodową strony jedynie jako ewentualne — w zależności od okoliczności — uzupełnienie materiału dowodowego. W ocenie Sądu, okoliczności faktyczne podane w uzasadnieniu pozwu, zajęte w niniejszej sprawie stanowisko strony pozwanej potwierdzone przedłożonymi do odpowiedzi na pozew dokumentami (w szczególności wykazem cel, w których powód przebywał w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w K.) oraz zeznania przesłuchanych na wniosek strony powodowej świadków S. B. (2) i A. W. (2), dostatecznie wyjaśniły stan faktyczny, z którego powód wywodził obowiązek zapłaty pozwanego Skarbu Państwa i pozwoliły dokonać oceny prawnej zgłoszonego roszczenia o zadośćuczynienie. --- STRONA 6 --- O kosztach procesu Sąd orzekł na mocy art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c., stosownie do wyniku sprawy. Powód jako przegrywający sprawę powinien zwrócić stronie pozwanej poniesione przez nią koszty procesu, do których zaliczono jedynie koszt zastępstwa procesowego w wysokości 3.600 złotych. W ocenie Sądu, w realiach niniejszej sprawy powinna mieć zastosowanie stawka uzależniona od wartości przedmiotu sporu, a nie stawka określona w § 11 ust. 1 pkt 25 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Powód nie tylko wskazywał na nieodpowiednie warunki bytowe, ale także podnosił, że brak oświetlenia wpływa na choroby związane z oczami, co w konsekwencji może prowadzić do utraty wzroku. Nie zachodziły również przesłanki, aby odstąpić od obciążania powoda kosztami procesu na rzecz pozwanego w oparciu o art. 102 k.p.c. Po pierwsze, zgodnie z art. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Po drugie, powód powinien był się liczyć z obowiązkiem poniesienia kosztów, które wiążą się z procesem. Po trzecie, powód, odbywając karę pozbawienia wolności, nie ponosi kosztów bieżącego utrzymania i w związku z tym mógł poczynić stosowne oszczędności (vide: pkt II sentencji wyroku).