Postanowienie I C 614/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 października 2011 roku Sąd Okręgowy w Bi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 614/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 października 2011 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Elżbieta Małgorzata Kudrycka - Jarosz Protokolant: st. sekr. sądowy Anna Owerczuk po rozpoznaniu w dniu 21 października 2011 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa L. P. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Rejonowego w Białymstoku o zapłatę I. Oddala powództwo. II. Zasądza od powódki na rzecz Skarbu Państwa- Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3 600 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. UZASADNIENIE Powódka L. P.wniosła o zasadzenie na jej rzecz od Skarbu Państwa –Prezesa Sądu Rejonowego w Białymstoku kwoty 13.750.000,00zł z tytułu szkody wyrządzonej powódce przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem przez Sąd Powiatowy w B. 19 lutego 1970r. w sprawie I Ns 132/70, w wykonaniu którego powódka utraciła własność nieruchomości gruntowej zlokalizowanej w B. przy ul. (...)oraz zasądzenie na rzecz powódki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k.2-6). Pozwany Skarb Państwa - Prezes Sądu Rejonowego w Białymstoku wniósł o oddalenie powództwa podnosząc, miedzy innymi, zarzut jego przedawnienia oraz domagając się zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych (k. 37-42). Sąd ustalił, co następuje: W dniu 10 lutego 1970r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. działając w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa wniosło do Sądu Powiatowego w B. o stwierdzenie przejścia na rzecz Skarbu Państwa własności nieruchomości opuszczonej o powierzchni (...)położonej w B. przy ul. (...), wobec spełniania przesłanek określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13 poz. 87 ze zm.).(k. 10-11). --- STRONA 2 --- W dniu 19 lutego 1970r. na posiedzeniu sadowym zeznający w sprawie świadkowie wskazali, iż nieruchomość położona w B. przy ul. (...)jest nieruchomością poniemiecką, której właściciele opuścili ją w 1944r. wraz z cofającymi się wojskami niemieckimi. Uczestnikowi postępowania – właścicielowi przedmiotowej nieruchomości w trybie art. 510 § 2 kpc ustanowiony został kurator (k.12-13). Zapadłym w tym dniu postanowieniem, Sąd stwierdził przejście własności na rzecz Skarbu Państwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. nieruchomości położonej w B. przy ul. (...)o powierzchni 5,5618ha w oparciu o przepis art. 34 dekretu z dnia 8 marca 1946r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (k. 14-15). Pismem z dnia 29 października 1966r. B. P. zwrócił się do Wydziału Ksiąg Wieczystych Sądu w Białymstoku o podanie numeru księgi wieczystej, prowadzonej dla nieruchomości położonej w B. przy ul. (...)o powierzchni (...)(k. 16). Powódka wskazywała, iż jest jedyną spadkobierczynią właścicieli nieruchomości położonej w B. przy ul. (...)o powierzchni 5,5618ha co starała się wykazać przedkładając akt notarialny 1827r. (k. 18-20), w którym jako jedna ze stron umowy występuje N. P.oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Kwidzynie z 16 marca 2009r. stwierdzające nabycie spadku przez powódkę po zmarłym mężu B. P., spadkobiercy N. P.(k. 24). Podkreślała, iż wydanie postanowienia z dnia 19 lutego 1970r. w sprawie I. Ns 137/70 było ze strony Skarbu Państwa bezprawne. Zarzucała orzeczeniu naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuzasadnione ustanowienie kuratora w sytuacji, kiedy właściciele nie pozostawali nieznani, co uniemożliwiło im obronę swych praw przed sądem. Podkreślała również fakt, iż postanowienie zostało wydane w 9 dni po złożonym wniosku, co praktycznie uniemożliwiało dowiedzenie się o toczącym się postępowaniu i zapoznaniu się ogłoszeniem o ustanowieniu kuratora. W ocenie powódki uchybienie to stanowiło naruszenie prawa ścigane w trybie postępowania dyscyplinarnego. Podstawy prawnej swego roszczenia powódka upatrywała w przepisie art. 424 1b kpc. W ocenie powódki wszystkie przesłanki uzasadniające podstawę prawną roszczenia zostały spełnione, bowiem powódce nie przysługuje skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego rozstrzygnięcia z uwagi, iż nie jest ono wyrokiem a oraz nie przysługuje jej inna możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia Sądu Powiatowego. Ustosunkowując się do odpowiedzi na pozew i stanowiska strony pozwanej, iż zastosowanie w niniejszej sprawie znajdzie przepis art. 418 kpc wskazała, iż orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego został on uznany za niekonstytucyjny, w związku z czym niemożliwe jest jego stosowanie. Strona powodowa podważała zasadność zgłoszonego przez pozwanego zarzutu przedawnienia wskazując, iż jego uwzględnienie w przedmiotowej sprawie stałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Powódka wskazywał nadto na brak materialnych przesłanek do wydania przez Sąd Powiatowy orzeczenia. W jej ocenie celem dekretu nie było bowiem pozbawienia własności tych właścicieli, którzy swego majątku nie opuścili, a rodzina powódki nigdy nie opuściła majątku, a jedynie z uwagi na sytuację ustrojowo - polityczną nie mogła się upomnieć o swoją własność. B. P. jako żołnierz AK musiał się ukrywać w obawie przed represjami, co uniemożliwiało mu skuteczne upomnienie się o majątek. Nie oznacza to jednak iż rodzina powódki zrezygnowała z własności przedmiotowego majątku. Wskazała, iż w związku z wydanym orzeczeniem doznała szkody, której naprawienia żąda poprzez zasadzenie na jej rzecz wskazanej w pozwie kwoty (k. 2-6, 59-66). Pozwany podnosił, iż jakkolwiek mogło dojąć do błędu proceduralnego w kwestii ustanowienia kuratora i krótkiego terminu uniemożliwiającego zainteresowanym powzięcie informacji o toczącym się postępowaniu uchybienie to pozostało bez wpływu na merytoryczną zasadność rozstrzygnięcia. Orzeczenie to miało bowiem jedynie deklaratoryjny charakter i wobec spełnienia określonych w art. 34 dekretu przesłanek uzasadnione było stwierdzenie przejścia własności na rzecz Skarbu Państwa. --- STRONA 3 --- Pozwany negował stanowisko powódki, co do oparcia podstawy prawnej roszczenia na przepisie art. 424 1b kpc wskazując, iż do stanów faktycznych powstałych przez orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego zastosowanie mają przepisy wówczas obowiązujące czyli przepis art. 418 kpc, którego przesłanek powódka zdaniem pozwanego nie wykazała. Podnosząc zarzut przedawnienia strona pozwana wskazał, iż powódka zgłosiła swe roszczenie po upływie 10 letniego okresu określającego termin przedawnienia dla tego typu roszczeń. Nadto strona pozwana poddawała w wątpliwość tytuł własności przedstawiony przez powódkę (akt notarialny) nie tylko z uwagi na jego małą czytelność, ale przede wszystkim z uwagi na brak jasnego i skonkretyzowanego oznaczenia nieruchomości wskazującego na tożsamość z nieruchomością będącą przedmiotem niniejszej sprawy..(k. 37-42). Sąd zważył, co następuje: Roszczenie powódki jest niezasadne, co najmniej z kilku powodów. Jako pierwszy rozważyć należy podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia. Okresy przedawnienia dla tego typu roszczeń ustalone są przez przepis art. 442 1 kc. Jednak do stanu faktycznego niniejszej sprawy zastosowanie ma przepis art. 442 kc. Stosownie do treści art. 442 § 1 kc roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Wprawdzie powyższy przepis został uchylony ustawą z dnia 16 lutego 2007 roku o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. z 9 maja 2007 roku, nr 80 poz. 538), a w jego miejsce wprowadzono przepis art. 442 1 kc, który wydłuża okresy przedawnienia, to jednakże nowe regulacje mają zastosowanie jedynie do roszczeń, które według przepisów dotychczasowych, w dniu wejścia w życie art. 442 1 kc nie były przedawnione. Zdaniem Sądu należy zgodzić się ze stanowiskiem pozwanego, iż w niniejszej sprawie doszło do przedawnienia. W przedmiotowej sprawie powódka zdarzenia powodującego szkodę upatruje w wydaniu orzeczenia w dniu 19 lutego 1970r.przez Sąd Powiatowy w B.. Zatem upłynął już ostateczny termin 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Brak jest podstaw do tego aby uznać, iż uwzględnienie zarzutu przedawnienia w niniejszej sprawie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, co podnosiła powódka. Nie wskazała ona bowiem jakie to zasady współżycia zostałyby, naruszone w wypadku uwzględnienia zarzutu. Zarzut przedawnienia tymczasem, jak wskazuje ugruntowane orzecznictwo SN stanowi realizację prawa podmiotowego i jego podniesienie, co do zasady nie stanowi nadużycia prawa podmiotowego. Podkreśla się, iż uznanie zarzutu przedawnienia za nadużycie prawa może wystąpić jedynie wyjątkowo i konieczne jest wskazanie że bezczynność wierzyciela w dochodzeniu roszczenia wynikała z przyczyn wyjątkowych, nadto zwraca się uwagę na długość okresu opóźnienia. (por. orzeczenia SN z 9 lutego 2000r. III CKN 594/98, z 2 lutego 2000r., II CKN 468/99, z 20 maja 2009r., I CSK 386/08., z dnia 3 sierpnia 2006r., IV CSK 120/06 oraz z dnia 1 grudnia 2010r.., I CSK 147/10). Powódka nie wskazała na żadne szczególne okoliczności, które usprawiedliwiały bezczynność w dochodzeniu roszczenia przez tak długi okres. Powódka wskazywała na obawę ze strony B. P., jednak wykluczyć należy, aby w latach siedemdziesiątych czy choćby w osiemdziesiątych sytuacja polityczna uniemożliwiła poprzednikowi prawnemu powódki występowania z roszczeniem. Powódka prawa do spadku po swoim poprzedniku nabyła w 2009r. Jednak wówczas również nie podjęła próby realizacji roszczenia. Wykluczonej jest zatem podnoszone przez nią twierdzenie, iż uwzględnienie zarzutu przedawnienia stanowi naruszenie prawa podmiotowego. --- STRONA 4 --- Zatem już rozważania dotyczące przedawnienia dezaktualizuj zasadność roszczenia powódki. Poza tym powódka nie zdołała wykazać, aby spełnione zostały przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa z art. 418 kc, który w niniejszym stanie faktycznym jest podstawą roszczenia odszkodowawczego. Sąd nie kwestionuje, iż art. 418 kc został uznany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 04.12.2001 roku, sygn. akt SK 18/2000 (OTK-A 2001/8/256) za niezgodny z art. 77 Konstytucji RP i jako taki utracił moc obowiązującą z dniem 18.12.2001 roku. Nie oznacza to jednak, iż powołany wyżej przepis nie znajduje zastosowania do stanów faktycznych zaistniałych w okresie przed wejściem w życie Konstytucji RP, tj. przed dniem 17.10.1997 roku. Wskazówką interpretacyjną w kwestii tego, jaki stan prawny należy stosować przy ocenie zdarzeń zaistniałych w poszczególnych okresach, są przepisy art. 3 kc (zasada nieretroakcji) oraz art. 5 ustawy z dnia 17.06.2004 roku o zmianie ustawy - kodeks cywilny i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692), która uchyliła m.in. przepis art. 418 kc. Zgodnie z art. 5 cytowanej ustawy do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy art. 417, art. 419, art. 420, art. 420 1 , art. 420 2 i art. 421 kodeksu cywilnego oraz art. 153, art. 160 i art. 161 § 5 kodeksu postępowania administracyjnego, w brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Zgodnie z normą kolizyjną zawartą w tym przepisie regulacje określające odpowiedzialność Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego znowelizowane cytowaną ustawą mają zastosowanie do zdarzeń powstałych dopiero od dnia wejścia w życie komentowanych przepisów, to jest od dnia 01.09.2004 roku. Taka regulacja oznacza, iż przepisy dotychczasowe mimo ich uchylenia znajdują nadal zastosowanie do oceny skutków prawnych zdarzeń i stanów prawnych zaistniałych przed wejściem w życie noweli. Przepis art. 5 ustawy nowelizującej nie reguluje wprawdzie zagadnień prawa międzyczasowego odnośnie stosowania art. 418 kc do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed opublikowaniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 04.12.2001 roku, SK 18/00, gdyż kwestia ta należała do Trybunału. Bez wątpienia jednak celem powyższej noweli nie jest zapewnienie retroaktywności przedmiotowemu orzeczeniu Trybunału. Skutki czasowe orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 04.12.2001 roku można odnieść jedynie do szkód powstałych po dniu 17.10.1997 roku, a zatem po wejściu w życie Konstytucji RP. Taki pogląd sformułował Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 23.09.2003 roku, sygn. akt K 20/02 (OTK-A 2003/7/76). Takie stanowisko zaprezentował również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12.09.2007 roku (I CSK 220/07 , LEX nr 306813), w którym stwierdził, iż do oceny odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody związane ze zdarzeniami, które miały miejsce przed dniem 17 października 1997 roku należy stosować przepisy art. 417-421 kc, a także przepisy szczególne, o których stanowił art. 421 kc. Wskazane przepisy należy zdaniem Sądu Najwyższego stosować bez jakichkolwiek modyfikacji, gdyż skutki czasowe orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 04.12.2001 r., SK 18/00, można odnieść jedynie do szkód powstałych po dniu 17.10.1997 roku. W świetle powyższego zastosowanie znajduje ogólna zasada, zgodnie z którą należy stosować przepisy obowiązujące w dacie zaistnienia zdarzenia wyrządzającego szkodę. Powódka powoływała jako przyczynę powstania szkody zdarzenie, które miało miejsce w 1970 roku. Do oceny odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa za przedmiotowe zdarzenie należy zatem stosować obowiązujące wówczas przepisy art. 418 kc. O sprzeczności art. 418 kc z Konstytucją RP z 1997 roku można bowiem logicznie rzecz ujmując mówić najwcześniej dopiero od daty wejścia Konstytucji w życie. Brak jest tym samym uzasadnionych podstaw by twierdzić, iż art. 418 kc już w 1970 roku był sprzeczny z Konstytucją, której jeszcze nie było. Do powstania odpowiedzialności z art. 418 kc konieczne było kumulatywne zaistnienie określonych w nim przesłanek, którymi były: wyrządzenie szkody na skutek wydania orzeczenia lub zarządzenia (i normalny związek przyczynowy między wydaniem orzeczenia lub zarządzenia a szkodą), wydanie orzeczenia lub zarządzenia z naruszeniem prawa ściganego w trybie postępowania karnego lub dyscyplinarnego, oraz okoliczność, iż wina sprawcy została stwierdzona wyrokiem karnym lub dyscyplinarnym, albo uznana przez organ przełożony nad sprawcą szkody. Do zaistnienia odpowiedzialności Skarbu Państwa z art. 418 § 1 kc niezbędne jest zatem ustalenie, iż przy wydaniu orzeczenia lub zarządzenia nastąpiło naruszenie prawa ścigane w trybie postępowania karnego lub dyscyplinarnego. Tak określona przesłanka została zatem ograniczona wyłącznie do obiektywnie nagannych działań funkcjonariuszy państwowych, --- STRONA 5 --- które były ścigane karnie lub dyscyplinarnie. Z przesłanką tą powiązano zaś winę funkcjonariusza państwowego w ramach prowadzonego przeciwko niemu postępowania karnego lub dyscyplinarnego. W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, iż brak jest przesłanki stwierdzenia winy funkcjonariusza państwowego wyrokiem karnym lub orzeczeniem dyscyplinarnym. Okoliczność, iż przedmiotowe orzeczenie zapadło w 1970 roku wyklucza zaś możliwość wszczęcia ewentualnego postępowania dyscyplinarnego przeciwko sprawcy domniemanej szkody. Rygoryzm art. 418 § 1 kc łagodzi § 2 powołanego przepisu, w którym przyjęto rozwiązanie, iż brak stwierdzenia winy funkcjonariusza w wyroku karnym lub orzeczeniu dyscyplinarnym nie wyłącza odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę, jeżeli wszczęciu lub prowadzeniu postępowania karnego lub dyscyplinarnego stoją na przeszkodzie okoliczności wyłączające ściganie, takie jak choćby przedawnienie ścigania. W takich sytuacjach do sądu orzekającego należy samodzielne poczynienie ustaleń, co do winy funkcjonariusza. Winy tej nie sposób jednak stwierdzić, bowiem wskazywane przez powódkę niewłaściwe zastosowanie prawa procesowego ( przepisów odnoszących się do ustanowienia kuratora w postępowaniu nieprocesowym) podlega kontroli instancyjnej w ramach przewidzianych prawem środków zaskarżenia, nie stanowi natomiast podstawy do wszczynania postępowania dyscyplinarnego w oparciu o przepisy ustawy prawo o ustroju sądów powszechnych. Nadto nawet uchybienia proceduralne nie miały znaczenia dla zasadności merytorycznej rozstrzygnięcia i nie wpłynęły na skuteczność przejęcia gruntu na rzecz Skarbu Państwa. Orzeczenie stwierdzające przejście własności przedmiotowej nieruchomości miało bowiem charakter deklaratoryjny i jedynie stwierdzało spełnienie w odniesieniu do nieruchomości przesłanek określonych przez art. 34 dekretu z dnia 8 marca 1946r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13 poz. 87). Orzeczenie to bowiem stwierdzało, iż doszło do zasiedzenia nieruchomości z upływem 10 lat od jej opuszczenia. Przedmiotowa nieruchomość spełniała również warunek konieczny zasiedzenia określony w art. 1, była bowiem w rozumieniu tego przepisu nieruchomością opuszczoną. Przepis ten określał majątek opuszczony jako majątek, co do którego właściciele utracili posiadanie a następnie go nie odzyskali. Nie ma zatem znaczenia wskazywane przez powódkę okoliczności, iż w 1966r. B. P. interesował się przedmiotową nieruchomością. Wyrażenie zainteresowanie czy chociażby wola odzyskanie nie jest bowiem równoznaczne z odzyskaniem – przywróceniem posiadania utraconych nieruchomości. Wobec spełniania przesłanek z cytowanego dekretu trudno jest uznać, iż orzeczenie zostało wydane bezprawnie. Nie sposób nie wspomnieć o tym, iż powódka w końcu nie zdołała w sposób nie budzący wątpliwości wykazać przy pomocy stosownych dokumentów, że jej poprzednikom prawnym N. P.i B. P., przysługiwało prawo własności przedmiotowej nieruchomości. Przedłożony przez powódkę dokument w postaci aktu notarialnego (k.18-19) nie identyfikuje bowiem w sposób nie budzący wątpliwości przedmiotu umowy sprzedaży. Brak jest w nim wskazania obszaru, położenia świadczącej o tożsamości nieruchomości. Każda z tych okoliczności z osobna przesądzała o bezzasadności roszczenia powódki. Niemniej jednak przyczyną oddalenie pozwu była kwestia przedawnienia roszczenia jako najdalej idąca. Oddalenie wniosków dowodowych zgłoszonych przez powódkę wiązało się przede wszystkim z faktem iż to na powódce jako inicjatorce procesu spoczywał obowiązek poszukiwania i dostarczania dowodów, w tym dokumentów. Działalność Sądu w tym zakresie jest ściśle ograniczona do przypadków, kiedy strona sama tych dowodów otrzymanie może - art. 208 § 1 pkt 5 pkc. Powódka nie wykazała aby nie mogła uzyskać tych dowodów. Nadto w okoliczności przedmiotowej sprawy zostały wyjaśnione w stopniu dostatecznym do rozstrzygnięcia sprawy. W związku z tym, na mocy art. 442 § 1 kc orzeczono jak w sentencji. O kosztach orzeczono na mocy art. 98 kpc w zw. z art. 113 ust. 4 i art. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach w sprawach cywilnych.