Postanowienie I C 547/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 grudnia 2010 r. SĄD OKRĘGOWY W ŁOMŻY w W

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 547/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 grudnia 2010 r. SĄD OKRĘGOWY W ŁOMŻY w WYDZIALE I CYWILNYM w składzie: PRZEWODNICZĄCA: ANNA KACPRZYK PROTOKOLANT: EWA MICIURA, po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2010 r. w Łomży sprawy z powództwa B. D. i C. D. przeciwko A. M. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę, I. powództwo oddala; II. umarza postępowanie w zakresie roszczenia zapłaty na cel społeczny; III. zasądza od B. D. i C. D. na rzecz A. M. kwotę 2.760 (dwa tysiące siedemset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; IV. tytułem pomocy prawnej udzielonej z urzędu nakazuje wypłacić z sum budżetowych Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łomży na rzecz Kancelarii Adwokackiej adw. Z. W. kwotę 2. 760 (dwa tysiące siedemset sześćdziesiąt) złotych wraz z podatkiem od towarów i usług. Sygn. akt I C 547/10 UZASADNIENIE Powodowie B. i C. A. małżonkowie D. wystąpili z pozwem przeciwko A. M. o zasądzenie tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych kwoty 50.000 zł na swoją rzecz i kwoty 5.000 zł na cel społeczny - Dom Małego Dziecka w B., a także domagali się przeproszenia przez pozwaną publicznie na łamach Gazety (...) oraz na rozprawie przed Sądem Rejonowym w Łomży (k. 2 - 4). W uzasadnieniu podali, że w dniu 14 września 2009 r. podczas wizyty w Miejskim Przedsiębiorstwie (...) w Ł. zostali przez pracującą w sekretariacie pozwaną upodleni i znieważeni, gdyż pozwana krzyczała na nich, używała niegrzecznych słów i straszyła wezwaniem policji. Powodowie podkreślili, że jako osoby niepełnosprawne wymagają szczególnej ochrony i traktowania. Po ostatecznym sprecyzowaniu roszczeń powodowie - reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego z urzędu - domagali się zapłaty na swoją rzecz solidarnie kwoty 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych - a w szczególności godności ludzkiej - oraz domagali się przeproszenia ich przez pozwaną --- STRONA 2 --- na łamach Gazety (...) w Ł.. Jednocześnie cofnęli żądanie zapłaty kwoty 5.000 zł na rzecz (...) Małego Dziecka w B.. W uzasadnieniu stanowiska podali, że naruszenie dóbr osobistych polegało na niewłaściwej obsłudze powodów przez pozwaną, w sposób arogancki i lekceważący, a także użyciu przez nią w stosunku do powodów wulgarnych słów: „wynoś się stąd" (k. 55). Pozwana A. M. powództwa nie uznała i wniosła o jego oddalenie w całości oraz zasądzenie od powodów kosztów postępowania (k. 41). W toku procesu wyraziła zgodę na cofnięcie pozwu w części dotyczącej zasądzenia kwoty 5.000 zł na wskazany cel społeczny i umorzenie postępowania w tym zakresie. Zaprzeczyła zarzutom powodów, twierdziła, że nie naruszyła ich dóbr osobistych. Wyjaśniła, że zajmowała się w sekretariacie MPK w Ł. obsługą interesantów i w związku z tym spokojnie ud/ieliła powodom wyczerpującej informacji. Natomiast powodowie, którzy nie zaakceptowali jej wyjaśnień, zachowywali się arogancko oraz agresywnie w stosunku do niej. Po rozpoznani sprawy Sąd ustalił i zważył co następuje: Pismem z dnia 13 sierpnia 2009 r. powód wystąpił do Dyrektora Miejskiego Przedsiębiorstwa (...) w Ł. (dalej: MPK) o wydanie bezpłatnego biletu na przejazdy w celach leczniczych (liniami numer: 8 i 10) z miejsca zamieszkania do Szpitala Wojewódzkiego w Ł. przy ul. (...) i z powrotem (k. 51). W uzasadnieniu wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku oraz niepełnosprawną z powodu choroby psychicznej, upośledzenia narządu ruchu oraz choroby neurologicznej. W związku z tym potrzebuje częstych dojazdy na konsultacje lekarskie do szpitala. Oboje powodowie dołączyli zaświadczenia lekarskie o konieczności częstych konsultacji lekarskich w poradniach specjalistycznych z powodu chorób przewlekłych (k. 48, 49). Podstawę prawną ich roszczeń stanowiła uchwała Rady Miejskiej Ł. z dnia 27 lutego 2008 r. nr 151/XXVI/08, z treści której wynika, że uprawnienia do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami komunikacji miejskiej posiadają bezrobotne osoby niepełnosprawne, zaliczane do stopnia umiarkowanego według symbolu: 01-U, 02-P, 05-R, 10-N w przejazdach na cykliczne zabiegi lecznicze, rehabilitacyjne i zajęcia terapeutyczne z miejsca zamieszkania do zakładu opieki zdrowotnej, ośrodka rehabilitacji, ośrodka terapeutycznego i z powrotem - na podstawie okresowego biletu wolnej jazdy - wydanego przez dyrektora MPK ZB na podstawie następujących dokumentów: ważnej legitymacji osoby niepełnosprawnej wraz z zaświadczeniem zakładu opieki zdrowotnej świadczącego powyższe usługi o korzystaniu z okresowych, cyklicznych zabiegów leczniczych, rehabilitacyjnych, terapeutycznych, zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy potwierdzającego fakt pozostawania bez zatrudnienia lub zaświadczenia z Miejskiego Ośrodka (...) lub legitymacji ZUS o przyznaniu renty socjalnej. W dniu 14 września 2009 r. powodowie udali się do siedziby MPK w Ł. w celu wyjaśnienia przyczyn niewydania im tzw. biletów wolnej jazdy. Dysponowali orzeczeniami stwierdzającymi stopień niepełnosprawności każdego z nich. Interesantów załatwiała pracownica sekretariatu A. M. - referent do spraw osobowych, która wyjaśniła powodom warunki wydawania biletów; w szczególności wskazała, że konieczne jest dołączenie do wniosku zaświadczeń lekarskich określających konkretne terminy zabiegów rehabilitacyjnych, leczniczych, bądź terapeutycznych, na podstawie których będą mogły być wydane zezwolenia na bezpłatne przejazdy we wskazanych w zaświadczeniach terminach. Oświadczyła, że w wypadku spełnienia powyższego warunku formalnego, zgodnie z uchwałą Rady Miejskiej, wystawi im żądane bilety wolnej jazdy. Powodowie nie byli usatysfakcjonowani takimi informacjami, oczekiwali natychmiastowego wydania biletów, nie spodziewali się stawiania wymogów; nieuzasadnionych ich zdaniem. Pozwana kilkakrotnie powtarzała im argumenty, które były podstawą odmowy wydania biletów wolnej jazdy. Powodowie nie ustępowali, kategorycznie domagali się spełnienia ich żądań. Dyskusja z ich strony stawała się coraz głośniejsza. Powodowi wtórowała żona. Pozwana poprosiła powoda o niepodnoszenie głosu. Ze zdenerwowania podniosła się zza biurka. W pewnym momencie powód wszedł do gabinetu głównego specjalisty J. N., usytuowanego przy pomieszczeniu sekretariatu MPK. Udzielił on powodowi identycznych informacji, jakie wcześniej usłyszał od pozwanej (zeznania świadka J. N. - k. 72 odw.). --- STRONA 3 --- Powodowie nadal niezadowoleni ze sposobu załatwienia, upierali się przy swoim stanowisku; twierdzili, że złożyli już wszystkie wymagane dokumenty, domagali się natychmiastowego wydania biletów na okres pokrywający się z terminami na jaki posiadali orzeczenia o niepełnosprawności. Wówczas po raz kolejny zostali poinformowani przez pozwaną, że wydanie biletów będzie możliwe dopiero po dołączeniu odpowiednich zaświadczeń lekarskich o prowadzonej terapii na okres nie dłuższy niż jeden miesiąc. W efekcie atmosfera rozmowy powodów z pozwaną stawała się coraz bardziej nieprzyjemna. Pozwani nie przyjmowali odmowy do wiadomości, podnosili głos, a powód dodatkowo wymachiwał trzymaną w ręku laską (kulą), która służyła mu do podpierania się. W tej sytuacji dyrektor MPK B. S., który słyszał coraz głośniejszy hałas, wszedł do sąsiadującego z jego gabinetem pomieszczenia sekretariatu, poprosił powoda o uspokojenie się i zaprosił go do siebie w celu wyjaśnienia spornych kwestii. Tam poinformował go - podobnie jak wcześniej uczyniła to pozwana - o konieczności dostarczenia wymaganych uchwałą Rady Miejskiej odpowiednich zaświadczeń lekarskich. Niezadowoleni i wyraźnie podenerwowani niekorzystnym dla siebie obrotem sprawy powodowie w końcu opuścili sekretariat (wyjaśnienia pozwanej A. M., zeznania świadków J. N. - k. 72 i B. S. - k. 73 odw.). W tym samym dniu (tj. 14 września 2009 r.) powodowie wnieśli do zastępcy Prezydenta Miasta Ł. - M. S. skargę dotyczącą sposobu załatwienia ich przez dyrektora MPK w Ł. oraz pracownicy jego sekretariatu (mylnie w piśmie określonej przez skarżących jako (...)), tj. w sprawie odmowy wydania okresowych biletów wolnej jazdy oraz niestosownego zachowania wskazanych w piśmie osób podczas załatwiania ich sprawy. Jednocześnie zarzucili dyrektorowi MPK pozostawanie pod wyczuwalnym wpływem alkoholu w momencie rozmowy w ich sprawie. Powyższa skarga, po rozpoznaniu w trybie postępowania administracyjnego przez Prezydenta Miasta Ł., została uznana za bezzasadną (k. 46, akta Urzędu Miejskiego w Ł. sygn. 0r.0560-18/09 oraz zeznania świadka M. S. - k. 71 odw.). W toku powyższego postępowania pozwana złożyła pisemne oświadczenia z dnia 16 18 września 2009 r. (k. 52-53), w których kategorycznie zaprzeczyła zarzutom małżonków D.. Wprost przeciwnie stwierdziła, że to powodowie byli agresywni i w ten sposób usiłowali wymóc wydanie im biletów wolnej jazdy na własnych warunkach. Jej wyjaśnienia zostały poparte oświadczeniem dyrektora MPK w Ł. B. S. z dnia 18 września 2009 r. (k. 54), który dodatkowo zaprzeczył zarzutom spożywania alkoholu w dniu 14 września 2009 r., jak również w dniach poprzedzających. Z jego pisma wynika, że w tym dniu rozmawiał z powodem w swoim gabinecie, żądał on natychmiastowego wydania biletu, był agresywny (podnosił głos, wymachiwał laską), po czym został odesłany przez niego do pracownika sekretariatu prowadzącego sprawę. Ponieważ powodowie do chwili obecnej nie uzupełnili dokumentacji i nie złożyli brakujących zaświadczeń lekarskich o odbywanej terapii, wymagającej dojazdów do palcówki leczniczej tzw. okresowe bilety wolnej jazdy nie zostały im dotychczas wydane. Z faktów znanych tutejszemu Sądowi z urzędu (art. 228 § 2 k.p.c.) wiadomo, że w dniu 15 września 2009 r. C. A. i B. małżonkowie D. wystąpili z pozwem przeciwko Miastu Ł. reprezentowanemu przez Dyrektora MPK ZB w Ł. zapłatę na rzecz powoda kwoty 441 zł, zaś na rzecz powódki kwoty 218,40 zł tytułem zwrotu kosztów jakie ponieśli w związku z niewydaniem zaświadczenia uprawniającego do bezpłatnych przejazdów komunikacją miejską i żądali nakazania wydania takich zaświadczeń. Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy w Łomży umorzył postępowanie co do roszczeń o zapłatę na skutek cofnięcia pozwu w tej części oraz odrzucił pozew w zakresie żądania wydania zaświadczeń uprawniających do bezpłatnych przejazdów przyjmując brak drogi sądowej (k. 127-129 oraz k. 145 akt Sądu Rejonowego w Łomży sygn. akt I C 252/09). W następstwie powyższego prawomocnego rozstrzygnięcia powodowie w dniu 30 lipca 2010 r. wystąpili z pozwem objętym niniejszym postępowaniem sądowym, a także z analogicznym roszczeniem skierowanym przeciwko B. S. - dyrektorowi MPK w Ł. o zapłatę kwoty 50.000 zł tytułem naruszenia dóbr osobistych (akta sprawy Sądu "Okręgowego w Ł. sygn. akt I C 532/10). Nieprawomocnym wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Łomży oddalił powyższe powództwo. --- STRONA 4 --- Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie: wyjaśnień i zeznań pozwanej A. M. (k. 56, 84 odw.), zeznań świadków: J. N. (k. 72), B. S. (k. 73 odw.), M. S. (k. 71 odw.) i P. W. (k. 84); pisma Prezydenta Miasta Ł. (k. 46), notatki służbowej (k. 47 - 48), oświadczeń pracowników MPK (k. 52 - 54), pisma powoda (k. 51), a także akt Urzędu Miejskiego w Ł. sygn. 0r.0560-18/09 oraz wskazanych powyżej faktów znanych tutejszemu Sądowi z urzędu (art. 228 § 2 k.p.c.). Zgromadzone w sprawie dokumenty nie były kwestionowane przez żadną ze stron i jako takie uznane zostały za wiarygodne. Zeznania świadków przesłuchanych w toku postępowania Sąd Okręgowy uznał za niebudzące wątpliwości pod względem rzetelności i w pełni wiarygodne. Natomiast Sąd odmówił wiarygodności wyjaśnieniom powodów w zakresie przedstawionego przez nich przebiegu zdarzenia w dniu 14 września 2009 i , jako nie znajdującym żadnego potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym ujawnionym w sprawie. Żądanie powodów zgłoszone w niniejszej sprawie miało charakter roszczenia o ochronę dóbr osobistych opartego na art. 24 §1 k.c.. Zgodnie z tym przepisem ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne, natomiast w razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Ponadto ustawodawca przewidział, że jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych (§ 2). Zgodnie z art. 24 §1 k.c. przesłankami ochrony dóbr osobistych, które muszą być spełnione łącznie: istnienie dobra osobistego, zagrożenie lub naruszenie powyższego dobra oraz bezprawność tego zagrożenia lub naruszenia. Obowiązek udowodnienia istnienia pierwszych dwóch przestane!. spoczywa na stronie powodowej (zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 6 k.c.), która dochodzi ochrony. Pozwany chcąc zwolnić się z odpowiedzialności winien natomiast wykazać, że jego działanie nie było bezprawne. W art. 24 §1 k.c. zostało bowiem ustanowione domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1971 r., publ. OSNCP 1971 r., nr 11, poz. 188). Za bezprawne należy uznać każde działanie naruszające dobro osobiste, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających takie zachowanie. Do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych zalicza się działanie w ramach porządku prawnego - czyli dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa, wykonywanie prawa podmiotowego, zgodę pokrzywdzonego (z zastrzeżeniem uchylenia jej skuteczności w niektórych wypadkach) oraz działania w ochronie uzasadnionego interesu sprawcy lub interesu społecznego(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 1989 r., publ. OSP 1990 r., nr 11-12, poz. 377). W odniesieniu do niniejszej sprawy powodowie domagali się zapłaty zadośćuczynienia z tytułu naruszenia ich godności osobistej. W kodeksie cywilnym brak jest definicji dóbr osobistych. Za zdecydowanie przeważającą w doktrynie i jednolicie przyjętą w orzecznictwie należy uznać koncepcję obiektywną, według której dobra osobiste są ;z ościami o charakterze niemajątkowym, wiążącymi się z osobowością człowieka, uznanymi powszechnie w społeczeństwie (zob. P. Księżak - Komentarz do art. 23 kodeksu cywilnego, części ogólnej, LEX 2009). Przykładowy katalog dóbr osobistych człowieka został zdefiniowany w art. 23 k.c. i należą do niego w szczególności: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska. Dobra te pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Przepis art. 23 k.c. określa dobra osobiste poprzez wskazanie otwartego katalogu desygnatów, pozostawiając doktrynie oraz orzecznictwu ściślejsze określenie charakteru tych dóbr oraz metody ich ochrony. Nie budzi przy tym wątpliwości, że godność osobista - pomimo, że nie została wprost wymieniona w tym przepisie - należy do katalogu dóbr osobistych prawnie chronionych w myśl art. 23 i 24 k.c.. Zgodnie bowiem z art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności oraz praw człowieka i obywatela. Zasady współżycia społecznego nakazują zachowanie szacunku dla każdego człowieka i --- STRONA 5 --- liczenie się z jego poczuciem własnej godności, osobistej wartości i pożyteczności społecznej. Godność jest tym dobrem osobistym człowieka, które odzwierciedla wewnętrzne poczucie własnej wartości i ważności jako indywidualnej osoby ludzkiej. Można wskazać, że również w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej uchwalonej i podpisanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w N. przyjęto, że godność ludzka jest nienaruszalna, musi być szanowana i chroniona. Powodowie powołują; się na ochronę przewidzianą w art. 24 §1 k.c. z tytułu naruszenia dóbr osobistych ostatecznie domagali się zasądzenia od pozwanej na swoją rzecz zadośćuczyni nić 1 pieniężnego w kwocie 50.000 zł oraz przeproszenia przez nią na łamach Gazety (...). Pierwotne powództwo w części dotyczącej dodatkowo zasądzenia od pozwanej kwoty 5.000 zł na wskazany przez powodów cel społeczny - Dom Małego Dziecka w B. zostało skutecznie cofnięte (art. 203 k.p.c.), zaś postępowanie w tym zakresie ostatecznie umorzono (pkt II wyroku). Żądanie powodów dotyczące przeproszenia ich przez pozwaną na łamach Gazety (...) znajduje oparcie wprost w treści przepisu art. 24 §1 k.c., natomiast podstawy prawnej roszczenia powodów o zapłatę zadośćuczynienia należało upatrywać w art. 448 k.c. (w związku z art. 24 § 1 k.c.), zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Umieszczenie art. 448 k.c. w tytule VI księgi III obejmującym odpowiedzialności za czyny niedozwolone oznacza jego odszkodowawczy charakter, mający jednak naturę szczególnego środka, służącego do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych. Stanowi zatem specyficzną formę zadośćuczynienia za krzywdę moralną Do ogólnych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej należą: fakt stanowiący przyczynę sprawczą szkody, z którym ustawa łączy obowiązek jej naprawienia, szkoda i jej powstanie oraz związek przyczynowy zachodzący pomiędzy tym zdarzeniem a szkodą, a także wina jako zasada odpowiedzialności za delikt w sensie obiektywnym (bezprawność) i subiektywnym, dotyczącym sfery wolicjonalnej. Wprowadzenie przesłanki winy zawęziło ochronę z art. 448 k.c. w stosunku do art. 24 §1 k.c., według którego naruszenie dobra osobistego przybiera postać zachowania bezprawnego. A zatem zdarzeniem, z którym ustawa - kodeks cywilny łączy odpowiedzialność przewidzianą w art. 448 k.c. musi stanowić zawinione naruszenie dobra osobistego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2002 r., sygn. akt V CKN 1581/00, publ. OSNC z 2004 r., Nr 4, poz. 53, LEX nr 77194 i z dnia 19 stycznia 2007 r., sygn. akt III CSK 358/06, publ. LEX nr 277289 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 lipca 2008 r., sygn. akt I ACa 1150/06, publ. OSAW z 2008 r., Nr 4, poz. 110, LEX nr 470267) - uznając przy tym jednolitość przesłanek żądania zadośćuczynienia i zasądzenia sumy na cel społeczny. Na pokrzywdzonym spoczywa ciężar dowodu winy, chociażby w najlżejszej postaci, ponieważ przesłankę zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych stanowi krzywda wyrządzona z winy umyślnej lub nieumyślnej. Reguła ta znajduje także zastosowanie do żądania odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2008 r., sygn. akt I CSK 319/07, publ. LEX nr 448025). W świetle wskazanych powyżej przesłanek ochrony dóbr osobistych przewidzianej w art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. oraz zasad ciężaru dowodu z art. 6 k.c. obowiązkiem strony powodowej było wykazanie, że w trakcie obsługi w biurze MPK w dniu 14 września 2009 r. doszło do naruszenia ich godności osobistej przez pozwaną. Powyższego obowiązku powodowie - reprezentowani w toku procesu przez profesjonalnego pełnomocnika - jednak nie spełnili. Podkreślić przy tym należy, że istotę naruszenia dobra osobistego stanowi pojawienie się u osoby pokrzywdzonej charakterystycznego, subiektywnego wzburzenia emocjonalnego, zaś elementem obiektywizującym jest ocena zachowania osoby naruszającej cudze dobro osobiste, jako sprzecznego z zasadami moralnymi i współżycia społecznego, a także typową, przeciętną reakcją, uzasadniającą ochronę typowego interesu. Wskazać jednak należy, że nie każde pozbawienie człowieka uprawnień jest ujmowaniem jego godności, uzasadniającym zastosowanie cywilnoprawnych środków ochrony dóbr osobistych. Zależy to od tego, czy w powszechnym odczuciu dotyka ona poczucia godności człowieka, czy też opinia publiczna nie wiąże z nim takich konsekwencji. Istotne znaczenie ma rodzaj i charakter uprawnień, których człowiek został pozbawiony, sposób --- STRONA 6 --- działania sprawcy, a także stosunek, jaki mają inni ludzie do osoby pozbawionej uprawnień (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1989 r., sygn. akt I CR 143/89, publ. OSP z 1990 r., z. 9, poz. 330). W niniejszej sprawie powodowie nie udowodnili, że zachowane pozwanej z dnia 14 września 2009 r. w związku z załatwianiem ich wniosku o wydanie biletów wolnej jazdy było względem nich niewłaściwe, aroganckie, a przez to naruszyło ich godność osobistą. Materiał dowodowy zebrany w toku postępowania sądowego nie potwierdził wersji zdarzeń przedstawionej przez powodów. Wprost przeciwnie z akt sprawy, w szczególności z wyjaśnień i zeznań pozwanej (k. 84 odw. i k. 55 odw.), popartych zeznaniami naocznych świadków zdarzenia: J. N. (k. 72) i B. S. (k. 72 odw.) jednoznacznie wynika, że to powodowie podczas wizyty w tym dniu w siedzibie MPK w Ł. zachowywali się niewłaściwie, wręcz agresywnie, a ich reakcja była całkowicie nieadekwatna do zaistniałej sytuacji. Pomimo kilkakrotnie udzielanej powodom informacji przez pozwaną - na interesujący ich temat zasad wydawania biletów na bezpłatne przejazdy komunikacją miejską - nadal kwestionowali oni zasadność jej wyjaśnień i bezwzględnie domagali się uwzględnienia swoich racji. Jak wynika z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, żądanie powodów dotyczące wydanie biletów na bezpłatne przejazdy liniami MPK nie mogło być uwzględnione w dniu 14 września 2009 r., wobec niespełnienia przez nich wymogów nałożonych prawem lokalnym - uchwałą Rady Miejskiej Ł. z dnia 27 lutego 2008 r., co zostało wyjaśnione im przez pozwaną. Z zeznań B. S., jak też niezainteresowanego skutkiem procesu J. N. wynika, że zachowanie pozwanej wobec powodów było właściwe i nie budziło ze strony przełożonych żadnych zastrzeżeń. Przeprowadzone w tym zakresie postępowanie na podstawie przepisów dotyczących skarg i wniosków - wszczęte na skutek skargi powodów (akta Urzędu Miejskiego w Ł. sygn. 0r.0560-18/09) - nie potwierdziło zarzutów małżonków D. i ostatecznie zakończyło się uznaniem przedmiotowej skargi za bezzasadną (k. 46). Niezadowolenie powodów z powodu niekorzystnego dla nich rozstrzygnięcia wniosku o wydanie biletów na bezpłatne przejazdy nie mogło być obiektywnie uznane jako »ruszające ich godność osobistą. Powodowie musieli się liczyć, że w razie niespełnienia wymogów formalnych nie otrzymają upragnionego przez nich dobra w postaci biletów wolnej jazdy. Informacja o rodzaju dokumentów, które winni złożyć aby uprawnienie powyższe uzyskać, wbrew ich poglądowi, oznaczała należyte wywiązywanie się przez pozwaną z nałożonych na nią obowiązków. Wyartykułowane w pozwie zarzuty powodów nie znalazły również potwierdzenia w zeznaniach P. W. (k. 84 oraz k. 64 odw. akt Sądu Okręgowego w Ł. sygn. I C 532/09), która do czerwca 2010 r. pracowała jako dziennikarka w Gazecie (...). Przyznała ona, że powód wielokrotnie telefonował do niej lub poprzez pocztę elektroniczną (internet) zwracał się z prośbami o podjęcie w różnych sprawach interwencji dziennikarskiej. Nie pamiętała jednak okoliczności związanych z problemem stanowiącym przedmiot niniejszego procesu. W służbowym notatniku pod datą 17 września 2009 r. znalazła jedynie zapis „C. D. - dyrektor MPK". Jak podała, oznaczało to, że zajmowała się tym tematem ale musiał to być niewielki artykulik. Nie odnalazła go bowiem w archiwum internetowym Gazety. W tym stanie rzeczy powodowie, zdaniem Sądu, nie wykazali aby doszło do naruszenia przez pozwaną ich dóbr osobistych poprzez zachowanie polegające na kierowaniu pod ich adresem słów o charakterze znieważającym i poniżającym. Pozwana natomiast udowodniła, że jej postępowanie związane z odmową uwzględnienia wniosku powodów było działaniem w granicach prawa i nie deprecjonowało powodów zarówno co do formy jak i treści. Wobec ustalenia, że zachowanie pozwanej nie naruszyło godności powodów, Sąd nie miał materii do oceny na płaszczyźnie winy. Uwzględniając przedstawione powyżej okoliczności Sąd Okręgowy na mocy art. 23, 24 k.c. i w zw. z art. 448 k.c. (a contrario) powództwo oddalił jako niezasadne (pkt I wyroku). Umorzenie postępowania w części dotyczącej zasądzenia kwoty 5.000 zł na cel społeczny (pkt II wyroku), orzeczone na mocy .art. 355 §1 k.p.c., było uzasadnione skutecznym cofnięciem pozwu w tym zakresie (art. 203 k.p.c.). --- STRONA 7 --- O kosztach procesu orzeczono na podstawie zasady odpowiedzialności za wynik procesu wyrażonej w art. 98 §1 i 3 k.p.c. z uwzględnieniem przepisów § 11 ust. 1 pkt 2 i § 11 ust. 2 w zw. z § 6 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r., nr 163, poz. 1348 z późn. zm.). Rozstrzygając w tym przedmiocie Sąd Okręgowy nie uwzględnił wniosku pełnomocnika powodów o odstąpienie od obciążania ich kosztami procesu na wypadek nieuwzględnienia powództwa (k. 84 odw.) uznając, że brak było podstaw do zastosowania art. 102 k.p.c.. Przepis ten ustanawia zasadę słuszności, będącą odstępstwem od zasady odpowiedzialności za wynik procesu; jest rozwiązaniem szczególnym, niepodlegającym wykładni rozszerzającej, wykluczającym stosowanie wszelkich uogólnień, wymagającym do swego zastosowania, wystąpienia wyjątkowych okoliczności. Nie konkretyzuje on pojęcia wypadków szczególnie uzasadnionych, pozostawiając ich kwalifikację sądowi, przy uwzględnianiu całokształtu okoliczności danej sprawy. Szczególne znaczenie dla możliwości zastosowania przepisu art. 102 k.p.c. ma ocena zachowania się stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Podstawą do takiej oceny może być zachowanie się strony w procesie, jak i jej sytuacja pozaprocesowa, np. stan majątkowy, szczególna sytuacja zdrowotna i życiowa (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1973 r., sygn. akt II CZ 210/73, LEX nr 7366). Zasądzenie od powodów zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanej było w niniejszej sprawie uzasadnione tym, że - jak wykazał materiał dowodowy - powództwo było całkowicie bezzasadne i wynikało wyłącznie z roszczeniowej postawy powodów, którzy wystąpili na drogę sądową „niejako" z chęci ukarania pracownicy MPK, która nie wydała im żądanych biletów, w subiektywnym odczuciu powodów prawnie im należnych. Taka postawa powodów niewątpliwie uniemożliwiała skorzystanie z zasady wyrażonej w art. 102 k.p.c.. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że nie było podstaw do odstąpienia od obciążania powodów kosztami procesu. S. nie przeoczył, że postanowieniem z dnia 3 września 2010 r. powodowie zostali zwolnieni od opłaty sądowej od pozwu (k. 21), tym niemniej, zgodnie z art. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jednolity - Dz. U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594 z późn. zm.), miał na względzie, iż zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny w składzie: SSA El#bieta Kuczy#ska SA Iwona #api#ska (spr.) SA (...) po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2011 r. w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa B. D. i C. D. przeciwko A. M. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę na skutek apelacji i zażalenia powodów od wyroku Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 15 grudnia 2010 r. sygn. akt I C 547/10 I. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie III w ten sposób, że odstępuje od obciążania --- STRONA 8 --- powodów kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej; II. oddala apelację; III. nakazuje wypłacić ze Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łomży na rzecz adwokata Z. W. kwotę 2.214 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu; IV. odstępuje od obciążania powodów kosztami procesu za II instancję. UZASADNIENIE Powodowie B. i C. A. małżonkowie D. po ostatecznym sprecyzowaniu roszczeń domagali się zasądzenia od A. M. na swoją rzecz solidarnie kwoty 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, a w szczególności godności ludzkiej oraz domagali się przeproszenia ich przez pozwaną na łamach Gazety (...) w Ł.. Podali, że naruszenie dóbr osobistych polegało na niewłaściwej ich obsłudze przez pozwaną, w sposób arogancki i lekceważący, a także użyciu przez nią wulgarnych słów: „wynoś się stąd". Pozwana A. M. wnosiła o oddalenie powództwa. Zaprzeczyła twierdzeniom powodów i wyjaśniła, że zajmowała się w sekretariacie MPK w Ł. obsługą interesantów i spokojnie udzieliła powodom wyczerpującej informacji. Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Łomży oddalił powództwo, umorzył postępowanie w zakresie roszczenia zasądzenia określonej kwoty na cel społeczny, zasądził od powodów na rzecz pozwanej kwotę 2.760 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego oraz nakazał wypłacić z sum budżetowych Skarbu Państwa na rzecz adwokata Z. W. kwotę 2.760 zł z podatkiem od towarów i usług tytułem pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Orzeczenie to zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne: Pismem z dnia 13 sierpnia 2009 r. C. D. wystąpił do Dyrektora Miejskiego Przedsiębiorstwa (...) w Ł. o wydanie bezpłatnego biletu na przejazdy w celach leczniczych (liniami numer: 8 i 10) z miejsca zamieszkania do Szpitala Wojewódzkiego w Ł. przy ul. (...) i z powrotem. W uzasadnieniu wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku oraz niepełnosprawną z powodu choroby psychicznej, upośledzenia narządu ruchu oraz choroby neurologicznej. Oboje powodowie dołączyli zaświadczenia lekarskie o konieczności częstych konsultacji lekarskich w poradniach specjalistycznych z powodu chorób przewlekłych. W dniu 14 września 2009 r. powodowie udali się do siedziby MPK w Ł. w celu wyjaśnienia przyczyn niewydania im tzw. biletów wolnej jazdy. Dysponowali orzeczeniami stwierdzającymi stopień niepełnosprawności każdego z nich. Interesantów załatwiała pracownica sekretariatu A. M. - referent do spraw osobowych, która wyjaśniła warunki wydawania biletów, w szczególności podała, że konieczne jest dołączenie do wniosku zaświadczeń lekarskich określających konkretne terminy zabiegów rehabilitacyjnych, leczniczych, bądź terapeutycznych na podstawie, których będą mogły być wydane zezwolenia na bezpłatne przejazdy we wskazanych w zaświadczeniach terminach. Oświadczyła, że w wypadku spełnienia powyższego warunku formalnego wystawi im żądane bilety wolnej jazdy. --- STRONA 9 --- Powodowie nie byli usatysfakcjonowani takimi informacjami, gdyż oczekiwali natychmiastowego wydania biletów. Pomimo, iż A. M. wielokrotnie tłumaczyła jakie są wymogi wydania biletów wolnej jazdy, powodowie kategorycznie domagali się spełnienia ich żądań. Dyskusja z ich strony stawała się coraz głośniejsza , oboje niezadowoleni upierali się, że złożyli już wszystkie wymagane dokumenty i domagali się natychmiastowego wydania biletów. Pomimo tłumaczeń nie przyjmowali do wiadomości odmowy, podnosili głos, a powód dodatkowo wymachiwał trzymaną w ręku laską (kulą). W tej sytuacji dyrektor MPK B. S., który usłyszał hałasy dochodzące z pomieszczenia sąsiadującego z jego gabinetem, poprosił powoda o uspokojenie się i zaprosił go do siebie w celu wyjaśnienia spornych kwestii. Tam poinformował go o konieczności dostarczenia wymaganych uchwałą Rady Miejskiej odpowiednich zaświadczeń lekarskich. Niezadowoleni i wyraźnie podenerwowani niekorzystnym dla siebie obrotem sprawy powodowie w końcu opuścili sekretariat. W tym samym dniu powodowie wnieśli do zastępcy Prezydenta Miasta Ł. - M. S. skargę dotyczącą sposobu załatwienia ich przez dyrektora MPK w Ł. oraz pracownicę jego sekretariatu. Jednocześnie zarzucili dyrektorowi MPK pozostawanie pod wyczuwalnym wpływem alkoholu w momencie rozmowy. Skarga ta została uznana za bezzasadną. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazując na przesłanki ochrony dóbr osobistych przewidziane w art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. oraz zasad ciężaru dowodu z art. 6 k.c. uznał, że powodowie nie wywiązali się z obowiązku wykazania, że w trakcie obsługi ich w biurze MPK doszło do naruszenia ich godności osobistej przez pozwaną. Podkreślił, że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie potwierdził wersji zdarzeń przedstawionej przez powodów, z której wynikało, że zachowane pozwanej było niewłaściwe, aroganckie, a przez to naruszyło ich godność osobistą. Zauważył, że z zeznań pozwanej oraz naocznych świadków zdarzenia J. N. i B. S. jednoznacznie wynikało, że to nie pozwana ale powodowie podczas wizyty w siedzibie MPK w Ł. zachowywali się niewłaściwie, wręcz agresywnie, a ich reakcja była całkowicie nieadekwatna do zaistniałej sytuacji. Z zeznań B. S., jak też J. N. wynika, że zachowanie pozwanej wobec powodów było właściwe i nie budziło ze strony przełożonych żadnych zastrzeżeń. Wyjaśniła ona bowiem powodom, że ich żądanie dotyczące wydania biletów na bezpłatne przejazdy nie może być uwzględnione, gdyż nie spełnili oni wymogów nałożonych uchwałą Rady Miejskiej Ł. z dnia 27 lutego 2008 r. Sąd nadmienił też, że zarzuty powodów nie znalazły również potwierdzenia w zeznaniach P. W., która do czerwca 2010 r. pracowała jako dziennikarka w Gazecie (...). Przyznała ona, że powód wielokrotnie telefonował do niej lub poprzez pocztę elektroniczną (internet) zwracał sie z prośbami o podjęcie w różnych sprawach interwencji dziennikarskiej. Nie pamiętała jednak okoliczności związanych z problemem stanowiącym przedmiot niniejszego procesu. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd Okręgowy na mocy art. 23, 24 k.c. i w zw. z art. 448 k.c. powództwo oddalił jako niezasadne. Postępowania w części dotyczącej zasądzenia kwoty 5.000 zł na cel społeczny zaś umorzył na mocy .art. 355 §1 k.p.c., co było uzasadnione skutecznym cofnięciem pozwu w tym zakresie. O kosztach procesu orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. w zw. z § 11 ust. 1 pkt 2 i § 11 ust. 2 w zw. z § 6 pkt 5rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.). Rozstrzygając w tym przedmiocie nie uwzględnił wniosku pełnomocnika powodów o odstąpienie od obciążania ich kosztami procesu na wypadek nieuwzględnienia powództwa. Podał, że zasądzenie ich od powodów było uzasadnione tym, że wytoczone powództwo było całkowicie bezzasadne i wynikało wyłącznie z ich roszczeniowej postawy. Taka --- STRONA 10 --- postawa uniemożliwiała skorzystanie z zasady wyrażonej w art. 102 k.p.c. i odstąpienia od obciążania ich kosztami procesu. Apelację od tego wyroku wnieśli powodowie, którzy zarzucili Sądowi I instancji naruszenie: • art. 24 k.c. i art. 448 k.c. przez uznanie, że nie doszło naruszenia ich dóbr osobistych i nie należy im się zadośćuczynienie, podczas gdy ich wyjaśnienia oraz interwencje u wielu osób dowodzą przeciwnie, • art. 233 k.p.c. przez dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego i danie wiary wyjaśnieniom i zeznaniom pozwanej oraz świadków M. S., J. N. oraz B. S., podczas gdy przebieg zdarzenia przedstawiony przez powodów w pozwie wskazuje, że zachowanie pozwanej było niewłaściwe, czym naruszyła ona ich dobra osobiste, • art. 102 k.p.c. przez jego nie zastosowanie, podczas gdy okoliczności niniejszej sprawy nakazują w razie oddalenia powództwa, nieobciążanie ich kosztami zastępstwa adwokackiego strony przeciwnej. Wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa albo o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Powodowie wnieśli zażalenie na zawarte w zaskarżonym wyroku rozstrzygnięcie o kosztach i wnosili o zmianę zaskarżonego postanowienia i odstąpienie od obciążania ich kosztami procesu na rzecz pozwanej. Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje: Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie. Zażalenie było zasadne Podkreślenia przede wszystkim wymaga, że z treści pozwu jak również uzasadnienia apelacji wynika, że powodowie w zasadzie naruszenia swoich dóbr osobistych upatrywali, w odmowie wydania im biletów uprawniających do bezpłatnych przejazdów komunikacją miejską w Ł. i okolicznościom temu zdarzeniu towarzyszącym. Powoływali się przy tym na własne odczucia powstałe na tle - niezasadnego ich zadaniem - zakwestionowania przysługujących im, jako osobom niepełnosprawnym uprawnień. Należy jednak Zauważyć, iż ocena, czy nastąpiło naruszenie dobra osobistego, nie może być dokonana według miary indywidualnej wrażliwości osoby, która czuje się dotknięta zachowaniem innej osoby (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2002 r„ II CKN 953/00, LEX nr 55098). Podkreślić należy, iż obowiązujące prawo nie chroni przed każdym, jakimkolwiek naruszeniem dóbr osobistych. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, które Sąd Apelacyjny podziela, ocena, czy dobra osobiste człowieka zostały zagrożone bądź naruszone!; musi być dokonana przy stosowaniu kryteriów obiektywnych. Istotne jest bowiem nie subiektywne odczucie osoby żądającej ochrony prawnej, ale obiektywna reakcja opinii publicznej (por. np. wyrok SN z dnia 26 października 2001 r., V CKN 195/01, LEX nr 53107, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1997 r., III CKN 33/97, OSNC 1997, Nr 6-7, poz. 93). Zatem, aby można było mówić o naruszeniu dobra osobistego powodów i w związku z tym udzielić im ochrony przewidzianej przepisami obowiązującego prawa, musiałoby dojść do obiektywnego ich naruszenia. Zgodzić należy się z Sądem I instancji, iż w niniejszej sprawie nie miało to miejsca. Sąd Apelacyjny podziela i uznaje za własne ustalenia Sądu I instancji odnoszące się zarówno do trybu jak i okoliczności załatwienia wniosku powodów. Nie ma zatem potrzeby ponownego ich przytaczania. Nadmienić jedynie należy, że w sprawie bezspornym jest, że powodowie zwracając się o przyznanie im uprawnienia do bezpłatnych przejazdów nie dołączyli do wniosku zaświadczeń lekarskich określających terminy zabiegów rehabilitacyjnych, leczniczych, badź terapeutycznych na podstawie, których mogły być wydane zezwolenia na --- STRONA 11 --- bezpłatne przejazdy w tych terminach. Nie została spełniona zatem jednak z przesłanek wymienionych w uchwale Rady Miejskiej w Ł. z dnia 27 lutego 2008 r. nr 151/XXVI/08, a zatem odmowa wydania im biletów była w pełni uzasadniona, gdyż znajdowała oparcie w przepisach prawa. Dodać trzeba, że w procesie o ochronę dób osobistych to na stronie żądającej ochrony ciąży dowód tego, że określone dobro osobiste zostało naruszone. W przypadku stwierdzenie naruszenia (bądź zagrożenia) dobra osobistego, uwolnienie się pozwanego od odpowiedzialności następuje wówczas, gdy wykaże on, że jego działanie nie było bezprawne. Powodowie domagając się ochrony twierdzili, że zachowanie A. M. naruszało ich dobro osobiste, jakimi jest godność. W tym miejscu wyjaśnić należy, iż wymieniona przez powodów „godność" jest jednym z aspektów szerszego pojęcia, jakim jest „cześć". Przypomnieć także trzeba, że „godność osobista" jest sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Wskazać ponadto trzeba, że według utrwalonego w doktrynie i orzecznictwie poglądu, przy ocenie, czy zostało naruszone dobro osobiste człowieka decydują kryteria obiektywne, a nie subiektywne odczucia osoby żądającej ochrony. Odniesienie powyższych ogólnych uwag do sprawy niniejszej, pozwala - w ocenie Sądu Apelacyjnego - na przyjęcie, iż przy zastosowaniu obiektywnych kryteriów oceny nie sposób samego faktu odmowy wydaniu biletów, o ile nawet towarzyszyła temu nerwowa atmosfera, uznać za naruszenie godności. Nie wykazali bowiem powodowie, aby przy tej okazji skierowano w stosunku do nich takie działania, które obiektywnie mogłyby być uznane za naruszające godność np. okazywanie braku szacunku w jakikolwiek sposób, lekceważenie. Żaden z zeznających w sprawie świadków nie wskazał na jakiekolwiek okoliczności mogące pozwolić na przyjęcie, że zachowanie pozwanej w trakcie udzielania informacji powodom o wymaganiach jakie muszą spełnić aby otrzymać bilet, było niegrzeczne i naruszało ich godność. Wręcz odwrotnie z zebranego w sprawie materiału dowodowego jawi się obraz spornych zdarzeń, w którym to strona powodowa była agresywna i zachowywała się niewłaściwie. W tym stanie rzeczy, Sąd Apelacyjny uznał za usprawiedliwione jedynie zarzuty skierowane przeciwko rozstrzygnięciu o kosztach procesu. W ocenie Sądu Apelacyjnego sytuacja materialna i osobista powodów uzasadniała zastosowanie przepisu art. 102 k.p.c., co skutkowało zmianą rozstrzygnięcia o kosztach o czym orzeczono w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. Nie znajdując uzasadnienia dla twierdzeń zawartych w apelacji, na mocy art. 385 k.p.c., należało orzec jak w pkt II sentencji. O kosztach postępowania za II instancję postanowiono w myśl art. 102 k.p.c. i art. 108 k.p.c.