Wyrok I C 541/14 uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w B. do ponownego rozpoznani

--- STRONA 1 --- WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 marca 2016 roku Sąd Okręgowy w Opolu II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Ryszard Kądziela (spr.) Sędziowie: SO Alicja Szwast SO Romuald Suhs Protokolant: st. sekr. sąd. Violetta Szum po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2016 roku w Opolu na rozprawie sprawy z powództwa H. A. przeciwko Skarbowi Państwa Zakładowi Karnemu w B. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Brzegu z dnia 30 marca 2015 roku sygn. akt I C 541/14 uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w B. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 30 marca 2015 r. Sąd Rejonowy w Brzegu oddalił powództwo H. A. wniesione przeciwko Skarbowi Państwa Zakładowi Karnemu w B. o zapłatę kwoty 30 000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych oraz odstąpił od obciążania powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz strony pozwanej. W sporządzonej transkrypcji zasadniczych powodów rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy wskazał m.in., że przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe nie wykazało zasadności roszczeń powoda, gdyż z zeznań świadków wynikało, że powód faktycznie odbywał karę w celi dla osób niepalących. Powód nie wykazał też, że nie miał środków do czyszczenia rurki tracheostomijnej, jak również by odbywanie kary pozbawienia wolności wpłynęło na jego stan zdrowia i po wyjściu z zakładu karnego musiał przejść operację. Sąd Rejonowy stwierdził bowiem, że z książeczki zdrowia powoda, jako skazanego wynika, że już przed osadzeniem go w zakładzie karnym był osobą schorowaną, cierpiącą na miażdżycę, że był po resekcji krtani z powodu nowotworu, duże problemy z --- STRONA 2 --- nadciśnieniem tętniczym. Powód zatem pomimo spoczywającego na nim ciężaru dowodu nie wykazał, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach, które uwłaczały jego godności, jak również, że nastąpiło pogorszenie jego stanu zdrowia, dlatego powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Apelację od powyższego wyroku wniósł powód H. A., zaskarżając go w punkcie pierwszym, a mianowicie w części oddalającej powództwo oraz zarzucając mu: - błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że powód odbywał karę pozbawienia wolności w celi dla osób niepalących, podczas gdy prawidłowa ocena dowodów z zeznań świadków oraz zgromadzonego materiału dowodowego prowadzi do wniosków przeciwnych, - dowolną ocenę materiału dowodowego w zakresie, w jakim Sąd Rejonowy przyjął, że powód nie wykazał, jakoby nie miał środków do czyszczenia rurki tracheotomicznej oraz nie posiadał jakichkolwiek możliwości czyszczenia i pielęgnacji takiej rurki, podczas gdy prawidłowa i zgodna z zasadami logicznego rozumowania ocena materiału dowodowego w tym zakresie prowadzi do jednoznacznych wniosków, że w celi brak jest możliwości dokonywania zabiegów higienicznych przyrządów medycznych, z których z uwagi na stan zdrowia musi korzystać powód, tym bardziej w sytuacji, gdzie brak jest wydzielonego miejsca sanitarnego zapewniającego możliwość sterylnego czyszczenia przedmiotowej rurki, a oprócz tego w celi znajduje się kilku innych osadzonych, z których większość była osobami palącymi, - niewszechstronną ocenę materiału dowodowego w zakresie, w jakim Sąd pierwszej instancji przyjął, że na skutek pobytu w zakładzie karnym nie doszło do pogorszenia się stanu zdrowia powoda, podczas gdy bezspornym jest, że schorowany powód przebywał w warunkach uwłaczających godności człowieka, nie miał zapewnionych środków higieny osobistej, nie mógł korzystać z pomocy, opieki i troski osób bliskich, nie był w stanie czyścić rurki tracheostomijnej, i to wszystko odbiło się na jego stanie zdrowia w sposób pozwalający na przyjęcie, że na skutek osadzenia doszło do pogorszenia się jego stanu zdrowia, - niewyjaśnienie istoty sprawy poprzez nieodniesienie się przez Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku do twierdzenia pozwu odnośnie niespełnienia przez Areszt Śledczy w B. warunków bytowych, sanitarnych, jak i metrażu w celach w przeliczeniu na osadzonego, przewidzianych przez przepisy k.k.w. oraz dyrektywy i wytyczne prawa Unii Europejskiej, - naruszenie prawa procesowego, tj. art. 217 k.p.c. w zw. art. 227 k.p.c. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań świadków w osobach pozostałych osadzonych w celach wraz z powodem na okoliczność palenia tytoniu, warunków sanitarnych i bytowych oraz metrażu w przeliczeniu na osadzonego w celach, w których przebywał powód, pomimo wniosku powoda o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów w tym zakresie. Wskazując na powyższe zarzuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powoda kwoty 30 000 zł tytułem zadośćuczynienia. Alternatywnie skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisanych, W pisemnej odpowiedzi na apelację powoda strona pozwana – Skarb Państwa Zakład Karny w B. wniosła o oddalenie apelacji w całości, jako bezzasadnej i zasądzenie od powoda na rzecz strony pozwanej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym, według norm przepisanych. Na rozprawie apelacyjnej w dniu 9 marca 2016 r. pełnomocnik powoda podtrzymując zarzuty i wnioski apelacji, wniósł dodatkowo o przeprowadzenie dowodów z opinii biegłego sądowego z zakresu onkologii i chirurgii naczyniowej, z przesłuchania w charakterze świadków pielęgniarek, które podawały powodowi leki psychotropowe, osób przebywających z powodem w celach w celu potwierdzenia warunków w jakich przebywał powód w zakładzie karnym oraz z wydruku instrukcji dotyczącej warunków higienicznych, jakie powinny być spełnione w celach więziennych, w których przebywał powód po resekcji krtani z rurką tracheostomijną. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: --- STRONA 3 --- Apelacja powoda H. A. zasługuje na uwzględnienie. Rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego oddalające powództwo H. A. wniesione przeciwko Skarbowi Państwa Zakładowi Karnemu w B. o zapłatę kwoty 30 000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, nie poddaje się weryfikacji instancyjnej, co wobec uzasadnionych zarzutów apelującego powoda prowadzi do wniosku, że jedynym możliwym rozstrzygnięciem było wydanie przez Sąd odwoławczy orzeczenia kasatoryjnego. Wskazać bowiem należy, że powód w niniejszej sprawie domagał się zadośćuczynienia pieniężnego w kwocie 30 000 zł z powodu złych warunków panujących w Zakładzie Karnym w B., w którym przebywał w charakterze osoby tymczasowo aresztowanej w okresie od 7 lutego 2014 r. do 16 kwietnia 2014 r., które w jego ocenie nie odpowiadały standardom wynikających z odpowiednich przepisów określających normy pobytu w zakładach karnych osób tymczasowo aresztowanych. Twierdził bowiem, że warunki bytowe w Zakładzie Karnym w B. były tak złe, że prowadziło to do naruszenia jego dóbr osobistych, w tym godności, m.in. przez to, że przebywał w celi przeludnionej, a więc z pominięciem norm dotyczących minimalnej powierzchni na jednego osadzonego, przebywał w celach z osobami palącymi, choć deklarował, że jest osobą niepalącą, a z uwagi na jego zły stan zdrowia, związany z przebytą operacją usunięcia nowotworu krtani, wdychanie dymu tytoniowego szkodziło mu szczególnie. Powód podnosił także, że przez okres 10 dni jego prośby o wydanie żelu i szczoteczki do czyszczenia rurki tracheostomijnej nie były uwzględniane, wydawane środki czystości i higieniczne były złej jakości i niewystarczające, a kąciki sanitarne były niezabudowane i nie zapewniały intymności. W apelacji powód natomiast zarzucił m.in., że Sąd pierwszej instancji dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych oraz dokonał wadliwej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, a także nie rozpoznał istoty sprawy poprzez nieodniesienie się do twierdzeń pozwu w pisemnym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, odnośnie niespełnienia przez Zakład Karny w B. warunków bytowych, sanitarnych, jak i metrażu w celach w przeliczeniu na osadzonego, przewidzianych przez przepisy k.k.w. Próba weryfikacji przez Sąd odwoławczy powyższych twierdzeń i zarzutów na podstawie uzasadnienia zaskarżonego wyroku znajdującego się na k. 92 akt sprawy, sporządzonego przez Sąd pierwszej instancji na złożony przez powoda w terminie wniosek, oraz doręczonego powodowi zgodnie z wnioskiem w dniu 21 kwietnia 2015 r. (k. akt 93-94), okazała się jednak niemożliwa. Uzasadnienie to nie spełnia bowiem wymogów określonych w art. 328 § 2 k.p.c., a w szczególności nie zawiera ustalenia faktów, które Sąd Rejonowy uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, przy czym uzasadnienie to nie zawiera także wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa. Powyższe wskazuje, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera elementów pozwalających na weryfikację stanowiska Sądu pierwszej instancji, a w szczególności jego braki dotyczące poczynionych ustaleń faktycznych i oceny prawnej są tak daleko idące, że sfera motywacyjna orzeczenia pozostaje nieujawniona, co oznacza, że treść uzasadnienia orzeczenia Sądu pierwszej instancji uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania zaskarżonego orzeczenia. To zaś stanowi podstawę do uchylenia zaskarżonego orzeczenia, skoro uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie zawiera elementów, które pozwalałyby Sądowi Okręgowemu na instancyjną kontrolę motywów, które stanowiły podstawę jego wydania. Uzasadniony jest również wniosek, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, a przynajmniej nie wynika to z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, które jest ogólnikowe i nie zawiera jakiegokolwiek opisu stanu faktycznego z powołaniem dowodów i wskazaniem, które z nich Sąd uznał za wiarygodne, a którym odmówił wiarygodności, jak również nie zawiera żadnych rozważań prawnych, a nawet wskazania samej podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Powyższe jest natomiast wynikiem rażącego naruszenia prawa procesowego przez Sąd pierwszej instancji, który na podstawie wniosku powoda z dnia 31 marca 2015 r. o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenia jego odpisu wraz z uzasadnieniem (k. akt 90), w dniu 7 kwietnia 2015 r. zarządził sporządzenie na podstawie art. 158 § 4 k.p.c. transkrypcji „części protokołu / ustnego uzasadnienia” zarejestrowanego w dniu 30 marca 2015 r. (k. akt 91) w sytuacji, gdy po ogłoszeniu sentencji wyroku z dnia 30 marca 2015 r. nie zostało wygłoszone jego uzasadnienie w trybie art. 328 § 1 1 k.p.c. i utrwalone za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk, lecz jak wynika z treści protokołu rozprawy z dnia 30 marca 2015 r. (k. akt 87), zostały jedynie ogłoszone ustnie --- STRONA 4 --- zasadnicze powody rozstrzygnięcia, w istotny sposób różniące się od uzasadnienia wyroku, nie zawierające wszystkich elementów o których mowa w art. 328 § 2 k.p.c. Skoro więc Sąd Rejonowy doręczył powodowi na zgłoszony przez niego w terminie wniosek takie właśnie uzasadnienie zaskarżonego wyroku, a powód na jego podstawie sporządził apelację i wniósł ją do Sądu, to zbędne było następnie sporządzanie przez Sąd Rejonowy dodatkowo pisemnego uzasadnienia wyroku, gdyż Sąd drugiej instancji nie mógł rozpoznać sprawy bazując na innym uzasadnieniu, aniżeli doręczonym stronie, w oparciu o które ta sporządziła środek odwoławczy i sformułowała w nim określone zarzuty, gdyż prowadziłoby to do naruszenia prawa strony do rzetelnego procesu, a nadto do niedopuszczalnego sanowania wskazanych wyżej uchybień proceduralnych Sądu Rejonowego. W konsekwencji uznać należało, że w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy ani nie wskazał materialnej podstawy rozstrzygnięcia, ani nie zbadał istnienia przesłanek uzasadniających dochodzone żądanie, nie przeprowadzając postępowania dowodowego w istotnym z punktu widzenia dochodzonego roszczenia zakresie i nie czyniąc na jego podstawie jakichkolwiek ustaleń faktycznych mających na celu zbadanie zasadności żądania pozwu. Powyższe natomiast dyskwalifikuje zaskarżony wyrok i uzasadnia jego uchylenie przez Sąd odwoławczy w ramach kontroli instancyjnej. Rozpoznając natomiast sprawę ponownie Sąd Rejonowy winien mieć na uwadze okoliczność, że powód w niniejszej sprawie działał dotychczas samodzielnie, bez pomocy prawnej pełnomocnika procesowego, jak również to, że zgodnie z treścią art. 217 § 1 k.p.c. strona może aż do zamknięcia rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swoich wniosków. Sąd winien natomiast dysponować odpowiednim materiałem dowodowym, który pozwalałby na właściwą, merytoryczną ocenę żądania pozwu i odniesienie się do wszystkich twierdzeń powoda odnośnie naruszenia jego dóbr osobistych, które miało być wynikiem osadzenia go w celach, które nie spełniały warunków bytowych i sanitarnych określonych przepisami prawa, w których nieprawidłowo oddzielony był kącik sanitarny, co nie zapewniało osadzonym odpowiedniej intymności, przeludnienia w celi, gdyż powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła poniżej trzech metrów, osadzenia go w celach z osobami palącymi, a także następstwem tego, że w celi była jedynie zimna woda, panował brud, były ubytki w stolarce okiennej, niewłaściwe ogrzewanie, stare i brudne koce nie nadające się do korzystania, a już tym bardziej przez osobę w takim stanie zdrowia jak powód. Ustalenia Sądu Rejonowego w zakresie istnienia podstaw odpowiedzialności strony pozwanej za naruszenie dóbr osobistych powoda i przyznania powodowi z tego tytułu, zgodnie z jego żądaniem odpowiedniej kwoty tytułem zadośćuczynienia pieniężnego, winno być oparte na wszechstronnym rozważeniu całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności przy uwzględnieniu, że w skład materiału dowodowego wchodził również dowód z przesłuchania powoda w charakterze strony, który w sprawie ma istotne znaczenie, gdyż powód był w stanie szczegółowo opisać warunki panujące w Zakładzie Karnym w B., a jego zeznania w nielicznych fragmentach, które były zrozumiałe, potwierdzały twierdzenia powoda zawarte w pozwie, a co jednak nie znalazło odzwierciedlenia w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Zeznania złożone mianowicie przez powoda na rozprawie w dniu 11 lutego 2015 r. i utrwalone wyłącznie za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk, przy próbie ich odtworzenia z nośnika, na którym zostały utrwalone w formie elektronicznej, w większości są niezrozumiałe, co jest wynikiem stanu zdrowia powoda, który mówił niewyraźnie z uwagi na brak krtani i strun głosowych, które zostały mu usunięte w związku z chorobą nowotworową. W takiej więc sytuacji, przynajmniej w tym zakresie materiał dowodowy winien zostać utrwalony w formie adnotacji zawierającej streszczenie wyników postępowania dowodowego, sporządzonej na podstawie art. 158 § 1 1 k.p.c., a więc w takiej formie, aby było możliwe było odczytanie zeznań powoda w całości, co Sąd Rejonowy winien uwzględnić rozpoznając sprawę ponownie. Sąd pierwszej instancji poza przeprowadzeniem niezbędnego postępowania dowodowego i prawidłową rekonstrukcją stanu faktycznego winien też poczynić rozważania prawne w zakresie oceny, czy istnieją podstawy do przyznania powodowi zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. przy uwzględnieniu, że przyznanie takiego zadośćuczynienia ma charakter fakultatywny i musi być następstwem działania strony pozwanej noszącego cechy bezprawności. W szczególności Sąd winien mieć na względzie, że owa fakultatywność przyznania zadośćuczynienia oznacza, że to do Sądu należy ocena, czy w konkretnej sytuacji dobra osobiste powoda zostały faktycznie naruszone, jak również, jaki jest charakter naruszonych dóbr osobistych i zakres tego naruszenia, a także, czy ich ewentualne naruszenie było wynikiem bezprawnego, celowego działania strony pozwanej, zmierzającego do poniżenia --- STRONA 5 --- bądź upokorzenia powoda, a tym samym powoduje na tyle istotną krzywdę, że uzasadnione jest przyznanie zadośćuczynienia w odpowiedniej wysokości, a tym bardziej w dochodzonej pozwem kwocie 30 000 zł. Powyższego również zabrakło w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, niezależnie od tego, że nie wynika z niego, aby Sąd poczynił jakiekolwiek ustalenia mające na celu merytoryczne rozpoznanie sprawy. W tym stanie rzeczy stwierdzić należało, że z uzasadnienia wyroku, na którym bazował powód sporządzając apelację, nie wynika, aby Sąd Rejonowy przeprowadził postępowanie dowodowe w istotnym z punktu widzenia dochodzonego roszczenia zakresie, a także by poczynił ustalenia mające na celu merytoryczną ocenę żądania pozwu, co dyskwalifikuje zaskarżony wyrok i uzasadnia jego uchylenie, albowiem istota sprawy nie została przez Sąd rozpoznana. Wobec powyższego Sąd pierwszej instancji rozpoznając sprawę ponownie, winien przeprowadzić właściwe postępowanie dowodowe i poczynić na jego podstawie wyczerpujące ustalenia faktyczne oraz dokonać kompleksowej oceny materiału dowodowego, pozwalającej na prawidłową ocenę dochodzonego przez powoda w niniejszej sprawie roszczenia. Z tych wszystkich przyczyn zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w Brzegu do ponownego rozpoznania, zatem Sąd odwoławczy na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. Pozostawienie natomiast Sądowi pierwszej instancji rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego uzasadnia treść art. 108 § 2 k.p.c.