Wyrok I C 53/10 UZASADNIENIE W złożonym pozwie powód A. D. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państ

--- STRONA 1 --- S YGN . AKT I C 53/10 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ D NIA 22 GRUDNIA 2010 R . S ĄD O KRĘGOWY WE W ROCŁAWIU – W YDZIAŁ I C YWILNY w składzie: P RZEWODNICZĄCY : SSO S ŁAWOMIR U RBANIAK P ROTOKOLANT : A DRIANA F EDYK po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2010 r. we Wrocławiu sprawy z powództwa A. D. przeciwko Skarbowi Państwa- Centralnemu (…) Służby (…) o odszkodowanie I. oddala powództwo; II. nie obciąża powoda obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz strony pozwanej. Sygn. akt I C 53/10 UZASADNIENIE W złożonym pozwie powód A. D. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa – (...) we W. i (...) we W. kwoty 100.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia orzeczenia wyroku do dnia zapłaty oraz 50.000 zł na rzecz domu dziecka we W.. Na uzasadnienie swego żądania powód podał, że: pozwany zgodnie z art. 3 Ratyfikowanej przez Polskę Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, przyjętymi europejskimi regułami więziennymi, a także zaleceniami europejskiego komitetu zapobiegania torturom, oraz normami kodeksu karnego wykonawczego obowiązany jest do zapewnienia mu minimalnych warunków bytowych odpowiadających standardom zdefiniowanych we --- STRONA 2 --- wskazanych normach prawnych. Powód podał, że w trakcie odbywania poszczególnych kar pozbawienia wolności we wszystkich jednostkach penitencjarnych był poddany niehumanitarnemu i poniżającemu traktowaniu poprzez osadzenie go w nadmiernie przeludnionych celach, gdzie niejednokrotnie powierzchnia celi na 1 osadzonego wynosiła 1 m 2 powierzchni użytkowej. Powód wskazał, że do tego należy dodać złe warunki sanitarne, brak oddzielnych urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia, co powodowało i nadal powoduje narażenie mnie go różne choroby, brak należytego oświetlenia uniemożliwiającego czytanie, złą wentylację cel mieszkalnych. Powód podał, że w zatłoczonych (...) i (...) został pozbawiony wszelkich elementów intymności. Powstała konieczność stałego przebywania w bliskim kontakcie fizycznym z innymi osobami, w tłumie więźniów, często wobec siebie wrogich i agresywnych, co w odwecie zmuszało go również do agresji. W efekcie doprowadziło to do tego, że zaczął używać środków (…). Powód wskazał, że prawo polskie nie jest prawem odwetowym, a wykonywanie kary pozbawienia wolności ma na celu wzbudzanie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu jego społecznie pożądanych praw, w szczególności poczucia odpowiedzialności za swoje postępowanie oraz potrzeby przestrzegania porządku prawnego i tym samym powstrzymywania się od powrotu do przestępstwa. Do osiągnięcia tego celu powinno się w sposób zindywidualizowany oddziaływać na skazanych w ramach określonych w ustawie systemów wykonywania kar, w różnych rodzajach i typach (...). Te zobowiązania co do skazanych nie mają nic wspólnego z rzeczywistością. Powód podniósł, że odbywanie kary w tych poniżających warunkach uwłacza ludzkiej godności, a godność jest dobrem prawnie chronionym. W odpowiedzi na pozew strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Strona pozwana podniosła zarzut przedawnienia roszczeń za okres osadzenia przed dniem 15 stycznia 2007r. z uwagi na upływ trzech lat od ewentualnego zdarzenia wywołującego szkodę – art. 442 1 k .c. Strona pozwana wskazała, że powód miał na bieżąco wiedzę dotyczącą warunków w jakich był osadzony oraz o podejmowanych przez administrację pozwanego działaniach stąd też, o ile powodowały one szkodę, miał możliwość wystąpić z roszczeniem cywilnoprawnym w przepisanym terminie. W zakresie pozostałego nieprzedawnionego osadzenia, czyli pobytu w (...) we W. strona pozwana wskazała, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim powód przebywał w celach, w których norma 3 m 2 na osobę była spełniona, podobnie jak inne warunki bytowe osadzonego. Powód nie udowodnił żadnych konkretnych faktów, na które się powołuje, a z którymi prawo cywilne wiązałoby jakąkolwiek odpowiedzialność Skarbu Państwa w postaci zadośćuczynienia. Strona pozwana podniosła, że jej zdaniem działaniom wobec powoda nie można przypisać cech bezprawności. Wywiązała się z wszelkich nakładanych na nią zobowiązań, mających na celu zapewnienie powodowi realizacji przysługujących mu praw, a wynikających z obowiązującego systemu norm prawnych regulujących sposób i warunki odizolowania penitencjarnego. Strona pozwana wskazała, że nie zostały spełnione przesłanki roszczenia o zadośćuczynienie z art. 448 k.c. W szczególności powód nie wykazał, że wyrządzono mu jakąkolwiek szkodę majątkową bądź niemajątkową, jak również nie wskazał dlaczego akurat kwota dochodzona pozwem miałaby stanowić odpowiednią wysokość, mającą zadośćuczynić jego krzywdzie. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego zachowania pozwanego związane z czasowym niedochowaniem normy art. 110 § 2 k.k.w. nie jest bezprawne. W wyroku z dnia 2 października 2007r. SN wskazał, że warunki, w jakich powód odbywał karę pozbawienia wolności, aczkolwiek uciążliwe, nie uzasadniają powstania roszczenia odszkodowawczego w stosunku do Skarbu Państwa. Samo przebywanie w (...) nie jest bezprawne, co wyklucza majątkową i niemajątkową odpowiedzialność pozwanego Skarbu Państwa. Strona pozwana wskazała, że powód nie 2 --- STRONA 3 --- udowodnił wystąpienia przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, a na nim na mocy art. 6 k.c. spoczywał ciężar udowodnienia faktów, z których wywodził skutki prawne. Z ostrożności procesowej strona pozwna podniosła zarzut nadużycia prawa podmiotowego przez powoda. Wskazała, że roszczenie powoda jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a w szczególności narusza powszechne poczucie sprawiedliwości społecznej. Powód rażąco naruszając porządek prawny, winien liczyć się z karą pozbawienia wolności i wszystkimi dolegliwościami z tej kary płynącymi. Poziom tych dolegliwości uwarunkowany jest nie tylko samym pozbawieniem wolności, ale także standardem życia w danym kraju, w tym sytuacji ekonomicznej determinującej przeciętny poziom życia obywateli. W odbiorze społecznym standardy panujące w (...) oraz (...) niewiele odbiegają od przeciętnego poziomu egzystowania ubogiej polskiej rodziny. Tym samym w ocenie pozwanego Skarbu Państwa, ewentualne przyznanie powodowi jakiegokolwiek zadośćuczynienia pieniężnego naruszałoby elementarne zasady współżycia społecznego określone w art. 5 k.c. oraz elementarne poczucie sprawiedliwości społecznej. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Od 1995r. A. D. odbywał kary pozbawienia wolności w różnych (...) i (...) na terenie kraju. (bezsporne, a nadto przesłuchanie powoda – k. 98) W (...) we W. powód przebywał w okresach od 21 lutego 2007r. do 19 marca 2007r. Podczas pobytu przebywał w celach: od 21.02.2007r. do 22.02.2007r. w celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,10 m 2 – celi 2 osobowa, od 22.02.2007r. do 26.02.2007r. w celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,70 m 2 – celi 2 osobowej, od 22.02.2007r. do 19.03.2007r. w celi (…) na oddziale (…) o pow. 22,68 m 2 – celi 7 osobowej. Kolejny pobyt powoda w (...) we W. rozpoczął się w dniu 27.05.2009r. i trwa do chwili obecnej. Podczas pobytu A. D. przebywał w celach: od 27.05.2009r. do 29.05.2009r. w celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,32 m 2 – celi 2 osobowej, od 9.05.2009r. do 02.06.2009r. w celi (…) na oddziale (…) o pow. 16,95 m 2 – celi 5 osobowej, 02.06.2009r. do 24.08.2009r. celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,32 m 2 – celi 2 osobowej, od 24.08.2009r. do 17.02.2010r. celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,32 m 2 – celi 2 osobowej, od 17.02.2010r. do 26.05.2010r. celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,32 m 2 – celi 2 osobowej, od 26.05.2010r. do 15.06.2010r. celi (…) na oddziale (…) o pow. 22,68 m 2 – celi 7 osobowej, od 15.06.2010r. do 06.07.2010r. celi (…) na oddziale (…) o pow. 22,68 m 2 – celi 7 osobowej, w dniu 06.07.2010r. celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,32 m 2 – celi 2 osobowej, od 06.07.2010r. do 08.07.2010 celi (…) na oddziale (…) o pow. 8,32 m 2 – celi 2 osobowej. Podczas pobytu A.D. w celi nr (…) oddziału (…) w dniu 30.09.2009r. powodowi nie zapewniono normy 3 m 2 powierzchni na osadzonego, w tym czasie w celi przebywało 3 osadzonych. W pozostałych okresach powód miał zapewnioną normę 3 m 2 powierzchni. (dowód: wyjaśnienia z dnia 8.07.2010r. – k. 47) Cele w (...) we W. są wyposażone w sprzęt kwaterunkowy określony w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w (...) i (...). Osadzeni śpią na łóżkach koszarowych, dostarczane im są koce, prześcieradła, poszewki i poduszki, wymieniane lub naprawiane w razie potrzeby. Osadzeni otrzymują przy przyjęciu środki higieny osobistej oraz środki 3 --- STRONA 4 --- czystości dla utrzymania porządku w celi. Kąciki sanitarne oddzielone są od reszty celi ściankami z dykty i zasłonami. Osadzeni mają w celi dostęp do zimnej bieżącej wody, która po uzyskania zgody Dyrekcji mogą podgrzewać za pomocą grzałek elektrycznych. Dostęp do ciepłej wody zapewniony jest w zmodernizowanych oddziałach mieszkalnych. Osadzeni mogą korzystać raz w tygodniu z ciepłej kąpieli w łaźni. Dostęp światła i powietrza zapewniają otwierane okna. W (...) występuje wentylacja grawitacyjna. Cele oświetlane są za pomocą świetlówek kompaktowych o mocy 40 W. (dowód: wyjaśnienia z dnia 07.07.2010r. – k. 48-50) A. D. nie zgłaszał pisemnych skarg do dyrekcji (...) we W. w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania. (dowód: notatka służbowa – k. 51) Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Powód domagał się zadośćuczynienia za wyrządzoną mu przez pozwanego szkodę niemajątkową (krzywdę) spowodowaną niezapewnieniem mu odpowiednich warunków bytowych podczas izolacji wynikającej z odbywania kary pozbawienia wolności. Powód określił, że zadośćuczynienie stanowić ma środek ochrony jego dóbr osobistych – godności i prawa do prywatności, a nadto wskazał, że nieodpowiednie warunki na terenie (...) i (...) doprowadziły do powstania u niego uszczerbku na zdrowiu. Podstawę prawną zgłoszonego żądania stanowił zatem przepis art. 23 w zw. z art. 24 w zw. z art. 448 k.c., zaś niezapewnienie mu odpowiednich, wymaganych przepisami, warunków bytowych powód upatrywał przede wszystkim w nadmiernym przeludnieniu wskazanych jednostek penitencjarnych i wynikających z tego konsekwencjach opisanych bliżej w pozwie – niezachowaniu warunków higienicznych, konfliktach między osadzonymi, naruszeniu prywatności osadzonych. Zgodnie z art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Art. 24 k.c. określa z kolei środki ochrony dóbr osobistych, wskazując że ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, a na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. W zakresie żądania zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych cytowany art. 24 k.c. odsyła więc do przepisów o czynach niedozwolonych, w szczególności do art. 448 k.c., w myśl którego w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, m.in. odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Strona pozwana podniosła zarzut przedawnienia ewentualnych roszczeń powoda odnoszących się do jego przebywania w (...) we W. za okres przed dniem 15 stycznia 2007r. Przedawnienie roszczenia o zadośćuczynienie było przed dniem 15 stycznia 2007 r. uregulowane w art. 442 k.c., mającym w niniejszej 4 --- STRONA 5 --- sprawie zastosowanie na podstawie art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 80, poz. 538). Art. 442 k.c. stanowił, że roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawniało się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 442 § 1 zd. 2 k.c.). A. D. wystąpił z pozwem w dniu 18 grudnia 2009 r., a zatem po upływie trzech lat od okresu objętego zarzutem przedawnienia, mimo że szkoda (krzywda) zgłaszana pozwem już wówczas była powodowi znana, wiadoma była także osoba odpowiedzialna za jej naprawienie. Roszczenia wywodzone przez powoda w związku z osadzeniem w (...) we W. w tym okresie uległy zatem przedawnieniu. Odnosząc się natomiast do żądanego przez powoda zadośćuczynienia w pozostałym zakresie również należy stwierdzić, że żądanie powoda jest bezzasadne. Fakt istnienia przeludnienia w polskich jednostkach penitencjarnych i częstego naruszania norm dotyczących powierzchni celi przypadającej na osadzonego, wynikających z wiążących Polskę przepisów prawa międzynarodowego i art. 110 k.k.w., stanowi, zdaniem Sądu, fakt powszechnie znany. W rozpoznawanej sprawie strona pozwana zaprzeczyła jednak, aby powód w okresie, w którym jego roszczenie nie pozostawało przedawnione, przebywał w calach, w których nie zachowane były normy dotyczące powierzchni celi na jednego osadzonego. Strona pozwana przedstawiła szczegółowe zestawienie, w jakich okresach powód przebywał w poszczególnych celach i przyznała, że jedynie w dniu 30 września 2009r. nie zapewniała powodowi normatywnej powierzchni celi. Powód w tym zakresie nie przedstawił żadnych dowodów przeciwnych. W tej sytuacji, w ocenie Sądu nie sposób przyjąć, że tak krótkotrwałe naruszenie norm w zakresie minimalnej powierzchni mieszkalnej dla osoby pozbawionej wolności uzasadniało zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia. W pozwie A. D. wskazał liczne niedogodności wynikające, w jego opinii, z faktu nadmiernej liczby osadzonych w jednostkach penitencjarnych (nieodpowiednie oświetlenie cel mieszkalnych, nieodpowiednia wentylacja, stłoczenie osadzonych powodujące na rażenie go na choroby). Powód nie udowodnił jednak, że wszystkie te niedogodności rzeczywiście miały miejsce i dotyczyły jego osoby, mimo że zgodnie z art. 6 k.c. to na nim ciążył obowiązek wykazania okoliczności, na które się powoływał twierdząc, że powodowały naruszenie jego dóbr osobistych. Powód nie wskazał w przekonujący sposób, na czym miało polegać niezapewnienie mu odpowiednich warunków sanitarnych, brak oświetlenia i wentylacji, jakiego rodzaju zagrożenie dla jego zdrowia zostało spowodowane. Z przedstawionego wyjaśnienia sporządzonego przez Kierownika Działu (…) (...) we W. wynikało natomiast, że wyposażenie cel odpowiada wymogom wynikającym z przepisów, (...) zapewnia osadzonym środki higieny osobistej oraz środki czystości. Jeżeli z jakichś względów powodowi nie odpowiadają dostarczone środki ma możliwość pozyskania własnych dzięki zakupom w kantynie bądź paczkom od rodziny. Powód nie udowodnił także, iż cele mieszkalne, w których przebywał, były nieodpowiednio oświetlone, czy też wentylowane. Za udowodnione uznać należy jedynie ograniczenie dostępu do ciepłej wody w celi, chociaż skazani mają po uzyskaniu zgody Dyrektora (...) możliwość podgrzewania jej grzałkami elektrycznymi. Uznać należy, że powód zarówno w tym przypadku, jak i w pozostałych, nie wykazał, że okoliczności te w jakiś sposób spowodowały uszczerbek dla jego dóbr osobistych, wywołując krzywdę, za którą należy mu się zadośćuczynienie. Gdyby nawet uznać, że do naruszenia dóbr osobistych powoda doszło wskutek samego nadmiernego zagęszczenia osadzonych w (...) we W., tj. niezapewnienia powodowi wymaganej prawem powierzchni celi 5 --- STRONA 6 --- mieszkalnej przypadającej na jednego osadzonego, nie uzasadniałoby to zasądzenia na rzecz powoda żądanej kwoty 100.000 zł ani żadnej innej. W ocenie Sądu nawet gdyby przyjąć, że strona pozwana podczas pobytu w (...) we W. nie zapewniła powodowi odpowiednich warunków bytowych, w tym wymaganej przepisami powierzchni cel mieszkalnych, należytego ich wyposażenia, itp. (gdyby powód te ostatnie okoliczności udowodnił), w ocenie Sądu nie uzasadniałoby to zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia. Sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych, co wynika zarówno z redakcji art. 448 k.c. („sąd może przyznać”), jak i z funkcji zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Przy stosowaniu tego przepisu sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia dóbr osobistych i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 19 kwietnia 2006 r. , II PK 245/05, OSNP 2007 Nr 7-8, poz. 101, a pogląd ten sąd orzekający podziela). Istotnym kryterium jest rozmiar krzywdy, zadośćuczynienie ma bowiem na celu zrekompensowanie pokrzywdzonemu wszelkich ujemnych doznań psychicznych lub fizycznych będących następstwem zawinionego działania lub zaniechania sprawcy. Ponadto według orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka cierpienie i upokorzenie związane z odbywaniem kary więzienia tylko wówczas stanowią naruszenie art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, gdy przekraczają nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności (por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 2 października 2007 r., II CSK 269/07). Dochodząc do przekonania, że nie było podstaw do zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia, Sąd miał na względzie przede wszystkim fakt, iż powód nie wykazał (jak już wskazano wcześniej), ażeby rozmiar jego cierpień uzasadniał zasądzenie na jego rzecz kwoty pieniężnej oraz nie podał w pozwie jakie negatywne skutki w jego sferze emocjonalnej wywołały niedostateczne, jego zdaniem, warunki bytowe panujące w (...) we W.. Powód nie podał w pozwie i w toku rozpoznania sprawy, jakie negatywne skutki w jego sferze psychicznej wywoływało większe niż przewidują przepisy zagęszczenie w celach, odczuwanie negatywnych emocji jest zaś związane z samą istotą odbywania kary izolacyjnej, wynikającym z tego ograniczeniem w sferze prywatności, brakiem swobody dokonywania wyborów, koniecznością przebywania w towarzystwie innych, przypadkowych osób, świadomością izolacji i perspektywą dalszego jej trwania. Na ocenę pokrzywdzenia powoda rzutować musi także to, że przed wytoczeniem powództwa nie składał on skarg na przeludnienie w celach, ich nienależyte wyposażenie. Istotne jest również, że powód pozostaje recydywistą penitencjarnym. Sąd nie dysponował, co prawda, żadnym dowodem szczegółowo wskazującym, od kiedy i w jakich jednostkach, powód odbywał karę pozbawienia wolności, jednak sam powód przyznał w toku przesłuchania, że przez ostatnie 13 lat wielokrotnie odbywał kary pozbawienia wolności w różnych jednostkach penitencjarnych na terenie kraju. Znane mu więc były ogólne warunki panujące w polskich (...) i (...), co nie powstrzymało go od popełniania kolejnych przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności. Ponadto zgłoszenie wyłącznie żądania zasądzenia kwoty pieniężnej, a nieskorzystanie z innych uprawnień przysługujących na wypadek naruszenia dóbr osobistych (np. roszczenie o zaprzestanie naruszeń), sugeruje, że A. D. próbuje czerpać materialne korzyści z faktu tymczasowego aresztowania i odbywania kary pozbawienia wolności. Należy uznać, że okoliczności sprawy i charakter roszczenia uzasadniają, w ramach pozostawionej przez art. 448 k.c. swobody orzeczniczej, oddalenie żądań powoda. Mając na uwadze powyższe okoliczności powództwo należało oddalić. 6 --- STRONA 7 --- Orzeczenie o kosztach zawarte w punkcie II sentencji wyroku Sąd wydał na podstawie art. 102 k.p.c., zgodnie z którym w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami mając na względzie sytuację osobistą i majątkową powoda. 7