Wyrok I C 480/15 1. prostuje wyrok Sądu Rejonowego w Kluczborku w punkcie I i II w ten sposób

--- STRONA 1 --- WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 listopada 2016 roku Sąd Okręgowy w Opolu II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Ryszard Kądziela Sędziowie: SO Joanna Mościcka-Mazurek (spr.) SO Romuald Suhs Protokolant: st. sekr. sąd. Violetta Szum po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2016 roku w Opolu na rozprawie sprawy z powództwa M. Ż., W. Ż. (1), P. Ż. i K. Ż. przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W. o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Kluczborku z dnia 15 lipca 2016 roku sygn. akt I C 480/15 1. prostuje wyrok Sądu Rejonowego w Kluczborku w punkcie I i II w ten sposób, że datę 31 stycznia 2015r. zastępuje datą 31 grudnia 2015r., 2. oddala apelację, 3. zasądza od strony pozwanej (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz powodów M. Ż. i W. Ż. (1) kwoty po 1.800 (jeden tysiąc osiemset) zł, a na rzecz P. Ż. i K. Ż. kwoty po 1.200 (jeden tysiąc dwieście) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym, odstępując od obciążania strony pozwanej tymi kosztami w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Wyrokiem z dnia 15 lipca 2016 r. Sąd Rejonowy w Kluczborku zasądził tytułem zadośćuczynienia od strony pozwanej (...) S.A. w W. na rzecz powodów: W. Ż. (1) i M. Ż. kwoty po 60 000 zł, płatne - w przypadku każdego z powodów - wraz z odsetkami: ustawowymi, liczonymi od dnia 22 czerwca 2014 r. do 31 stycznia 2015 r., ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty, a także zasądził od strony pozwanej (...) S.A. w W. na rzecz powodów P. Ż. i K. Ż. kwoty po 36 000 zł, płatne - w przypadku każdego z powodów - wraz z odsetkami: ustawowymi, liczonymi od 22 czerwca 2014 r. do 31 stycznia 2015 r., ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty (pkt II), a dalej idące powództwa powodów: M. Ż., W. Ż. (1), P. Ż. i K. Ż. oddalił (pkt III). Jednocześnie Sąd Rejonowy zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów: W. Ż. (1) i M. Ż. kwoty po 3 617 zł oraz powodów: P. Ż. i K. Ż. kwoty po 2 417 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego oraz opłat skarbowych od pełnomocnictw (pkt IV). Nadto nakazano ściągnąć od strony pozwanej na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Kluczborku kwotę 9 600 zł tytułem sumy opłat sądowych od uwzględnionych powództw, od uiszczenia których powodowie zwolnieni byli z mocy orzeczenia sądu, w pozostałym zakresie kosztami tych opłat obciążając Skarb Państwa (pkt V). W uzasadnieniu powyższego orzeczenia wskazano m.in., iż relacja łącząca powodów M. i W. Ż. (1) z nieżyjącym synem polegała na dużej bliskości emocjonalnej, szacunku i wzajemnym zaufaniu. J. Ż. wydatnie pomagał w rodzinnym gospodarstwie, szanował rodziców oraz pracę na rzecz wspólnego gospodarstwa domowego. W przyszłości chciał wybudować dom w bezpośrednim sąsiedztwie rodzinnego gospodarstwa i zaopiekować się rodzicami w podeszłym wieku, miał także plany w zakresie rozbudowy i modernizacji wraz z pozostałymi braćmi rodzinnego gospodarstwa rolnego. Nie ulega wątpliwości, iż tego rodzaju perspektywa była powodem radości i dumy ze strony rodziców J. Ż.. W tym kontekście zwrócono uwagę, że w chwili śmierci J. Ż. miał 21 lat, wchodził dopiero w dorosłe życie, szukał pracy zgodnie z wyuczonym zawodem spawacza, a nadto miał plany związane z założeniem rodziny, był bowiem zaręczony. Powyższe okoliczności w ocenie sądu powodowały, iż rodzice zmarłego byli dumni z postawy syna, jego zaradności i odpowiedzialności. Podkreślić również trzeba, iż zmarły był najmłodszym z dzieci powodów, stąd też był w sposób szczególny traktowany przez swoich rodziców, o fakcie tym świadczy szczególnie bliska relacja z powódką. Wskazano nadto, iż powodowie wspólnie zamieszkiwali ze zmarłym J. Ż., a rodzina wiodła harmonijne, spokojne i niczym nie zakłócone życie, co w ocenie sądu stanowiło czynnik sprzyjający budowaniu silnej relacji uczuciowej i emocjonalnej. Podkreślono, że każdy z powodów w sposób odmienny przeżywał żałobę i traumę po śmierci syna. W. Ż. (1) w sposób bardzo emocjonalny przeżywała śmierć i pogrzeb syna, stosowała również ogólnodostępne leki uspokajające, natomiast powód M. Ż. przeżył żałobę po śmierci syna w sposób bardziej skryty. Nie ulega jednak wątpliwości, iż do dnia dzisiejszego wspomnienia nieżyjącego syna wywołują u powodów silne emocje i żal spowodowany jego śmiercią. Ustalając wysokość zadośćuczynienia w przedmiotowej sprawie, Sąd Rejonowy dokonywał oceny materiału dowodowego pod kątem rodzaju naruszonego dobra w postaci uraty bliskiego członka rodziny oraz życia w pełnej rodzinie, charakteru i stopnia jego nasilenia, a także czasu trwania doznawania przez osoby, których dobro zostało naruszone ujemnych przeżyć psychicznych spowodowanych tym naruszeniem. Do kryteriów służących ustalaniu wysokości zadośćuczynienia za doznaną krzywdę zaliczyć należy także: dramatyzm doznań osób bliskich zmarłego, poczucie osamotnienia, cierpienia moralne i wstrząs psychiczny wywołany śmiercią osoby najbliższej, rolę jaką w rodzinie pełniła osoba zmarłego, rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonych ze zmarłym, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem odejścia (np. nerwicy, depresji), stopień, w jakim pokrzywdzeni będą musieli znaleźć się w nowej rzeczywistości i zdolności jej zaakceptowania, a także leczenie doznanej traumy. Odnosząc powyższe stwierdzenia do realiów przedmiotowej sprawy, Sąd Rejonowy uznał, że krzywda, jakiej doznali powodowie M. Ż. i W. Ż. (1), w wyniku śmierci swojego syna, jest bardzo duża, bowiem powodowie w sposób nagły i niespodziewany nieodwracalnie stracili jedno z dzieci, z którym łączyła ich silna więź. Było to wydarzenie traumatyczne i bardzo intensywne, wywołujące cierpienie o trudnym do ustalenia rozmiarze. Nie budziło też wątpliwości sądu, iż wskutek śmierci najmłodszego, wchodzącego w życie syna, powodowie doznali bardzo silnych przeżyć psychicznych, które są obecne w ich życiu także aktualnie. Z powyższych względów Sąd Rejonowy uznał zatem, iż zasądzenie na rzecz powodów M. Ż. i W. Ż. (1) kwot po 60 000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wyniku śmierci syna, będzie stanowiło adekwatną kompensatę cierpień psychicznych doznanych w wyniku śmierci najbliższej osoby. Sąd, ustalając kwoty zadośćuczynienia na rzecz tych powodów, uwzględnił wypłacone już przez pozwanego kwoty po 12000 zł. Zdaniem Sądu Rejonowego, zasądzone na rzecz powodów M. Ż. i W. Ż. (1) kwoty są zachowane w ramach rozsądnych granic, odpowiadających aktualnym warunkom i sytuacji majątkowej społeczeństwa oraz uwzględniają wymóg, aby wysokość --- STRONA 3 --- zadośćuczynienia przedstawiała in concreto ekonomicznie odczuwalną wartość. Dalej idące roszczenia powodów M. i W. Ż. (1), jako wygórowane, podlegały oddaleniu. Odnosząc się do zasadności roszczeń powodów K. i P. Ż., zauważono, iż w świetle ujawnionych w sprawie dowodów, pozostawali oni w bliskiej relacji ze zmarłym bratem – J.. Sąd Rejonowy uwzględnił w szczególności fakt, iż wszyscy trzej bracia wspólnie zamieszkiwali w rodzinnym gospodarstwie, pracowali w nim, wspólnie spędzali wolne i świąteczne dni, co skutkowało istnieniem emocjonalnej więzi pomiędzy braćmi. Nadto wskazano, iż powodowie wraz z nieżyjącym J. Ż., planowali rozbudowę gospodarstwa, mieli wspólne plany, które przekreśliła nagła śmierć brata. Bracia wzajemnie sobie pomagali, mogli na siebie liczyć, co także sprzyjało budowaniu pomiędzy nimi więzi opartej na zaufaniu. Wspomnienia zmarłego nadal wywołują rozrzewnienie wśród braci, którzy w miarę możliwości odwiedzają grób brata i uczestniczą w mszach żałobnych w jego intencji. Nadto zmarły miał serdeczne relacje z dziećmi powoda P. Ż., co także wpływało na bliskość relacji pomiędzy w/w powodem a zmarłym J.. Nie bez znaczenia jest zdaniem Sądu Rejonowego także to, iż zmarły, jako najmłodszy z braci, był przez nich otoczony, szczególnie w latach dzieciństwa, braterską opieką, co uzasadniało przyjęcie, iż śmierć brata była dla powodów K. i P. Ż. bolesnym i traumatycznym przeżyciem, powodującym dotkliwe cierpienia psychiczne. Mając na względzie powyższe, Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powodów K. i P. Ż. kwoty po 36 000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wyniku śmierci brata – J. Ż.. Sąd Rejonowy, kierując się kryteriami wskazanymi powyższej, uznał, iż ci powodowie wykazali, iż łączyła ich z nieżyjącym bratem więź emocjonalna, która została zerwana w wyniku nagłej śmierci brata w wypadku komunikacyjnym. Przy czym ustalając wysokość zadośćuczynienia, Sąd uwzględnił iż pozwany wypłacił już na rzecz powodów kwoty po 6 000 zł, tytułem zadośćuczynienia. Dalej idące powództwa powodów K. i P. Ż., jako wygórowane i nieodpowiadające powszechnie przyjmowanym kryteriom w zakresie zasądzania zadośćuczynień w podobnych z punktu widzenia faktycznego sprawach, podlegało oddaleniu. W ocenie Sądu Rejonowego w realiach rozpoznawanej sprawy, zasądzone na rzecz wszystkich powodów kwoty zadośćuczynienia za krzywdę wywołaną nagłą i tragiczną śmiercią bliskiego członka rodziny uznać należy za odpowiednie w stosunku do cierpień, które wystąpiły u nich w bezpośrednim następstwie śmierci J. Ż., jak i w dalszej perspektywie czasu, stąd też zasądzone kwoty, w ocenie sądu, nie są ani nadmiernie niskie, ani nadmiernie wygórowane. Odnosząc się do roszczeń odsetkowych powodów, Sąd Rejonowy zauważył, iż wskazany przez powodów moment, od którego należało naliczać ustawowe odsetki od żądanych kwot zadośćuczynienia, zasługuje na aprobatę, a w niniejszej sprawie zastosowanie znajduje norma z art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 22. 05. 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 z późn. zm.), zgodnie z którą zakład ubezpieczeń wypłaca odszkodowanie w terminie 30 dni licząc od dnia złożenia przez poszkodowanego lub uprawnionego zawiadomienia o szkodzie. W niniejszej sprawie zawiadomienie o istnieniu szkody niemajątkowej doręczono stronie pozwanej w dniu 22 maja 2014 r., wobec wskazanego powyżej terminu na spełnienie świadczenia, pozwany winien je zrealizować do 21 czerwca 2014 r., stąd też pozostawał w zwłoce od dnia następnego, tj. 22 czerwca 2014 r. i od tego momentu należało naliczać ustawowe odsetki od zasądzonych na rzecz każdego z powodów kwot zadośćuczynienia. Biorąc pod uwagę okoliczność zmiany po 1 stycznia 2016 r. przepisów w zakresie wysokości odsetek ustawowych (art. 481 § 2 k.c. zmieniony przez art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 9.10.2015 r. Dz. U. 2015.1830), sąd musiał z urzędu uwzględnić, iż od wskazanej daty, odsetki powinny być obliczane na podstawie znowelizowanego art. 481 § 2 k.c. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania Sąd Rejonowy oparł na treści art. 100 k.p.c. Mając jednakże na uwadze, iż powodowie wygrali sprawę w prawie pełnym zakresie dochodzonego roszczenia (powodowie M. i W. Ż. (2) ulegli jedynie co do kwoty 3000 zł wobec rozszerzonego żądania pozwu wysokości 63000 zł, natomiast powodowie K. i P. Ż. ulegli co do kwoty 4000 zł wobec rozszerzonego żądania pozwu wysokości 40000zł), sąd włożył obowiązek poniesienia kosztów niniejszego procesu na pozwanego - (...) S. A z siedzibą w W.. Na koszty procesu poniesione przez powodów M. i W. Ż. (1) składają się koszty zastępstwa procesowego w niniejszej sprawie oraz uiszczone opłaty od pełnomocnictw, które wyniosły po stronie każdego z tych powodów kwoty po 3617 zł (§ 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu). Na poniesione przez powodów K. Ż. i P. Ż. koszty procesu, składają się zaś koszty zastępstwa procesowego oraz opłaty od pełnomocnictw, które po stronie każdego z w/w powodów wyniosły łącznie po 2417 zł (§ 6 pkt 5 Rozporządzenia --- STRONA 4 --- Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych[…]). Natomiast wobec podstawy orzeczenia o kosztach niniejszego procesu, sąd włożył na stronę pozwaną - (...) S. A z siedzibą w W., obowiązek uiszczenia na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kluczborku kwoty 9600 zł tytułem sumy opłat od uwzględnionych powództw, od których wniesienia zwolniono powodów na mocy orzeczenia referendarza sądowego oraz sądu. W pozostałym zakresie, dotyczącym opłat sądowych w części oddalonych powództw, kosztami niniejszego procesu obciążono Skarb Państwa. Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana (...) S.A. w W. zaskarżając go w części i wnosząc o jego zmianę w pkt I poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty po 48 000 zł a w pozostałym zakresie o oddalenie powództwa, jego zmianę w pkt II poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty po 14 000 zł a w pozostałym zakresie o oddalenie powództwa, a także orzeczenie o kosztach postępowania przed sądem I instancji w drodze ich stosunkowego rozdzielenia odpowiednio do uwzględnionego roszczenia, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Jednocześnie wniesiono o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Ewentualnie apelujący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku w części tj.w pkt I wyroku poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów odsetek od kwot 50 000 zł od dnia 22 czerwca 2014 r., zaś od kwot 10 000 zł od dnia 18 listopada 2015r ( rozszerzenia powództwa) oraz zmianę w części w pkt II wyroku poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz pozwanych odsetek za od kwot 20 000 zł od dnia 22 czerwca 20ł4r, zaś od kwot 16 000 zł od dnia 18 listopada 2016r. (data rozszerzenia powództwa). Apelujący orzeczeniu temu zarzucił: 1) naruszenia prawa materialnego, a to przepisu art. 448. k.c. poprzez uznanie, że zasądzona wysokość zadośćuczynienia jest sumą odpowiednią do doznanej przez powoda krzywdy, podczas gdy zadośćuczynienie w żądanej i zasądzonej wysokości jest wygórowane 2) zarzut naruszenia prawa materialnego, a to przepisów art. 6. k.c. oraz art. 448. k.c. w związku z art. 24. § 1. k.c., poprzez uznanie, że powodowie wykazali zaistnienie przesłanek uzasadniających zasądzenie zadośćuczynienia, podczas gdy nie zostało to wykazane; 3) zarzut naruszenia prawa procesowego, a to przepisu art. 233. § 1. k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów polegające na uznaniu, że zebrany materiał dowodowy wystarczająco uzasadnia zasądzenie zadośćuczynienia, oraz jego kwotę ,podczas gdy nie zostało to wykazane. W pisemnej odpowiedzi na apelację strony pozwanej pełnomocnik powodów wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powodów kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych, z uwzględnieniem zmiany pełnomocnika przed Sądem II instancji. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja strony pozwanej nie zasługuje na uwzględnienie. Ustalenia faktyczne, jak również ocena prawna przedstawiona przez Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, znajdują pełną akceptację Sądu Okręgowego. Sąd ten trafnie też wskazał na treść art. 448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c., jako materialną podstawę roszczenia powodów, obejmującego zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek tragicznej śmierci ich osoby najbliższej. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie ukształtowany jest bowiem pogląd, że przed zmianą art. 446 k.c. i wprowadzeniem regulacji objętej § 4 tego przepisu, która weszła w życie z dniem 3 sierpnia 2008r., ewentualne skutki związane ze śmiercią osoby najbliższej, określane w ogólności, jako szkoda o charakterze niemajątkowym, mogą być kwalifikowane, jako naruszenie dóbr osobistych najbliższych członków rodziny zmarłego i uzasadniać przyznanie pokrzywdzonemu zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2012 r., I CSK 314/11; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2010 r., III CZP 76/10, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11). Rozpoznając natomiast sprawę w granicach zaskarżenia, którymi Sąd odwoławczy jest zawiązany na podstawie art. 378 § 1 k.p.c., wskazać należy na wstępie, iż zakres zaskarżenia obejmował rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego w przedmiocie oceny żądania pozwu jedynie co do wysokości należnego powodom zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz daty wymagalności tych roszczeń. W --- STRONA 5 --- sprawie nie budziła bowiem wątpliwości prawidłowość zastosowania prawa materialnego przez Sąd pierwszej instancji wydający rozstrzygnięcie co do istoty. Dokonując wykładni art. 448 k.c. w zw. z art. 24 k.c. w zw. z art. 446 § 4 k.c. stanowiącego podstawę dochodzonego roszczenia, a w szczególności wskazując na przesłanki przyznania zadośćuczynienia na jego podstawie, wskazać należy przede wszystkim, że zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę jest dodatkowym roszczeniem, którego członkowie najbliższej rodziny zmarłego mogą żądać obok odszkodowania określonego w art. 446 § 3 k.c., przy czym kompensacie podlega doznana krzywda, a więc w szczególności cierpienie, ból i poczucie osamotnienia po śmierci najbliższego członka rodziny, co oznacza, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie tego jest niezależne od wykazania jakiegokolwiek uszczerbku majątkowego przez uprawnionego. Co więcej, nie może budzić wątpliwości, że utrata najbliższej osoby zawsze wywołuje ból, który odczuwany jest przez każdą osobę różnie, dlatego również ta okoliczność nie wymaga szczególnego dowodzenia. Na uwadze należy mieć nadto okoliczność, iż zadośćuczynienie za krzywdę ma rekompensować szkodę niemajątkową, która wiąże się z naruszeniem czysto subiektywnych przeżyć człowieka, a więc ujemnych przeżyć związanych z jego cierpieniem fizycznym, psychicznym i moralnym po stracie bliskiej osoby. Określenie zatem jego wysokości stanowi zawsze kwestę ocenną, jednakże kryteria tej oceny z jednej strony nie mogą wykraczać poza ramy faktycznych negatywnych odczuć pokrzywdzonego oraz ich natężenia, jak również winny uwzględniać panujące w dacie orzekania stosunki społeczno-ekonomiczne, a także sytuację materialną i poziom życia osoby ubiegającej się o zadośćuczynienie, skoro przyznana najbliższym członkom rodziny zmarłego tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę suma, zgodnie z treścią art. 448 k.c., winna być odpowiednia. Dokonując zatem kontroli instancyjnej zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem zasadności roszczeń powodów co do wysokości, uwzględnić należało w szczególności zasługujący na aprobatę pogląd wyrażony w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którym przy ocennym charakterze kryteriów wyznaczających wysokość zadośćuczynienia pieniężnego, zarzut naruszenia przepisu stanowiącego materialnoprawną podstawę roszczenia, w niniejszej sprawie art. 448 k.c., może być uwzględniony przez Sąd drugiej instancji tylko wskutek zawyżenia lub zaniżenia wysokości tego zadośćuczynienia w sposób rażący (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2004r., sygn. akt V CK 282/03, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2001r., sygn. akt II CKN 651/98). Zdaniem Sądu odwoławczego w analizowanej sprawie bezsprzecznie okoliczność taka nie zachodzi, skoro Sąd I instancji uznał za uzasadnione przyznanie powodom tytułem zadośćuczynienia kwot po 60 000 zł na rzecz powodów W. Ż. (1) i M. Ż. tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek tragicznej śmierci ich syna i na rzecz każdego z pozostałych powodów kwot po 26 000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek tragicznej śmierci ich brata, natomiast strona pozwana w apelacji kwestionuje wysokość tych świadczeń jedynie w zakresie kwoty 12 000 zł przyznanej na rzecz każdego z powodów. Już zatem sam zakres zaskarżenia wskazuje, iż sama strona pozwana kwot przyznanych powodom tytułem zadośćuczynienia nie uznaje za rażąco zawyżone. Mając nadto na uwadze wysokość tych świadczeń, również przy uwzględnieniu obecnych realiów i samych skutków zdarzenia, w sposób oczywisty nie można ich uznać za rażąco zawyżone. Podkreślając mianowicie ocenny charakter kryteriów wyznaczających wysokość należnego najbliższym członkom rodziny zmarłego J. Ż. zadośćuczynienia wskazać należy, iż w realiach niniejszej sprawy wątpliwości nie budzi okoliczność, iż wiadomość o nagłej, tragicznej śmierci syna i brata stanowiła dla powodów głębokie przeżycie, odczuwane zapewne do chwili obecnej, a zdarzenie to wywołało istotne zmiany w ich życiu, na które prawidłowo wskazał Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Kwestionowanie tych odczuć przez stronę pozwaną w apelacji poprzez wykazywanie, że od zdarzenia upłynęło 15 lat jest natomiast o tyle bezzasadne, że gdyby w rzeczywistości reakcja żałoby spowodowała uszczerbek na zdrowiu psychicznym powodów i rozstrój ich zdrowia, kwota przyznana na ich rzecz tytułem zadośćuczynienia byłaby z pewnością znacznie wyższa, aniżeli zasądzona w zaskarżonym wyroku w sytuacji, gdy reakcja powodów związana ze śmiercią ich osoby najbliższej nie odbiegała w istotny sposób od powszechnie przyjętych w takiej sytuacji zachowań. Niekwestionowana jest natomiast w przypadku powodów silna więź emocjonalna łącząca ich z synem i bratem, będąca wynikiem wspólnego zamieszkiwania, wspólnie podejmowanych decyzji, wspólnych planów na przyszłość braku jakichkolwiek konfliktów oraz wspólnego uczestniczenia we wszystkich uroczystościach rodzinnych. --- STRONA 6 --- Niewątpliwie też powodowie, a w szczególności rodzice zmarłego J. Ż., pozbawieni zostali na zawsze pomocy i wsparcia swojego syna nie tylko obecnie, ale również w przyszłości – w latach ich starości. Ma to znaczenie tym bardziej, iż syn powodów zamieszkiwał wraz z narzeczoną u rodziców, pomagał w sposób znaczący w prowadzeniu rodzinnego gospodarstwa domowego, miał też w założenie rodziny i wybudowanie domu w bezpośrednim sąsiedztwie rodziców, którzy mieli w nim zamieszkiwać wraz synem i jego rodziną. Tej opieki i pomocy w przyszłości powodowie zostali przez tragiczną śmierć syna pozbawieni. Oceniając rozmiar krzywdy, jakiej doznali powodowie, należy mieć także na uwadze charakter więzi, jaki łączył ich z tragicznie zmarłym synem, okoliczności w jakich śmierć nastąpiła. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie ulega wątpliwości, że śmierć syna spowodowała u rodziców zmarłego przede wszystkim ból, cierpienia oraz poczucie osamotnienia i krzywdy. Bez wątpienia zdarzenie to wywołało doniosłe niekorzystne zmiany w funkcjonowaniu powodów, których z najmłodszym synem wiązały silne więzi emocjonalne, rodzinne. Nie budzi również wątpliwości, iż po śmierci brata zmianie uległa sytuacja życiowa pozostałych powodów. Jak wynika bowiem ze zgromadzonego materiału dowodowego, powodów łączyła z bratem bardzo bliska więź. Oczywiście bliskość nie może być mierzona stopniem pokrewieństwa, lecz faktycznymi stosunkami między członkami prawidłowo funkcjonującej rodziny. Fakt, że bracia zamieszkiwali pod jednym dachem, wspólnie spędzali czas, mieli wspólne zainteresowania, a także plany na przyszłość. Strona pozwana w apelacji podniosła, iż cierpienie powodów w związku ze śmiercią brata nie miało charakteru długotrwałych, ujemnych czy traumatycznych przeżyć, nie doprowadziło do pogorszenia stanu zdrowia. Wskazuje tu Sąd Okręgowy, iż z faktu, że powodowie przeszli okres żałoby w sposób naturalny i funkcjonują w sposób prawidłowy jak praca, wypełnianie codziennych obowiązków, nie można czynić zarzutu, bowiem jest to sprawa indywidualna każdej z osób przeżywającej ból i cierpienie. Co więcej ani przepis art. 446 § 4 k.c. ani mający zastosowanie w sprawie przepis art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c. nie wiąże, wbrew stanowisku strony pozwanej, wystąpienia krzywdy ze szkodą ujętą w kategoriach medycznych. Także mierzenie skali cierpienia osoby, która nie doznała uszkodzenia ciała i rozstroju zdrowia, pozostaje poza możliwościami dowodowymi Sądu i ubezpieczyciela. Jednak trudno zakładać, aby ustawodawca „premiował” osoby o słabszej konstrukcji psychicznej, reagujące intensywniej na sytuację traumatyczną, a gorzej traktował roszczenia osób o osobowości zamkniętej, kumulującej w sobie wewnętrzne emocje. Kryterium bólu jest więc nieprzydatne w praktyce sądowej i wydaje się słuszne, że kodeks cywilny nie odwołuje się do niego, zakładając, że utrata osoby najbliższej zawsze wywołuje ból. Odczuwanie bólu nie wymaga też dowodu (P. H. „Zadośćuczynienie za śmierć tylko dla członków najbliższej rodziny”, Rzeczpospolita z 9 lipca 2009 r.). Krzywda każdorazowo musi być oceniana indywidualnie, w związku z czym nie można w sposób automatyczny wnioskować, że brak leczenia psychiatrycznego lub psychologicznego wskazuje na błahość krzywdy lub też jej niewielki rozmiar. Zgłoszenie się do specjalisty i podjęcie terapii psychologicznej lub psychiatrycznej jest indywidualną decyzją poszkodowanego i pozostaje wypadkową wielu czynników: świadomości konieczności uzyskania specjalistycznej pomocy, środowiska, w którym funkcjonuje poszkodowany, wsparcia uzyskiwanego od osób najbliższych czy sytuacji osobistej. Ocena krzywdy powodów winna być dokonana w oparciu o znaczenie dobra osobistego, które zostało naruszone, tj. prawa do życia w pełnej rodzinie, z uwzględnieniem trwałości naruszenia oraz radykalności zmiany, zaistniałej w życiu powodów na skutek śmierci brata. Zmarły J. Ż. był najmłodszy z rodzeństwa i w znacznym zakresie, kiedy był mały, opiekowali się nim powodowie, gdy rodzice pracowali. Jako najmłodsze dziecko był też przez rodzeństwo szczególnie traktowany. Bliskość braci i wzajemne związania nie ustało z chwilą dorośnięcia, bowiem dalej bracia stanowili dla siebie duże oparcie, pomagali w codziennych ale też i trudnych sytuacjach życiowych. Bracia często się spotykali. Mogli zawsze na siebie liczyć i się wzajemnie wspierać. Nie można było zatem przyjąć, że rozmiar krzywdy powodów jest niewielki z uwagi na to, że nie zgłosili się do psychologa lub psychiatry celem otrzymania pomocy. W sytuacji, w której prawidłowo funkcjonująca rodzina łagodzi doznane cierpienia, wspierając się wzajemnie i dając sobie oparcie, to brak skorzystania przez poszkodowanych z pomocy terapeuty nie może dowodzić błahości krzywdy. Proces żałoby, jego przebieg, czas trwania i sposób radzenia sobie z emocjami, ma charakter indywidualny i nie podlega ocenie w kategoriach wiedzy specjalnej, ani w też w kategoriach normatywnych. Indywidualny charakter krzywdy, wywołanej utratą osoby najbliższej, wyklucza dokonywanie ocen tego rodzaju. W procesie wywołanym powództwem opartym na przepisie art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c. ocena rozmiaru krzywdy nie polega bowiem na jej porównaniu z abstrakcyjnie ujmowanymi odczuciami członków rodziny, które w sytuacjach typowych żywią oni po śmierci krewnego. Zadaniem Sądu jest zbadanie więzi, jaka łączyła zmarłego z członkami rodziny, dochodzącymi zadośćuczynienia i jedynie na tej podstawie wnioskowanie o rozmiarach krzywdy osób najbliższych. --- STRONA 7 --- W tym stanie rzeczy przyjąć należy, iż brak jest wadliwości przy czynieniu ustaleń faktycznych przez Sąd I instancji mogących skutkować nieprawidłową subsumcję prawną. Tym samym podważanie zawartego w uzasadnieniu stanowiska Sądu Rejonowego, biorąc pod uwagę podniesione zarzuty, w ocenie Sądu Odwoławczego, nie mogło odnieść skutku. Z uwagi na dostrzeżenie przez Sąd Okręgowy oczywistej omyłki pisarskiej w pkt I i II zaskarżonego wyroku, Sąd Okręgowy w oparciu o treść art. 350 § 1 i 3 k.p.c. dokonał sprostowania sprowadzającego się do zastąpienia uwidocznionej w pkt I i II wyroku Sądu Rejonowego daty „31 stycznia 2015 r.” datą „31 grudnia 2015 r.”. Nie budzi bowiem wątpliwości fakt, iż po 1 stycznia 2016 r. doszło do zmiany przepisów w zakresie wysokości odsetek ustawowych (art. 481 § 2 k.c. zmieniony przez art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 9.10.2015 r. Dz. U. 2015.1830), i jak wskazał sam Sąd I instancji, należało z urzędu uwzględnić, iż od wskazanej daty, odsetki powinny być obliczane na podstawie znowelizowanego art. 481 § 2 k.c. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy, uznając zaskarżony wyrok za prawidłowy, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację strony pozwanej, jako bezzasadną. Konsekwencją takiego rozstrzygnięcia, jest orzeczenie w przedmiocie kosztów postępowania odwoławczego, które uzasadnia treść art. 108 § 1 k.p.c. oraz wynikająca z treści art. 98 § 1 k.p.c. zasada odpowiedzialności za wynik sprawy.