Wyrok I C 463/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w Katowicach

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 463/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Agata Młynarczyk - Śmieja Protokolant: protokolant sądowy Łukasz Bugaj po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2013 r. w Katowicach sprawy z powództwa R. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w J. o zapłatę 1. oddala powództwo, 2. odstępuje od obciążania powoda kosztami procesu. --- STRONA 2 --- Sygn. akt I C 463/12 UZASADNIENIE Powód R. B. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Zakładu Karnego w J. zadośćuczynienia w kwocie 80.000zł. W uzasadnieniu żądania powód podał, że Zakładzie Karnym w J. przebywa od 8 marca 2011r. W okresie do dnia wniesienia pozwu pozwany nie zapewnił mu warunków bytowych, które prawo nakazuje zapewnić osobie izolowanej. Cele są bowiem przeludnione, zawilgocone i zagrzybione, a warunki sanitarne złe. Ponadto przez pewien czas powód był osadzony z osobą podejrzaną o gruźlicę. W związku z powyższym doznał upokorzenia i szkód moralnych. Jako podstawę prawną swego żądania wskazał powód art. 417, 445, 448 kc oraz art. 30, 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji RP, a nadto art. 10 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych. Pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego w J. w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (k. 56 - 62). W uzasadnieniu swego stanowiska pozwany zaprzeczył wszelkim zawartym w pozwie zarzutom, gdyż stanowią one subiektywną ocenę powoda i nie mają potwierdzenia w rzeczywistości. Przede wszystkim powód nie przebywał w pozwanym Zakładzie w warunkach przeludnienia, a pozwany wywiązuje się z wszelkich nałożonych na niego zobowiązań w celu zapewnienia powodowi przysługujących mu praw. W związku z pobytem w pozwanym Zakładzie powód nie doznał jakiejkolwiek szkody, która byłaby skutkiem niezgodnego z prawem działania lub zaniechania pozwanego, które naruszałoby dobra osobiste powoda. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód R. B. ma 39 lat. Jest recydywistą penitencjarnym. W Zakładzie Karnym w J. przebywa od 8 marca 2011r. i jest to już jego szósty pobyt w zakładzie karnym od roku 1992r. Zakład Karny w J. jest zakładem typu półotwartego, co oznacza, że cele mieszkalne pozostają otwarte całą dobę, a skazani w godzinach od 8.00 do 18.15 ( z wyjątkiem czasu przeznaczonego na wydawania posiłków i kąpiel ) mają możliwość swobodnego przemieszczania się i korzystania z pól spacerowych, boisk do koszykówki, piłki nożnej i sitkowej, sali do zajęć sportowych, czytelni, pomieszczeń grup wyznaniowych i ruchu AA, biblioteki, sal szkoleniowych i świetlic wyposażonych w sprzęt RTV. Na zasadzie dobrowolności mogą też korzystać z organizowanych zajęć kulturalno – oświatowych. Ubikacje i łazienki znajdują się w pawilonie poza celami. Na co dzień w pawilonach nie ma ciepłej wody. Skazani raz w tygodniu korzystają z ciepłej kąpieli. Łaźnia została wyremontowana w 2010r. Usytuowana jest w osobnym budynku. Jest ogrzewana. Kabiny toalet posiadają nieprzezroczyste drzwi bez możliwości zaryglowania. Z uwagi na brak nawyków higienicznych u części osadzonych, co jakiś czas w celach pojawiają się insekty. Administracja Zakładu współpracuje z wyspecjalizowaną firmą zajmującą się dezynsekcją i deratyzacją. Przed wniesieniem pozwu powód nie zgłaszał obecności gryzoni w celach, w których przebywał. Porządek wewnętrzny w pozwanej placówce penitencjarnej reguluje zarządzenie jej dyrektora z dnia 25 listopada 2010r. W celach mieszkalnych palenie tytoniu jest zabronione. Jest ono dozwolone w wyznaczonych do tego miejscach. W pawilonie, w którym przebywa powód, jest palarnia. --- STRONA 3 --- Posiłki wydawane są w stołówce ogólnej. Zapewnia ona odpowiednie warunki zbiorowego żywienia osadzonych. Posiłki wydawane skazanym spełniają wszelkie normy ilościowe, kaloryczne i jakościowe. W stołówce jest wydzielone miejsce do mycia naczyń w ciepłej wodzie i dystrybutor z płynem do naczyń. Skazani mogą za zgodą dyrektora posiadać grzałki, maszynki elektryczne i czajniki bezprzewodowe, co gwarantuje im możliwość podgrzewania wody w pawilonach mieszkalnych. Każdy osadzony ma w celi swoje miejsce do spania. Większość łóżek w calach mieszkalnych to łóżka starego typu, które nie są wyposażone w zabezpieczenia ani drabinki, co odpowiada jednak przepisom obowiązującym w latach ich produkcji. Łóżka te są sukcesywnie wymieniane na nowe, wyposażone w drabinkę i zabezpieczenia. Do utrzymania czystości w calach są mopy , szczotki, miski , zmiotki i szufelki. Używa się płynu do mycia podłóg, proszku do szorowania i środka do czyszczenia urządzeń sanitarnych. Na terenie Zakładu jest zamontowanych 10 aparatów telefonicznych samoinkasujących. W czasie otwarcia pawilonów skazani mogą z nich korzystać bez ograniczeń. Obiekty budowlane tego zakładu są położone na terenie występowania szkód górniczych, wobec czego znajdują się pod stałym nadzorem rzeczoznawcy budowlanego, który na bieżąco określa potrzeby remontowo – naprawcze, sposób naprawy bądź zabezpieczenia budynków (k. 65-93, zeznania świadków A. W. k.114 i P. W. k.113-114). Po przybyciu do ZK w J. w dniu 8 marca 2011r. powód został osadzony w pawilonie C w celi nr 26, gdzie przebywał do dnia 8 lipca 2011r., kiedy to okazało się, że jeden ze współosadzonych, B. A., jest chory na gruźlicę. Wówczas powód został umieszczony w pawilonie szpitalnym J na okres kwarantanny, który trwał 11 tygodni. Powód na gruźlicę nie zachorował, a warunki bytowe w pawilonie J były dobre. Następnie we wrześniu 2011r. został powód osadzony w celi siedmioosobowej nr 21 w pawilonie D. Cela ta wymagała remontu. Była brudna, zawilgocona, na suficie był grzyb, a na podłodze leżał bardzo zniszczony gumolit. Były w niej insekty i myszy, mimo, że w placówce jest dużo dzikich kotów. W styczniu 2012r. została wyremontowana między innymi cela nr 19 i od lutego 2012r. powód z pozostałymi współosadzonymi został do niej przeniesiony. Było to skutkiem wielokrotnie zgłaszanych wcześniej skarg na tragiczne warunki bytowe w celi nr 21. W celi nr 19 jest ciasno, bo wiele miejsca zajmują łóżka i stół. Tak samo było w celi nr 21. W pawilonie D na 140 osadzonych znajduje się tylko 5 toalet i 5 pisuarów, co powoduje, że rano w kolejce do nich stoi się do 30 minut. W umywalni są tylko krany i korytko, a woda jest tylko zimna. W okresie zimowym trudno jest skorzystać z telefonu, ponieważ pawilony są wcześniej zamykane, a budka telefoniczna znajduje się na zewnątrz. Ranne i wieczorne apele do stycznia 2012r. odbywały się na korytarzu w przeciągach. Obecnie odbywają się w celach. Według powoda porcje posiłków są zaniżone, na stołówce jest wilgoć i smród, a płyn do mycia naczyń jest tylko kiedy pojawia się jakaś komisja. Nie są również wydawane środki do utrzymania czystości w celach. Najbardziej dotkliwa dla powoda jest obecność gryzoni, niemożność skorzystania z telefonu i swobodnego skorzystania z toalety. Do lekarza powód stara się nie chodzić, ponieważ lekarz tylko rozmawia i przepisuje leki, ale nie bada. Poza wrzodami, z powodu których ma przepisaną dietę, powodowi nic nie dolega. Podczas osadzenia w ZK w J. wobec powoda nie wydawano decyzji o umieszczeniu w celach nie spełniających wymogu 3 m.kw. powierzchni na jednego osadzonego (zeznania świadków D. K. k. 153, K. K. k.153- 154, zeznania powoda k. 154). Ustalając powyższy stan faktyczny, Sąd zasadniczo nie miał podstaw, aby odmówić wiary zeznaniom przesłuchanych świadków. W szczególności na podstawie zeznań świadków D. K. i K. K. oraz powoda Sąd uznał, iż w celi nr 21 panowały nieodpowiednie warunki bytowe oraz, że prawa osadzonych w Zakładzie Karnym w J., choć jest on jednostką --- STRONA 4 --- typu półotwartego, są także ograniczone. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdził jednak, że powód przebywał w warunkach przeludnienia. Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Z przytoczonych przez powoda okoliczności faktycznych oraz wskazanej podstawy prawnej dochodzonego roszczenia wynika, iż domaga się on od pozwanego zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych w postaci zdrowia, godności i prawa do intymności. Stosownie do przepisów art. 23kc i 24kc poszkodowanemu w przypadku naruszenia jego dobra osobistego służy ochrona cywilnoprawna. Dobra osobiste podlegają ochronie, jeżeli ich naruszenie (zagrożenie) jest bezprawne. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art.24§1kc, które muszą być spełnione równocześnie są: istnienie dobra osobistego, jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia i bezprawność działania sprawy. Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach, ewentualnie w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych, został dotknięty zachowaniem się sprawcy oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6kc i art. 232kc). Poszkodowany nie musi natomiast wykazać, że działanie sprawcy było bezprawne. W polskiej doktrynie cywilistycznej panuje obiektywne pojęcie bezprawności, według którego bezprawne jest zachowanie się sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Osoba szukająca ochrony przewidzianej w art.24kc nie musi, zatem wykazywać winy sprawcy zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego. Ciężar dowodu braku bezprawności działania (art. 24kc) spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego. Musi ona wykazać, że była do tego uprawniona. Przepis art.24§1kc statuuje bowiem domniemanie bezprawności działania sprawcy naruszenia dobra osobistego. Każde więc naruszenie lub zagrożenie tego dobra należy wstępnie zakwalifikować jako bezprawne. Domniemanie to może sprawca obalić, jeżeli wykaże, że zachodziła jedna z okoliczności wyłączających bezprawność działania. Okolicznościami tymi są: działanie w ramach porządku prawnego, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa; wykonywanie prawa podmiotowego; zgoda pokrzywdzonego; działanie w obronie uzasadnionego interesu społecznego (wyrok SN z dnia 19.10.1989r. II CR 419/89 OSP 1990/11-12/377). Dobro osobiste w odniesieniu do osoby fizycznej definiowane jest jako wartość o charakterze niemajątkowym, ściśle związana z jednostką ludzką, decydująca o jej bycie, pozycji w społeczeństwie, będąca przejawem odrębności psychicznej i fizycznej danej osoby oraz jej możliwości twórczych, powszechnie uznana w społeczeństwie i akceptowana w danym systemie prawnym. Do najważniejszych dóbr osobistych, które wyraźnie wymienia art. 23kc należy cześć (dobre imię, dobra sława, reputacja, honor, godność osobista) jako wartość właściwa każdemu człowiekowi. Obejmuje ona wszystkie dziedziny jego życia osobistego, zawodowego i społecznego. Stosownie do treści art.24§1kc w sprawie o ochronę dóbr osobistych Sąd w pierwszym rzędzie ustala jednak, czy do ich naruszenia doszło i dopiero w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie ocenia, czy działanie pozwanego naruszyciela było bezprawne. Godność człowieka jest dobrem osobistym, które podlega ochronie między innymi na podstawie art. 23 i art. 24 k.c., jak również - w stosunku do osób odbywających karę pozbawienia wolności - na podstawie art. 40 i art. 40 ust. 4 Konstytucji, art. 3 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) oraz art. 4 Kodeksu karnego wykonawczego. Przepisy te nakazują wykonywanie kary w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności skazanego oraz zakazują stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego. Ograniczenie praw i wolności skazanego może wynikać jedynie z ustawy i wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia. Ustawowe ograniczenia praw i wolności osób odbywających karę pozbawienia wolności zamieszczone są między innymi w k.k.w., regulującym zasady i sposób --- STRONA 5 --- wykonywania orzeczonych przez sądy kar. Przepisy art. 102, art. 110a, art. 135 k.k.w. określają prawa i obowiązki osób odbywających karę pozbawienia wolności oraz regulują uprawnienia i obowiązki funkcjonariuszy zakładów karnych w zakresie nadzoru nad prawidłowym wykonaniem tej kary oraz ochrony porządku i bezpieczeństwa. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przesądzone zostało, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych, zawilgoconych i zagrzybionych celach, bez wentylacji z unoszącym się w nich fetorem z węzła sanitarnego może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności, co na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24kc w związku z art. 448kc. Przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe wykazało jednak, że w okresie objętym żądaniem pozwu zjawisko przeludnienia w Zakładzie Karnym w J. w ogóle nie występowało, co oznacza, że powód przez cały czas osadzony był w celach, w których powierzchnia przypadająca na skazanego wynosiła nie mniej niż 3 m 2 . Wykazało natomiast, że w okresie od września 2011r. do lutego 2012r. przebywał powód w celi nr 21, w której warunki sanitarno – bytowe były niewłaściwe. Mając więc na uwadze zarzuty powoda odnoszące się do naruszenia jego godności w wyniku osadzenia go okresowo w tej celi, która była zagrzybiała i wymagająca remontu, w której nie było odpowiedniej wentylacji oraz była wyposażona w stary i zniszczony sprzęt kwaterunkowy, to należy stwierdzić, że przyczyną tego jest ogólna trudna sytuacja materialna zakładów karnych, dotykająca większości osób odbywających karę pozbawienia wolności, nie zaś chęć poniżenia czy upokorzenia skazanego. W podobnych warunkach mieszka także część społeczeństwa. Wszystko to sprawia, że, obiektywnie rzecz oceniając, nie można uznać, by ewentualny pobyt powoda w takich warunkach, jako skazanego odbywającego po raz kolejny karę pozbawienia wolności, mógł mieć wpływ na jego poczucie własnej wartości lub na oczekiwanie szacunku od innych ludzi. Jak stwierdził bowiem Sąd Najwyższy, o naruszeniu dobra osobistego w postaci uchybienia godności osadzonego w zakładzie karnym nie można mówić w przypadku pewnych uciążliwości lub niedogodności związanych z samym pobytem w takim zakładzie, polegających np. na niższym od oczekiwanego standardzie celi czy urządzeń sanitarnych, bowiem dla wielu ludzi nie odbywających kary pozbawienia wolności warunki mieszkaniowe bywają często równie trudne. Godność skazanego przebywającego w zakładzie karnym nie jest naruszona, jeżeli odpowiada uznanym normom poszanowania człowieczeństwa (orzeczenie z dnia 20 grudnia 2010 r. IV CSK 449/10, niepubl.). Z kolei jak wskazał Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 1 lipca 2009r., I ACa 433/09 (LEX nr 756582), nie da się przyjąć, aby okresowo pojawiające się w calach zawilgocenie bądż zagrzybienie ścian czy podłóg naruszało, per se, godność osób osadzonych. Odbywanie kary pozbawienia wolności z natury rzeczy wiąże się z różnego rodzaju dolegliwościami . Tylko dopiero jednak, gdy przybierają one formy poniżania, dokuczania, znęcania itp., czy też pozbawiania osadzonych podstawowych warunków godziwej egzystencji, można by je uznać za bezprawne naruszenie dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 kc oraz art. 24 kc. Mając to na uwadze, w ocenie Sądu, okresowe osadzenie powoda w celi nr 21 nie naruszyło jego godności szczególnie, że Zakład Karny w J. jest jednostką typu półotwartego i w godzinach od 8.00 do 18.15 nie musiał on przebywać w tej celi. Pozwany przyznał, że w pawilonie mieszkalnym, w którym osadzony jest powód jest 5 toalet i 5 pisuarów, w celach mieszkalnych nie ma ciepłej wody, a apele do pewnego czasu odbywały się na korytarzach. W ocenie Sądu, okoliczności te, podobnie jak pewne ograniczenia w korzystaniu z telefonów w okresie zimowym, stanowią typowe ograniczenia praw oraz wolności osób odbywających karę pozbawienia wolności i jako takie nie mogą być rozpatrywane jako naruszające ich dobra osobiste. Pozwany zaprzeczył, a powód zaoferowanymi środkami dowodowymi nie wykazał (art.6kc), aby stołówka była w nieodpowiednim stanie higienicznym, posiłki nie odpowiadające normom, a opieka medyczna niewłaściwa. Nie wykazał też powód, aby pomimo zgłoszeń, administracja Zakładu nie reagowała na obecność w calach insektów lub --- STRONA 6 --- gryzoni. Nie wykazał ponadto, aby inne niedogodności podczas odbywania kary pozbawienia wolności miały cechy dręczenia czy upokarzania. Uskarżając się na warunki odbywania kary pozbawienia wolności powód powinien mieć na uwadze, że karę pozbawienia wolności odbywa w wyniku swojego własnego zachowania. Skoro sam naruszył porządek prawny to powinien liczyć się z konsekwencjami. Tymczasem powód dochodzone roszczenie wydaje się argumentować jedynie własnym subiektywnym poczuciem krzywdy, zupełnie zapominając o tym, że osoba osadzona w zakładzie karnym musi się liczyć z pewnymi ograniczeniami i dolegliwościami w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności. Nie wykazał powód również, aby podczas osadzenia w pozwanym Zakładzie doznał jakiegokolwiek uszczerbku na zdrowiu. Należy zaznaczyć, że zadośćuczynienie o którym mowa w art. 445 kc, może być przyznane w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Tymczasem okresowe osadzenie powoda w celi z osobą chorą na gruźlicę nie spowodowało szczęśliwie dla jego zdrowia żadnych negatywnych konsekwencji, zaś w okresie kwarantanny powód ( jak sam zeznał ) miał zapewnione dobre warunki bytowe i nie wykazał, aby okres ten był dla niego szczególnie uciążliwy. Poza tym nawet gdyby uznać, że w związku z warunkami bytowymi panującymi w pozwanym Zakładzie doszło do niezgodnego z prawem zwiększenia uciążliwości odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności, to w ocenie Sądu, i tak nie byłoby podstaw nawet do częściowego uwzględnienia powództwa, przede wszystkim z uwagi na znikomość ujemnych następstw z tym związanych. Podkreślenia wymaga, że inaczej ocenia się stopień wrażliwości osoby, która dotychczas nie była poddana takim czynnikom stresogennym jak osadzenie w zakładzie karnym, niż osoby, która odbywała już karę pozbawienia wolności. Powód jest recydywistą penitencjarnym, a zatem na stres związany z osadzeniem jest niewątpliwie bardziej odporny niż osoba osadzona po raz pierwszy, gdyż doskonale znane mu są uciążliwości i niedogodności związane z pobytem w zakładzie karnym. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że Sąd nie ma obowiązku zasądzania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc w każdym przypadku wyrządzenia krzywdy naruszeniem dobra osobistego. Sądowi pozostawiona jest ocena celowości przyznania ochrony w żądanej formie, jej adekwatności do rodzaju naruszonego dobra. Znikomość ujemnych następstw może być podstawą do oddalenia powództwa o przyznanie zadośćuczynienia. Nie można również abstrahować od okoliczności w jakich doszło do wyrządzenia szkody. Zasądzenie zadośćuczynienia ma zatem charakter fakultatywny i od oceny Sądu opartej na analizie okoliczności konkretnej sprawy zależy przyznanie pokrzywdzonemu ochrony w tej formie. Mając zatem na uwadze wszystkie powyższe okoliczności oraz treść wyżej powołanych przepisów, Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 102 kpc, odstępując od obciążania powoda kosztami zastępstwa procesowego. Powód nadal jest bowiem pozbawiony wolności, nie pracuje, nie posiada żadnego majątku (k. 8-9). Zarządzenie : 1. odnotować, 2. odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć : - powodowi z pouczeniem, --- STRONA 7 --- - Prokuratorii Generalnej SP, 3. kal. 21 dni.