Wyrok I C 456/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 02 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w Łodzi I Wy

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 456/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 02 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący : S.S.O. Marzena Kluba Protokolant : st. sekr. sąd. R. Dobaczewska po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2010r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa T. Z. przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu Nr 1 w (…) o zadośćuczynienie 1. oddala powództwo 2. nie obciąża powoda kosztami procesu 3. przyznaje radcy prawnemu R. R. prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego w (…) przy ul. (…) wynagrodzenie w wysokości 8.784,- (osiem tysięcy siedemset osiemdziesiąt cztery) złotych) w tym 22% podatku VAT- za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu i nakazuje jego wypłatę z funduszy Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w (…) . Na oryginale właściwy podpis --- STRONA 2 --- Za zgodność świadczy St. skr sąd Renata Dobaczewska Sygn. akt I C 456/09. Uzasadnienie W pozwie z dnia 08 maja 2009 roku powód T. Z. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Zakładu Karnego Nr 1 w (…) kwoty 80.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych w czasie odbywania kary pozbawiania wolności oraz o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych. Zdaniem powoda w pozwanej jednostce penitencjarnej występuje przeludnienie cel mieszkalnych, co jest niezgodne z art. 110 § 2 k.k.w. Powierzchnia cel, w których powód był osadzony, wynosiła ok. 13 m², a przebywało w nich 6 osadzonych, nie było w nich pełnego wyposażenia w podstawowy sprzęt kwaterunkowy ( na 6 osadzonych przypadały 4 taborety), co powodowało, że powód zmuszony był spożywać posiłki siedząc na łóżku. Ponadto ręczniki i pościel, które powód otrzymywał na wymianę, były zniszczone, niedoprane i śmierdzące. Powołując się na art. 248 k.k.w. i wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku ( SK 254/07) powód stwierdził, iż Dyrektor Zakładu Karnego Nr 1 w (…) zagęszczając cele nadużywa przysługujących mu praw czym narusza jego dobra osobiste w postaci godności i prawa do intymności oraz szeroko rozumianej wolności. Naruszenie dóbr osobistych powoda poprzez umieszczenie go w przeludnionej celi nastąpiło wskutek nie wywiązania się organów władzy publicznej z obowiązku zapewnienia więźniom humanitarnych warunków bytowych i powinno skutkować przyznaniem mu zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. i art. 448 k.c. w zw. z art. 23 k.c. w zw. z art. 417 k.c., art. 3,8,10,17 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności , art. 30, 40 i 41 Konstytucji RP. (pozew k. 3) W odpowiedzi na pozew, złożonej w dniu 16 czerwca 2009 roku, strona pozwana nie uznała powództwa i wniosła o jego oddalenie oraz o zasądzenie od powoda kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Strona pozwana przyznała, iż powód odbywa karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) od dnia 23 lipca 2008 roku, gdzie został przetransportowany z Aresztu Śledczego w (…) . Przyznała również, iż w tej jednostce penitencjarnej norma powierzchni --- STRONA 3 --- przypadająca na osadzonego określona w art. 110 § 2 k.k.w. nie jest zachowana, ale pozostałe warunki odbywania kary są przestrzegane i powód dotychczas nie zgłaszał przełożonym problemów związanych z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności. Ponadto podkreśliła, iż powód przebywa w celi nr 5 oddziału B-III o powierzchni 13,39m², przeznaczonej dla 4 osadzonych, a zakwaterowanych jest 5 osadzonych. Od dnia 4 sierpnia 2008 roku powód jest zatrudniony w warsztacie na terenie zakładu w związku z czym większość dnia spędza w pracy, a w oddziale, w którym przebywa powód, cele mieszkalne w porze dziennej są otwarte, skazani mogą swobodnie przemieszczać się w ramach oddziału, korzystać z zajęć świetlicowych, sali sportowej oraz spacerów. Dodatkowo strona pozwana wskazała, iż dyrektor zakładu karnego czy też aresztu śledczego nie może odmówić przyjęcia do jednostki osoby, co do której nakaz przyjęcia pochodzi od właściwego organu, z tego tylko powodu, że w jednostce brak jest wolnych miejsc oraz, że poziom zaludnienia jednostki penitencjarnej w żadnym razie nie zależy od działania lub zaniechań pełniących w niej służbę lub pracujących urzędników państwowych. Dalej podniosła także, że Dyrektor Zakładu Karnego Nr 1 w (…) podstawie art. 248 k.k.w. podejmował decyzje o umieszczeniu osadzonych w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m² i informował o nich sędziego penitencjarnego. Reasumując strona pozwana uznała, iż nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, oraz, że mimo występującego przeludnienia nie doszło do wyrządzenia powodowi szkody, a warunki odbywania kary pozbawienia wolności subiektywnie oceniane przez powoda jako uciążliwe nie uzasadniają powstania roszczenia odszkodowawczego. (odpowiedź na pozew k.13-14) Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: Powód T. Z. został skazany dwoma wyrokami karnymi za popełnienie przestępstw z art. 207 k.k. oraz z art. 208 k.k. Orzeczoną karę pozbawienia wolności odbywał w Zakładzie Karnym w (…) (około 4-5 miesięcy), w Zakładzie Karnym w (…) (ponad 2 lata) oraz w Zakładzie Karnym w (…) (120 dni). Po raz pierwszy powód odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) w latach 2002-2003 przez około 6-7 miesięcy. Od dnia 23 lipca 2008 roku powód ponownie przebywa w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) i pozostało mu do odbycia jeszcze kilka miesięcy. ( zeznania powoda k. 131-132 w zw. z k. 40-41) --- STRONA 4 --- Budynki Zakładu Karnego Nr 1 w (…) , w których są zakwaterowani osadzeni, zostały wzniesione w różnym czasie: budynek A w 1986 roku, budynek B w 1995 roku, a budynek C w 2007 roku. Stan budynków mieszkalnych jest dobry. Stan cel jest zróżnicowany i generalnie należy oceniać go jako dobry. Przeglądy są wykonywane raz do roku. Głównych remontów w budynkach zakładu nie było, a bieżąca konserwacja odbywa się przez odświeżanie i malowanie ścian oraz sufitów cel i korytarzy. ( informacja k.76-85 ) T. Z. został osadzony w celi nr 5 w oddziale B- III. W oddziale tym znajduje się 31 cel. Cela nr 5 ma powierzchnię 13,39 m² i jest przeznaczona dla 4 skazanych. Faktycznie w okresie pobytu powoda przebywało w tej celi z reguły 6 osób, czasami 5 osób ( okresie od maja do lipca 2009 roku), a zupełnie wyjątkowo 4 osoby. W celi znajdowało się 6 łóżek ( 3 łóżka piętrowe ), 1 duży stół, 1 mały stół, 4 taborety. Wydzielony był także kącik WC z natryskiem, a w części mieszkalnej była umywalka. W celi był też telewizor postawiony na małym stoliku. (zeznania powoda k. 131-132 w zw. z k. 40-41, kserokopie załączników do raportu z apelów k. 53-71, zeznania świadka A.Ł. k. 116, Ł. O. k.116, M. O. k.113-114. M.Z. k. 130- 131, P.U. k. 42 ) W okresie od lipca do sierpnia 2009 roku powód przebywał w celi nr 1. W celi o powierzchni około 12m² przebywało 6 osadzonych, choć była przeznaczona dla 4 osadzonych. Znajdowało się w niej standardowe wyposażenie : 6 łóżek, 1 duży stół, 1 mały stół oraz krzesła, prysznic, ubikacja. W następnym okresie czasu tj. do grudnia 2009 roku powód przebywał w celi nr 22. ( zeznania świadka K.J. k. 114, P.S. k. 115, kserokopie załączników do raportu z apelu k.53- 71) Oddział B- III w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) jest oddziałem półotwartym. Polega to na tym, że cele są otwarte i skazani w porze dziennej mogą się swobodnie przemieszczać w obrębie oddziału, mogą być zatrudniani poza terenem jednostki, mogą korzystać z własnej odzieży i bielizny, za zgodą dyrektora mogą posiadać własny sprzęt audiowizualny. Cele są otwarte od godziny 7:10 do 18:40. --- STRONA 5 --- (zeznania powoda k. 131-132 w zw. z k. 40-41, zeznania świadka M.O. k. 113-114, C.Ł. k. 42- 43) Wyżywieniem, środkami czystości, sprzętem kwaterunkowym, wyposażeniem pomieszczeń i logistyką zakładu karnego zajmuje się oddział kwatermistrzowski. Oddział kwatermistrzowski zapewnia osadzonym także środki higieniczne. Wydawane są takie środki raz na miesiąc. Ponadto środki wydawane są również na prośbę - np. krem do golenia, pasta do zębów. Osadzeni otrzymują co miesiąc 200 gram proszku do prania . Osadzeni, którzy mają własne środki finansowe, mogą zakupić te przybory w kantynie - zgodnie ze swoją potrzebą. Bielizna osobista osadzonych oraz ręczniki wymieniane są raz w tygodniu. Pościel jest wymieniana dwa razy w miesiącu. Pozwany zakład karny pierze brudną bieliznę i pościel w wyspecjalizowanej pralni w Areszcie Śledczym przy ul. (…) . W oddziale, w którym przebywał powód, była pralka i skazani mogli w niej lub w misce we własnym zakresie prać ręczniki i pościel. W celach nie występowały żadne niedobory w sprzęcie kwaterunkowym ( łóżka, stoły, taborety, wiszące szafki) ani braki w wyposażeniu cel w przedmioty służące do utrzymania higieny osobistej i czystości cel. W oddziałach przeprowadzono kontrole i ustalono, że w oddziałach żeńskich jest nadstan ręczników o 100, przy czym w oddziale powoda też była nadwyżka. W zakładzie obowiązuje zasada, że z działu kwatermistrzowskiego wydaje się : 1 łóżko na osobę , 1 taboret na osobę , a szafkę na 2 osoby , mały stolik na 2 osoby , duży stół na 4 osoby. Powód nie zgłaszał kierownikowi działu kwatermistrzowskiego żadnych uwag co do zakwaterowania. Ponadto inni skazani nie zgłaszali też zastrzeżeń, co do jakości prania, bądź faktu zniszczenia lub podarcia pościeli. ( informacja k.76-85, zeznania świadka P.U. k. 42, A.Ł. k.116, Ł. O. k.116, K.J. k.114, zeznania powoda k. 131-132 w zw. z k.40-41) T. Z. od 4 sierpnia 2008 roku był zatrudniony i pracował 5 dni w tygodniu przez 7 i 1/2 godziny dziennie. Pracował jako ślusarz-spawacz w warsztacie zakładowym od godziny 8:00 do 15:30. Wracał do celi około godziny 16:00. Wówczas spożywał obiad. Obiady dla niepracujących skazanych były wydawane około godziny 13-13:30, a dla pracujących po godzinie 15:00, po ich powrocie z pracy. --- STRONA 6 --- Po powrocie z pracy cela, w której był osadzony powód, była otwarta i mógł on się swobodnie poruszać. ( zeznania powoda k.131-132, zeznania świadka A.Ł. k. 116, M.O. k. 113-114, P.U k. 42 ) Dział penitencjarny w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) zajmuje się opiniami próśb i wniosków skazanych, przestrzega terminowości dokonywania ocen okresowych skazanych, sporządza projekty opinii na żądanie sądów, prokuratorów, kuratorów, załatwia bieżące sprawy bytowe osadzonych i jest odpowiedzialny za osadzenie skazanych. Każdy z kierowników działu penitencjarnego raz w tygodniu przyjmuje skazanych w ich rożnych sprawach osobistych. U oddziałowego znajduje się książka przyjęć i w niej skazani zapisują się na rozmowę z kierownikiem działu. Powód nie zgłaszał się do kierownika działu penitencjarnego na rozmowę w sprawie stanu czystości pościeli oraz przeludnienia w celi i przeniesienia do innej celi. Wychowawcy nie zgłaszali też do niego problemów związanych z osadzeniem powoda w zakładzie. ( zeznania świadka C.Ł. k. 42-43, kserokopia książki przyjęć k.72-74) Osadzeni w pozwanym zakładzie karnym, po pracy, mogą korzystać z sali sportowej. Ponadto na terenie zakładu jest boisko do piłki i każdy oddział może z niego korzystać zgodnie z ustalonym grafikiem. W oddziale , w którym przebywa powód, do dyspozycji osadzonych była świetlica czynna do północy. Można w niej oglądać telewizję. W oddziale ponadto działa radiowęzeł. Powód nie korzystał z żadnych zajęć sportowych. Nie korzystał też z boiska, hali. ( zeznania powoda k. 131-132 w zw. z k. 40-41, zeznania świadka C. Ł. k. 42-43) Zakład Karny Nr 1 w (…) posiada 564 miejsc dla osadzonych. W 2008 roku wyznaczona przez normy kodeksu karnego wykonawczego powierzchnia 3 m² celi na jedną osobę osadzoną nie była zapewniona. W dniu 20 lipca 2009 roku w jednostce przebywało 603 osadzonych, co oznacza, że zaludnienie wynosiło 106,9% pojemności jednostki. Dyrektor Zakładu Karnego Nr 1 w (…) na podstawie art. 248 § 1 k.k.w. wydawał kolejno zarządzenia obowiązujące przez okres 6 miesięcy, w których z uwagi na fakt, że liczba osadzonych zakwaterowanych w zakładach karnych i aresztach śledczych oraz podległych im oddziałach zewnętrznych przekroczyła w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów, po wykorzystaniu miejsc zakwaterowania w dodatkowych celach mieszkalnych, zezwolił na umieszczenie --- STRONA 7 --- osadzonych w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m². O treści zarządzeń Dyrektor powiadamiał sędziego penitencjarnego VI Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego w (…) . (zarządzenie k. 17, pisma k.15-16, informacja k. 76-85) W dniach 20-23 lipca 2009 roku w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) przedstawiciele Rzecznika Praw Obywatelskich przeprowadzili wizytację i wykonując zadania Krajowego Mechanizmu Prewencji sprawdzili sposób traktowania osób pozbawionych wolności, dokonując oceny pod względem ochrony osadzonych przed torturami oraz okrutnym, nieludzkim i poniżającym traktowaniem albo karaniem. Przedstawiciele Rzecznika wysłuchali informacji dyrektora Zakładu oraz jego zastępcy o funkcjonowaniu podległej im jednostki penitencjarnej, obejrzeli teren i pomieszczenia Zakładu: losowo wybrane cele mieszkalne we wszystkich oddziałach mieszkalnych, sale widzeń, tereny spacerowe, pomieszczenia przeznaczone do działalności KO, przedsiębiorstwa przywięzienne, przeprowadzili rozmowy w cztery oczy z 59 osadzonymi, zapoznali się z dokumentacją. Osadzeni najczęściej zgłaszali zastrzeżenia w kwestii warunków pobytu w celi mieszkalnej, a mianowicie przeludnienia. Spośród 59 osadzonych , z którymi przeprowadzono rozmowę , 40 oceniło warunki panujące w celi jako dobre, a 5 za złe. Odnośnie stanu cel mieszkalnych wizytatorzy ustalili, iż w najgorszym stanie były cele w budynku A, w części jeszcze niewyremontowanej, w budynku B – oddziale 2 i 3 w celach oprócz zabudowanych kącików sanitarnych były zabudowane prysznice, sprzęt prysznicowy utrzymany był w dość dobrym stanie. W ocenie wizytujących, poczynione przez nich ustalenia nie dawały podstaw do stwierdzenia, aby warunki bytowe w Zakładzie, czy też inne okoliczności osadzenia, były dla osób pozbawionych wolności na tyle dotkliwe, aby mogły prowadzić do nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Ponadto wizytujący wskazali, że wrażenia wyniesione z wizytacji oddziałów, rozmów z osadzonymi i funkcjonariuszami Służby Więziennej pozwalają im stwierdzić, że atmosfera w Zakładzie jest dobra, a relacje między osadzonymi, a wychowawcami i oddziałowymi prawidłowe, a zgłoszone przez skazanych uwagi i zastrzeżenia dotyczące szeroko rozumianych warunków pobytu w Zakładzie nie dają podstaw do stwierdzenia, iż osoby pozbawione wolności były traktowane w sposób okrutny lub poniżający. Wizytatorzy ustalili także, że w pierwszym półroczu 2009 roku osadzeni złożyli 29 skarg, z których większość dotyczyło niewłaściwego leczenia, długiego okresu oczekiwania na zbieg lub konsultację lekarską i żadna ze skarg nie została uznana za zasadną. ( informacja k.76-85, zeznania świadka P.U. k.42 ) --- STRONA 8 --- Ponadto raz w roku zakład karny kontrolowany jest przez sanepid. Są to nie zapowiadane kontrole. Ostatnia kontrola sanepidu miała miejsce w lipcu 2009 roku, a poprzednia w maju 2008 roku. Sanepid kontrolował magazyny, gdzie składowana jest bielizna i pościel i nie zgłosił zastrzeżeń co do stanu ich czystości. ( zeznania świadka P.U. k. 42, informacja k.76-85) Powód T. Z. ma 42 lata. Obecnie nie pracuje, przebywa w areszcie śledczym z uwagi na to, że odmówił przejścia do innej celi. Gdy pracował w warsztacie otrzymywał 110 zł miesięcznie. Pozostałą część wynagrodzenia ( 20%) pobierał komornik ( zeznania powoda k. 87-88 w zw. z k. 42-44 ) Sąd dokonał ustaleń faktycznych na podstawie powołanych wyżej dowodów w postaci dokumentów, zeznań świadków oraz zeznań powoda. Sąd nie dał wiary zeznaniom świadków M.O., K.J., P.S, Ł.O, A.Ł oraz zeznaniom powoda w części, w których opisywali stan pościeli i ręczników wydawanych osadzonym, a mianowicie, że pościel była brudna lub niedoprana (koloru brunatno-żółtego), poplamiona, podarta, a ręczniki zużyte i dziurawe, nie przyjmujące wody, szorstkie, śmierdzące. Sąd nie dał wiary tym zeznaniom uznając, iż są to jedynie subiektywne spostrzeżenia, które nie znalazły potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym i są z nim sprzeczne. Przede wszystkim w tym zakresie należało dać wiarę zeznaniom świadka P.U, który jako kierownik działu kwatermistrzowskiego nie otrzymywał żadnych skarg na stan pościeli i ręczników, a ponadto przeprowadzona kontrola sanepidu nie wykazała także żadnych uchybień. Kierownik działu penitencjarnego C. Ł również nie otrzymywał żadnych skarg od skazanych związanych z otrzymywaną przez nich pościelą i ręcznikami. Dodatkowo należy podnieść, iż także w czasie wizytacji przez przedstawicieli Rzecznika Praw Obywatelskich nie odnotowano złego stanu pościeli i bielizny, a skazani, którzy mieli możliwość wypowiedzenia się przed wizytatorami co do warunków pobytu w zakładzie, nie zgłaszali takich zastrzeżeń. Na wiarę nie zasługują także zeznania powoda odnośnie tego, że w celi nie było zapewnionej odpowiedniej ilości niezbędnego sprzętu kwaterunkowego, co zdaniem powoda powodowało konieczność spożywania posiłków w ten sposób, że siedział na łóżku z talerzem. Zeznania w tym zakresie są sprzeczne z pozostałym materiałem dowodowym, a zwłaszcza z zeznaniami świadka P.U, który nie otrzymał żadnych skarg odnośnie braku sprzętu, a ponadto z zeznaniami świadka K.J, który również jak powód pracował i po powrocie z pracy, jadł z --- STRONA 9 --- powodem obiad przy stole, gdyż pozostali skazani spożywali ten posiłek wcześniej. A zatem jeśli powód spożywał obiad siedząc na łóżku, to czynił to z własnej woli. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Roszczenie powoda nie jest zasadne i jako takie nie zasługuje na uwzględnienie. Powód wnosił o zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 80.000 zł za naruszenie jego dóbr osobistych w szczególności godności osobistej , wolności i braku prawa do intymności na skutek warunków panujących w Zakładzie Karnym Nr 1 (…) , gdzie odbywał karę pozbawienia wolności w okresie od 23 lipca 2008 roku do chwili obecnej. Podstawę prawną roszczenia powoda stanowi przepis art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. Do pojęcia dóbr osobistych odwołuje się art. 23 k.c. Zgodnie z art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Przepis ten nie zawiera definicji dóbr osobistych, wymienione w nim dobra są podane jedynie przykładowo. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że dobra osobiste są to pewne wartości niematerialne łączące się ściśle z jednostką ludzką. Wobec tego istnieje wiele dóbr korzystających z ochrony prawnej i wiele praw osobistych chroniących te dobra. Jednakże różnorodność występowania w życiu dóbr osobistych podlegających ochronie cywilnoprawnej powoduje, iż niemożliwe jest ustalenie, usystematyzowanie przesłanek ogólnych, których występowanie mogłoby przesądzić o tym czy dane zdarzenie stanowi naruszenie jakiegoś dobra. Ocena czy doszło do naruszenia dobra osobistego musi być bowiem dokonywana na tle konkretnego stanu faktycznego przy stosowaniu kryteriów obiektywnych. W orzecznictwie sądowym i doktrynie przyjmuje się, iż przy wyjaśnieniu istoty dobra osobistego i naruszenia należy posługiwać się kryterium obiektywnym, odwołującym się do przyjętych norm (tak A. Szpunar, Ochrona Dóbr Osobistych, Warszawa 1997 r., PWN, s. 107 i następne). --- STRONA 10 --- Stosownie do treści art. 24 § 1 k.c. ten czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba, że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Zgodnie zaś z treścią art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego, Sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Podstawową przesłanką cywilnoprawnej ochrony dóbr osobistych jest wobec tego ustalenie, że dobro osobiste zostało naruszone działaniem bezprawnym i jedynie ta przesłanka warunkuje zarówno roszczenia zmierzające do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, np. przeproszenie jak i roszczenie o zasądzenie zadośćuczynienia albo stosownej sumy pieniężnej na cel społeczny. Naruszenie dobra osobistego rozumianego jako prawa podmiotowego osoby fizycznej i prawnej dopuszcza się każdy, kto w takie dobro chronione konkretną normą lub zasadami współżycia społecznego godzi w sposób bezprawny. W konsekwencji na pokrzywdzonym ciąży obowiązek wykazania, że jego dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone, natomiast sprawca dążąc do uwolnienia się od odpowiedzialności powinien udowodnić, że jego działanie nie miało cech bezprawności. Brak bezprawności działania nie oznacza wprawdzie braku zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego nie mniej jednak wyłącza odpowiedzialność tego, kto wykazał, że nie działał bezprawnie. Art. 24 § 1 k.c. wprowadza zasadę domniemania bezprawności i to pozwany w procesie o ochronę dóbr osobistych ma obowiązek wykazania istnienia okoliczności usprawiedliwiających to działanie, a więc wyłączających bezprawność. Przepis art. 24 k.c. nie definiuje pojęcia bezprawności. Przyjmuje się, że bezprawne jest każde działanie sprzeczne z normami prawnymi, z porządkiem prawnym oraz z zasadami współżycia społecznego. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 19 października 1989 r. II CR 419/89, OSP 1990/11-12/377 wyjaśnił, „że za bezprawne uważa się każde działanie naruszające dobro osobiste, jeśli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających je oraz, --- STRONA 11 --- że do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych na ogół zalicza się: - działanie w ramach porządku prawnego to jest działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa, - wykonywania prawa podmiotowego, - zgodę pokrzywdzonego, - działanie w obronie uzasadnionego interesu.” Powód wiąże naruszenie swojego dobra osobistego – godności i prawa do intymności oraz wolności w związku z warunkami bytowymi panującymi w zakładzie karnym, zarzucając brak odpowiedniej powierzchni mieszkalnej przysługującej na jednego osadzonego, brak pełnego wyposażenia w sprzęt kwaterunkowy , zły stan pościeli, ręczników. Niewątpliwie w świetle powyższych rozważań do dóbr osobistych podlegających ochronie na podstawie art. 23 i 24 k.c. zaliczyć należy godność człowieka, a także prawo do intymności jako sfery prawa prywatnego. W orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989 roku wydanym w sprawie sygn. akt I CR 14/89 ( OSPiKA 1990, poz. 330) wyjaśnił, iż godność osobista jest sferą osobowości , która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka , kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych . Nienaruszalność i ochrona godności ludzkiej została ustanowiona w art. 30 Konstytucji RP. Demokratyczne państwo zobowiązane jest do zapewnienia osobom skazanym na karę pozbawienia wolności godziwych warunków jej odbywania. Obowiązek taki wynika wprost z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 roku ( Dz. U. z 1977 roku , Nr 38, poz. 167, 169) w myśl którego każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka oraz z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 roku ( Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284), który stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu. Wymienione zasady znajdują uregulowanie w treści art. 40 ( zakaz tortur i poniżającego traktowania), 41 ust. 4 ( traktowanie humanitarne więźniów) i 47 Konstytucji RP. --- STRONA 12 --- Odnosząc się do sposobu naruszenia dóbr osobistych powód wskazał, iż nastąpiło to poprzez przebywanie w przeludnionych celach, nie zapewnienie czystej pościeli i ręczników oraz możliwości spożywania posiłków przy stole. Ocena materiału dowodowego zgromadzonego w tej sprawie w przekonaniu Sądu prowadzi do stwierdzenia, że w ustalonym stanie faktycznym dobra osobiste powoda nie zostały naruszone przez stronę pozwaną, a podjęte przez nią działania nie nosiły cech bezprawności przez co należało odmówić ochrony przewidzianej w przepisach art. 23 k.c., 24 k.c. i 448 k.c. Powód nie wykazał, iż w czasie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności w pozwanym zakładzie karnym doszło naruszenia jego dóbr osobistych, zaś strona pozwana skutecznie obaliła domniemanie bezprawności swojego działania. Stosownie do treści przepisu art. 110 k.k.w. skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej. Powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Celę wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Administracja zakładu karnego musi zapewnić skazanym ten minimalny standard. A zatem norma 3m², określona w tym przepisie, ustanawia po stronie osadzonego jego prawo podmiotowe. Należy zauważyć, że polska norma ustanowiona w art. 110 § 2 k.k.w. odbiega nie tylko od standardów obowiązujących w innych krajach europejskich, ale również od zaleceń międzynarodowych. Europejski Komitet ds. Zapobiegania Torturom i Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu lub Karaniu , po wizytacjach w naszym kraju, w latach 1996, 2000, 2004 zalecił zwiększenie minimalnej powierzchni, jaka powinna przypadać na jednego osadzonego, do co najmniej 4m² w celach wieloosobowych i 6m² w celach jednoosobowych. W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że w celach , w których przebywał powód, na 1 osadzonego przypadało mniej niż 3m² powierzchni. Fakt notorycznego przeludnienia w celach został udowodniony zeznaniami powoda, zeznaniami świadków oraz pismami Dyrektora Zakładu Karnego Nr 1 w (…) , załącznikami do raportów z apelów, a także informacją sporządzoną przez przedstawicieli Rzecznika Praw Obywatelskich po wizytacji zakładu karnego. --- STRONA 13 --- Jednakże umieszczenie powoda w takich celach było zgodne z prawem. Dyrektor Zakładu Karnego Nr 1 w (…) w związku z wyjątkową sytuacją wydał na mocy art. 248 § 1 k. k. w. odpowiednie zarządzenia i o treści zarządzeń był powiadomiony Wydział Penitencjarny Sądu Okręgowego w (…). Działanie pozwanego mieściło się więc w granicach prawa, a podkreślenia wymaga, iż żadne przepisy prawa nie przewidywały możliwości odmowy przez dyrektora zakładu karnego czy też aresztu śledczego przyjęcia do jednostki osoby, co do której nakaz przyjęcia pochodzi od właściwego organu, z tego tylko powodu, że w jednostce brak jest wolnych miejsc. W związku z tym należy przychylić się do stanowiska prezentowanego przez stronę pozwaną, iż poziom zaludnienia jednostki penitencjarnej nie zależy od działania lub zaniechań pełniących w niej służbę lub pracujących urzędników państwowych. Sąd zauważa również, że powszechnie wiadomym jest, iż kwestia przeludnienia w polskich zakładach penitencjarnych przybrała znaczące rozmiary i trwa od kilku lat. Należy do najtrudniejszych problemów praktyki wykonywania kary pozbawienia wolności. Przepis art. 248 k.k.w. przewidujący, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 o czym należy bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego, został uznany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku (sygn. akt SK 25/07) za niezgodny z Konstytucją RP i stracił moc dopiero z dniem 6 grudnia 2009 roku. Zatem nie można pozwanemu (Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu Nr 1 w (…) zarzucić naruszenia tego przepisu albowiem do 6 grudnia 2009 roku norma ta obowiązywała w polskim porządku prawnym ( por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 07 maja 2009 roku, I ACa 247/09, OSA w Katowicach 2009/2/1). Art. 248 k.k.w. normował sytuację szczególną , która powinna mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy trzeba odstąpić od reguły, a tymczasem w ostatnich latach przepis ten stał się normą legitymizującą każdą treść aktu wydanego na jego podstawie, a także uniemożliwiał wykonanie ustawowo określonych celów kary (por. artykuł N. Pawłowskiej PiP 2007/6/76 „Prawo podmiotowe więźniów do powierzchni mieszkalnej”). Jednakże, w ocenie Sądu, nie można ograniczyć się do analizy zachowania pozwanego w kontekście przesłanki bezprawności tylko w świetle tego przepisu. Należy bowiem mieć na uwadze stanowisko Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądu Apelacyjnego w (…) , które sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni akceptuje, że ocena stopnia dolegliwości związanej z przeludnieniem jednostek penitencjarnych uwzględniać --- STRONA 14 --- musi ewentualną kumulację także innych czynników wpływających na wartościowanie warunków pozbawienia wolności, jak też i to, że osoba osadzona musi liczyć się z ograniczeniami i dolegliwościami wykonywania tego rodzaju kary, które jednak nie mogą być większe, niż to wynika z koniecznej izolacji ułożonej według zasad przewidzianych przepisami i ocena ta z natury rzeczy ma charakter oceny in concreto( tak Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 22 maja 2009 roku, I ACa 284/09, OSA w Katowicach 2009/3/3 oraz Trybunał Konstytucyjny w wyroku w/w). W związku z tym, przechodząc na płaszczyznę niniejszej sprawy, poza oczywistym przeludnieniem , należało ocenić sytuację powoda, w jakiej faktycznie odbywał karę pozbawienia wolności. Przede wszystkim należy mieć na uwadze, iż oddział w którym powód przebywa jest typu półotwartego, a więc - jak sam powód przyznał - istnieje możliwość swobodnego przemieszczania się , cele są otwarte. Ponadto dla oceny warunków odbywania kary pozbawienia wolności przez powoda w przedmiotowej sprawie istotne znaczenie ma okoliczność, iż powód był zatrudniony i w związku z tym większą cześć dnia ( przez około 8 godzin ) przebywał w warsztacie zakładowym. Powyższe fakty w powiązaniu z przeludnieniem w celi , w ocenie Sądu, nie powodowały naruszenia dóbr osobistych powoda. Jednocześnie należy podkreślić, iż powód miał także możliwość korzystania z różnego rodzaju zajęć w czasie wolnym ( ze świetlicy, boiska, sali sportowej), co niewątpliwie eliminowało konieczność przebywania w przeludnionej celi do kilku godzin przeznaczonych na sen, spożywanie posiłków. To, że powód z własnej woli nie korzystał z żadnych zajęć i w związku z tym dłużej przebywał w celi z innymi osadzonymi, nie może prowadzić do twierdzenia, że pozwany naruszył jego dobra osobiste. Zarzuty powoda dotyczące braku sprzętu w celach i konieczności spożywania posiłków na łóżku, okazały się nieuzasadnione. Przede wszystkim nie stwierdzono w zakładzie karnym niedoborów w sprzęcie kwaterunkowym, co potwierdził świadek P.U. oraz wizytacja przedstawicieli Rzecznika Praw Obywatelskich. Ponadto powód był zatrudniony i osobom pracującym posiłki były wydawane w późniejszej porze, co zapewniało mu możliwość spożycia posiłku przy stole. Okoliczność ta została potwierdzona przez świadka K.J. (k.114). Wobec tego zdaniem Sądu nie można czynić zarzutu stronie pozwanej, iż nie zapewniła powodowi odpowiednich warunków , a spożywanie posiłków przez powoda na łóżku potraktować jako jego własną decyzję. Zgodnie z art. 111 § 1 k.k.w. skazany otrzymuje do użytku, z zakładu karnego, odpowiednią do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie, o ile nie korzysta z własnych. --- STRONA 15 --- Skazanemu zapewnia się warunki niezbędne do utrzymania higieny osobistej, w szczególności otrzymuje on z zakładu karnego pościel oraz inne środki do utrzymania higieny i czystości w celi. Z dokonanych przez Sąd ustaleń faktycznych jednoznacznie wynika, iż Zakład Karny Nr 1 w (…)wywiązywał się z wymienionych obowiązków w sposób należyty. Zarzuty powoda odnośnie stanu czystości pościeli i ręczników okazały się nieuzasadnione. Pozwany zakład pierze rzeczy w wyspecjalizowanej pralni w Areszcie Śledczym w (…) i kontrola sanepidu obejmująca magazyny, w których były składowane te rzeczy, nie wykazała żadnych uchybień w tym zakresie. Zauważyć także trzeba, iż skoro powód jak i inni skazani nie byli zadowoleni z jakości przydzielonej im pościeli i ręczników, to jednak mieli możliwość doprowadzenia tych rzeczy do stanu ich zadawalającego. W oddziale była pralka, miski, przydzielany był im proszek do prania, a nadto skazani mogli sami kupować dodatkowe środki czystości i w związku z tym – jak wykazało postępowanie dowodowe- powód jak i pozostali skazani prali rzeczy we własnym zakresie. Prawidłowość działań pozwanego w zapewnieniu odpowiednich warunków bytowych osadzonym, zapewnieniu sprzętu oraz pościeli potwierdzają także wyniki z przeprowadzonej wizytacji przez przedstawicieli Rzecznika Praw Obywatelskich. W tym miejscu należy zaznaczyć, iż wśród materiału dowodowego zebranego w niniejszej sprawie i jego oceny pod względem zasadności powództwa, istotne znaczenia mają wyniki tej wizytacji. Była ona bowiem przeprowadzona poprzez obejrzenie całego zakładu karnego, w tym cel mieszkalnych, pod względem ochrony osadzonych przed torturami, okrutnym, nieludzkim, poniżającym traktowaniem. Wizytatorzy przeprowadzili także rozmowy z osadzonymi i ogólna ocena warunków była dobra ( spośród 59 osadzonych 40 oceniło jako dobre, a jedynie 5 jako złe). Dlatego też ocena warunków panujących w pozwanym zakładzie karnym przedstawiona przez powoda zdaniem Sądu ma charakter wyłącznie subiektywny. Nie można więc uznać, iż powód odbywa karę w warunkach dotkliwych, prowadzących do nieludzkiego, poniżającego traktowania, a przez to, do naruszania jego dóbr osobistych. Odbycie kary pozbawienia wolności w celi wieloosobowej stanowi istotną dolegliwość, wiąże się bowiem z koniecznością znoszenia ciągłej obecności innych osób, często reprezentujących różne światopoglądy, mających odmienne potrzeby i zainteresowania. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 roku w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności ( Dz. U. Nr 152, poz. 1493 ) określa min. godziny, miejsce i sposób poruszania się po terenie zakładu; godziny, miejsce i sposób odbywania spacerów oraz korzystania z kąpieli; godziny i miejsce, w którym jest dozwolone palenie wyrobów tytoniowych; ilość i rodzaj własnej --- STRONA 16 --- odzieży, bielizny i obuwia, które skazany może posiadać w celi; ilość i wymiary przedmiotów, które skazany może posiadać w celi, oraz sposób ich przechowywania, a w razie potrzeby zasady ich używania. Wymienione ograniczenia wynikają z charakteru kary, a nie z zawinionej czy bezprawnej działalności funkcjonariuszy zakładów karnych. Europejski Trybunał Praw Człowieka dokonując wykładni art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 roku stwierdził, że cierpienie i upokorzenie muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności aby stanowiły naruszenie tego przepisu ( orzeczenie z dnia 29 kwietnia 2003 roku, nr 388112/97 i 50390/99). Podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2 października 2007 roku w sprawie sygn. akt II CSK 269/07 ( OSN 2008/c/75/80), stojąc na stanowisku, iż samo przekroczenie normy powierzchni przypadającej na jednego osadzonego nie przesądza o bezprawności działania zakładu karnego , jeżeli wydane były stosowne decyzje przez Dyrektora zakładu karnego w trybie art. 248 k.k.w oraz zapewnione pozostałe warunki godnego wykonania kary pozbawienia wolności i poszanowania praw osadzonych. Stanowisko to Sąd rozpoznający sprawę akceptuje w całości. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania stwierdzić należy, iż mimo braku zachowania normy powierzchni przypadającej na jednego osadzonego w celi określonej w art. 110 k.k.w umieszczenie powoda w takich celach było zgodne z prawem, bowiem Dyrektor Zakładu Karnego Nr 1 w (…) w związku z wyjątkową sytuacją wydawał na mocy art. 248 § 1 k. k. w. odpowiednie zarządzenia i o treści zarządzeń był powiadomiony Wydział Penitencjarny Sądu Okręgowego w Łodzi, a pozostałe warunki odbywania kary pozbawienia wolności w wymienionej jednostce penitencjarnej były zgodne z prawem i zasadami poszanowania godności powoda oraz zapewnienia prawa do intymności. W ocenie Sądu ograniczenia jakich doznał powód podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym Nr 1 w (…) stanowią element nieuniknionego cierpienia wpisanego w tę karę. Oceny tej nie może zmienić powołane przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w uzasadnieniu wyroku z dnia 27 lipca 2007 roku orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 roku w sprawie sygn. akt V CSK 431/06( OSNC Nr 1 z 2008 roku, poz. 13), w którym stwierdzono, iż odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z nieoddzielonym węzłem sanitarnym od reszty pomieszczenia i nie zapewniono wszystkim skazanym osobnego miejsca do spania, może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności, co może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na --- STRONA 17 --- podstawie przepisu art. 24 kc. w zw. z art. 448 k.c. Wymienione orzeczenie zostało wydane w odmiennym stanie faktycznym, w którym powód odbywał karę pozbawienia wolności nie tylko w przeludnionej celi, ale także w celi w której nie było łóżek dla wszystkich osadzonych i wyodrębnionego węzła sanitarnego. Umieszczenie skazanego w celi, w której przekroczone były wynikające z art. 110 § 2 k.k.w. normy metrażowe stanowić mogło naruszenie godności i prawa do prywatności. Samo osadzenie w przeludnionej celi nie jest jednak wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia.( por. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 grudnia 2007 roku( I ACa 499/07, OSAW 2009/2/128 ). W tym stanie rzeczy Sąd oddalił powództwo w zakresie zadośćuczynienia opartego na treści art. 448 k.c. w zw. z art. 24 k.c. jako nieuzasadnione. Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd nie obciążył powoda kosztami procesu uznając, że powód znajduje się w wyjątkowej sytuacji - przebywa w zakładzie karnym i jego możliwości majątkowe oraz zarobkowe są bardzo ograniczone. Na podstawie przepisu § 15 w zw. z § 2 ust.3 i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) Sąd przyznał i nakazał wypłatę z funduszy Skarbu Państwa Sądu Okregowego w (…) na rzecz radcy prawnego R. R. prowadzącego Kancelarię Radcy Prawnego w (…) przy ulicy (…) kwotę 8.784 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Przyznana kwota obejmuje podatek od towarów i usług w wysokości 22%.