Postanowienie I C 40/14 1. oddala apelację

--- STRONA 1 --- WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 kwietnia 2016 roku Sąd Okręgowy w Opolu II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Lucyna Baran Sędziowie: SSO Ryszard Kądziela SSO Andrzej Połata (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Jolanta Woźniak po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2016 roku w Opolu na rozprawie sprawy z powództwa G. U., K. U. i P. U. przeciwko (...) S.A w S. o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Strzelcach Opolskich z dnia 23 października 2015 roku sygn. akt I C 40/14 1. oddala apelację, 2. zasądza od strony pozwanej (...) S.A. w S. na rzecz powódki G. U. kwotę 600 (sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 23 października 2015 r. Sąd Rejonowy w Strzelcach Opolskich, w sprawie z powództwa G. U., K. U. i P. U. przeciwko (...) S.A. w S. o zapłatę zadośćuczynienia, między innymi zasądził od pozwanego (...) S.A. w S. na rzecz powódki G. U. tytułem zadośćuczynienia kwotę 30.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 19 listopada 2012 r. do dnia zapłaty (pkt I), oddalając w pozostałej części powództwo G. U. (pkt III), a także zasądził od pozwanego na rzecz powódki G. U. kwotę 4.144,33 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 2.400 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II). --- STRONA 2 --- W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano w szczególności, iż bezspornym w niniejszym postępowaniu był fakt, iż w dniu l kwietnia 2012 r. w Z. miał miejsce wypadek samochodowy, wskutek którego D. S. (1) - syn i brat powodów doznał obrażeń czaszkowe mózgowych, w wyniku których zmarł po przewiezieniu do szpitala. Poza sporem był nadto fakt, iż pojazd sprawcy posiadał ubezpieczenie OC u strony pozwanej, która uznała swoją odpowiedzialność za skutki przedmiotowego wypadku. Element sporny postępowania sprowadzał się do oceny zasadności zasądzenia na rzecz powodów kwoty żądanej pozwem z tytułu zadośćuczynienia za śmierć D. S. (1). Oceniając żądanie powódki G. U. Sąd uznał, że jej powództwo o zapłatę zadośćuczynienia zasługuje na uwzględnienie do kwoty 30.000 zł. Zdaniem Sądu Rejonowego oczywistym jest, iż powódka jako rodzic utraciła na stałe możliwość emocjonalnego związania się ze zmarłym synem D. S. (1). Mając na uwadze relacje powódki ze zmarłym, byli oni blisko związani, a relacje te należało określić jako typowe, związane z miłością rodzica do dziecka. Co także ważne - śmierć syna i jego nagły brak spowodowało utratę przez powódkę G. U. możliwości oparcia się na pomocy D. S. (2) w przyszłości. Jak zaznaczył Sąd, w toku procesu ustalono, iż to właśnie zmarły syn pomagał powódce nie tylko materialnie - robiąc zakupy, ale i finansowo, przekazywał jej część środków uzyskanych z pracy za granicą. Brak codziennych kontaktów, brak możliwości zwrócenia się o rozmowę i o pomoc do syna, w sytuacji ewentualnych problemów w dalszym życiu codziennym, brak możliwości wsparcia na przyszłość, a co najważniejsze brak świadczonej w przyszłości opieki ze strony syna z pewnością potęgują doznaną przez powódkę krzywdę. Sytuacja ta jest o tyle istotna, że powódka przez doznany proces żałoby nie jest w stanie dzielić się swoimi smutkami z innymi osobami. Na powyższe bez wątpienia wskazywały emocjonalne zeznania powódki, podobnie jak i pozostałych powodów, u których - mimo upływu czasu od samego zdarzenia - widać w dalszym ciągu, iż nagła śmierć syna i brata nie pozostała zapomniana - przeciwnie, myśli o zmarłym jest u powodów wciąż żywa. W ocenie Sądu pierwszej instancji powódka bez wątpienia doznała więc krzywdy, której wyłączną przyczyną była śmierć syna, co uzasadnia przyznanie na jej rzecz stosownej kwoty zadośćuczynienia odpowiadającej jej cierpieniom psychicznym i doznanej krzywdzie po śmierci D. S. (1), przy jednoczesnym uwzględnieniu jednak regulacji z art. 362 k.c. Zdaniem Sądu Rejonowego nie mogło umknąć uwadze, że zmarły wsiadł do samochodu ze sprawcą wypadku drogowego, będącego wówczas pod wpływem alkoholu, o czym niewątpliwie poszkodowany wiedział, bądź też mógł przypuszczać albowiem wspólnie, bezpośrednio przed wypadkiem spożywali alkohol. Dodatkowo zmarły podróżował bez zapiętych pasów bezpieczeństwa. W tych okolicznościach Sąd stwierdził, że wysokość ustalonego zadośćuczynienia należy stosunkowo obniżyć, przyjmując 50 % stopień przyczynienia się zmarłego do powstania wypadku, jak przyjęła to sama strona pozwana już podczas likwidacji szkody. Ostatecznie zatem Sąd ten, po uwzględnieniu stopnia przyczynienia się zmarłego w wysokości 50 % do powstania wypadku, zasądził na rzecz G. U. dodatkowe 30.000 zł, stanowiące uzupełnienie wypłaconej jej w toku postępowania likwidacyjnego kwoty 12.000 zł. W ocenie Sądu pierwszej instancji dopiero taka kwota zadośćuczynienia będzie rekompensować doznany ból i cierpienie, a jednocześnie nie będzie prowadzić do nieuzasadnionego wzbogacenia się powódki. Orzeczona w wyroku kwota jest nadto w pełni adekwatna do obecnej sytuacji życiowej i osobistej powódki, która prowadzi już w miarę ustabilizowane i poukładane życie. Orzeczenie w przedmiocie odsetek ustawowych uzasadniono treścią art. 481 § l i 2 k.c., natomiast postanowienie o kosztach – art. 100 k.p.c. Apelację od powyższych rozstrzygnięć, zawartych w punktach I (co do kwoty 10.000 zł) i III wyroku Sądu Rejonowego w Strzelcach Opolskich z dnia 23 października 2015 r., złożyła strona pozwana (...) S.A. w S., zarzucając naruszenie art. 446 § 4 k.c. - poprzez niewłaściwą jego wykładnię i w związku z tym niezasadne przyjęcie, że adekwatną do rozmiaru cierpień, bólu, krzywdy, których doznała powódka G. U. w związku ze śmiercią syna jest kwota 84.000 zł tytułem zadośćuczynienia i w związku z tym zasądzenie, po uwzględnieniu kwoty 12.000 zł wypłaconej wcześniej przez pozwanego i przyjętego 50% przyczynienia się syna powódki do wypadku na podstawie art. 446 § 4 k.c. na rzecz powódki, dalszej kwoty 30.000 zł, którą to kwotę pozwany uznaje za „nieodpowiednią", bo wygórowaną uwzględniając, że zmarły był młodym, lecz jednak dorosłym człowiekiem, z pewnością z planami na przyszłość, od kilku lat mieszkał i pracował za granicą, co niewątpliwie miało wpływ na moc więzi, a nadto kontekst społeczno — ekonomiczny, który również w tych sprawach winien być uwzględniany, co pozwany podnosi w związku z powszechnym stanowiskiem judykatury. W oparciu o ten zarzut apelująca wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części przez zastąpienie kwoty 30.000 zł kwotą 20.000 zł i zasądzenia kosztów postępowania za obie instancje zgodnie z obowiązującymi przepisami. Ewentualnie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania za obie instancje. --- STRONA 3 --- W odpowiedzi na apelację strony pozwanej powódka G. U. wniosła o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja strony pozwanej (...) S.A. w S. nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, które Sąd odwoławczy przyjął za własne na podstawie art. 382 k.p.c., jak również w oparciu o te ustalenia wyciągnął słuszne wnioski, trafnie też wskazując na treść art. 446 § 4 k.c., stanowiącego materialną podstawę roszczenia powódki G. U., obejmującego zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek tragicznej śmierci jej osoby najbliższej. W szczególności podkreślić należy, iż zakres zaskarżenia obejmował rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego w przedmiocie oceny żądania pozwu jedynie co do wysokości należnego powódce zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Dokonując wykładni art. 446 § 4 k.c. stanowiącego podstawę dochodzonego roszczenia, a w szczególności wskazując na przesłanki przyznania zadośćuczynienia na jego podstawie, wskazać należy przede wszystkim, że zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę jest dodatkowym roszczeniem, którego członkowie najbliższej rodziny zmarłego mogą żądać obok odszkodowania określonego w art. 446 § 3 k.c. Przy czym kompensacie w tym przypadku podlega doznana krzywda, a więc w szczególności cierpienie, ból i poczucie osamotnienia po śmierci najbliższego członka rodziny (w judykaturze wskazuje się ponadto, że na rozmiar krzywdy mają wpływ także takie czynniki jak rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, rola w rodzinie pełniona przez osobę zmarłą, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem śmierci osoby bliskiej, wiek pokrzywdzonego i jego zdolność do zaakceptowania nowej rzeczywistości oraz umiejętność odnalezienia się w niej - por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 czerwca 2011 r. III CSK 279/10, Lex nr 898254; z dnia 20 grudnia 2012 r., IV CSK 192/12, Lex nr 1288712; z dnia 10 maja 2012 r., IV CSK 416/11, Lex nr 1212823), co oznacza, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie tego jest niezależne od wykazania jakiegokolwiek uszczerbku majątkowego przez uprawnionego. Co więcej, nie może budzić wątpliwości, że utrata najbliższej osoby zawsze wywołuje ból, który odczuwany jest przez każdą osobę różnie, dlatego również ta okoliczność nie wymaga szczególnego dowodzenia. Na uwadze należy mieć nadto okoliczność, iż zadośćuczynienie za krzywdę ma rekompensować szkodę niemajątkową, która wiąże się z naruszeniem czysto subiektywnych przeżyć człowieka, a więc ujemnych przeżyć związanych z jego cierpieniem fizycznym, psychicznym i moralnym po stracie bliskiej osoby. Określenie zatem jego wysokości stanowi zawsze kwestę ocenną, jednakże kryteria tej oceny z jednej strony nie mogą wykraczać poza ramy faktycznych negatywnych odczuć pokrzywdzonego oraz ich natężenia, jak również winny uwzględniać panujące w dacie orzekania stosunki społeczno-ekonomiczne, a także sytuację materialną i poziom życia osoby ubiegającej się o zadośćuczynienie, skoro przyznana najbliższym członkom rodziny zmarłego tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę suma, zgodnie z treścią art. 446 § 4 k.c., winna być odpowiednia. Wobec powyższego, kontrola instancyjna zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem zasadności roszczenia powódki G. U. co do wysokości, wymagała dodatkowo uwzględnienia, zasługującego na aprobatę, poglądu wyrażonego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którym przy ocennym charakterze kryteriów wyznaczających wysokość zadośćuczynienia pieniężnego, zarzut naruszenia przepisu stanowiącego materialnoprawną podstawę roszczenia, w niniejszej sprawie art. 446 § 4 k.c., może być uwzględniony przez Sąd drugiej instancji tylko wskutek zawyżenia lub zaniżenia wysokości tego zadośćuczynienia w sposób rażący (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2004 r., sygn. akt V CK 282/03, LEX nr 183777, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2001 r., sygn. akt II CKN 651/98, LEX nr 51063). Zdaniem Sądu odwoławczego w analizowanej sprawie bezsprzecznie okoliczność taka nie zachodzi, skoro Sąd pierwszej instancji uznał za uzasadnione przyznanie powódce tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek tragicznej śmierci jej syna - przy przyjęciu jego przyczynienia się do wypadku w 50 % - kwoty 30.000 zł (ponad wypłacone już przez ubezpieczyciela w toku postępowania likwidacyjnego na rzecz powódki kwoty 12.000 zł). Mając na uwadze wysokość tego świadczenia, również przy --- STRONA 4 --- uwzględnieniu obecnych realiów gospodarczych i samych skutków zdarzenia z dnia 1 kwietnia 2012 r., w sposób oczywisty nie można go uznać za rażąco zawyżonego. Podkreślając mianowicie ocenny charakter kryteriów wyznaczających wysokość należnego najbliższym członkom rodziny zmarłego D. S. (1) zadośćuczynienia wskazać należy, iż w realiach niniejszej sprawy wątpliwości nie budzi okoliczność, iż wiadomość o nagłej, tragicznej śmierci niespełna 26 letniego syna stanowiła dla powódki – jego matki głębokie przeżycie, odczuwane do chwili obecnej, a zdarzenie to wywołało istotne zmiany w jej życiu, na które prawidłowo wskazał Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Jak bowiem wynika z treści niekwestionowanych przez pozwanego zeznań świadka Ł. S. (k. 124v akt), bezpośrednio po dowiedzeniu się o śmierci syna, z powódką w ogóle nie dało się porozumieć, odmawiała jedzenia. Również analiza sporządzonej na potrzeby niniejszej sprawy, kompletnej, rzetelnej, zdecydowanej i weryfikowalnej opinii biegłej sądowej z dziedziny psychologii B. K. (k. 172 – 178 akt) wykazała, iż tragiczna śmierć D. S. (1) była dla G. U. szokiem emocjonalnym. Według biegłej utrata syna była dla powódki zaskoczeniem, łączyła się początkowo z niedowierzaniem, a potem z aktami rozpaczy, płaczu, histerii, krzyku, bólu psychicznego i cierpienia. Towarzyszyły jej wówczas również objawy somatyczne, takie jak bóle w klatce piersiowej, ucisk w żołądku zaburzenia snu (trudności z zasypianiem, budzenie się w nocy, bezsenność), spadek apetytu, utrata masy ciała. Wprawdzie badania wykazały, że u G. U. proces żałoby po śmierci syna przebiegał zgodnie z naturalnymi fazami, jednak zarówno intensywność przeżyć i doznawanych uczuć, jak i długość trwania poszczególnych etapów były nadmierne i odbiegały od norm. Obecnie po okresie silnego szoku, odrętwienia i głębokiego smutku oraz pełnej dezorganizacji codziennego funkcjonowania, nadal nie następuje przystosowywanie się do życia bez syna. W aktualnym stanie emocjonalnym G. U. w dalszym ciągu dominują negatywne uczucia. Badania wykazały wysoki poziom lęku i niepokoju rozumianych jako stan i cecha osobowości. Badana wywiązuje się ze swoich obowiązków domowych i zawodowych, jednak wkłada w to znacznie więcej wysiłku niż przed śmiercią syna, a jej postawa życiowa cechuje się znaczną biernością, brakiem odczuwania przyjemności, brakiem poczucia sensu i jest skoncentrowana na przeszłości. Przyszłość nie budzi zainteresowania, badana nie troszczy się o nią, nie zależy jej na zmianach. Żyje z dnia na dzień, nie snuje planów, nie stawia sobie celów, skupia się jedynie biernie na tym co ma. Wraz ze śmiercią syna straciła też nadzieję na poprawę swojej sytuacji życiowej (np. zmianę mieszkania). Zdaniem biegłej sądowej G. U. nie zakończyła procesu żałoby po śmierci syna i nadal odczuwa skutki przeżytej traumy. W ocenie Sądu Okręgowego, kwestionowanie opisanych odczuć przez stronę pozwaną w apelacji poprzez argumentowanie, że śmierć D. S. (1) nie spowodowała u powódki trwałych zmian w funkcjonowaniu emocjonalnym, wymagających pomocy psychologicznej, jest natomiast o tyle bezzasadne, że gdyby w rzeczywistości reakcja żałoby spowodowała uszczerbek na zdrowiu psychicznym G. U. i rozstrój jej zdrowia, kwota przyznana na jej rzecz tytułem zadośćuczynienia byłaby z pewnością znacznie wyższa, aniżeli zasądzona w zaskarżonym wyroku w sytuacji, gdy reakcja powódki związana ze śmiercią jego osoby najbliższej - syna nie odbiegała w istotny sposób od powszechnie przyjętych w takiej sytuacji zachowań. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (w postaci zeznań ww. świadka, zeznań powodów oraz opinii biegłej) wskazuje również na istnienie bardzo silnej więzi emocjonalnej łączącej G. U. ze zmarłym D. S. (1), będącej wynikiem wzajemnych relacji i wspólnego zamieszkania do czasu wyjazdu zmarłego po skończeniu szkoły za granicę, gdzie pracował przyjeżdżając co jakiś czas do kraju. Do tego momentu syn pomagał w domu (robił zakupy, sprzątał) i niejednokrotnie stawał w obronie matki przed ojczymem. Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, iż D. S. (1) był pierworodnym synem powódki, ze związku przedmałżeńskiego. Jego ojciec biologiczny nigdy nie pełnił swoich obowiązków rodzicielskich i początkowo matka samotnie wychowywała dziecko, dopóki nie wyszła za mąż za B. U., z który ma dwoje dzieci: powodów P. U. i K. U.. Z kolei po podjęciu pracy za granicą, D. S. (1) aktywnie wspierał budżet rodzinny, uczestnicząc finansowo w remoncie domu i wszelkiego rodzaju innych wydatkach finansowych (pomagał matce robiąc zakupy żywności, środków czystości, sprzętu RTV, narzędzi). Planował też kupić mieszkanie, do którego chciał zabrać matkę, by poprawić jej sytuację życiową. Nie ulega więc wątpliwości, że D. S. (1) był otaczany przez powódkę szczególnym uczuciem, nie tylko z tego powodu, że był jej pierworodnym synem, ale również dlatego, że powódka swoją starość wiązała z byciem u jego boku. O szczególnie silnej więzi łączącej G. U. z synem świadczy także to, że powódka nadal odczuwa brak syna. W jej postawie życiowej widoczne są liczne cechy świadczące o braku przystosowania się do życia bez osoby zmarłego. W dalszym ciągu bardzo silnie reaguje na wszelkie bodźce przypominające syna D. — przedmioty przez niego zakupione, piosenki z nim kojarzone, informacje o wypadkach samochodowych. Codziennie też odwiedza jego grób, modli się za syna. --- STRONA 5 --- Zdaniem Sądu odwoławczego okoliczność istnienia szczególnej więzi pomiędzy G. U. a zmarłym D. S. (1) była kolejnym czynnikiem (obok wstrząsu psychicznego, poczucia osamotnienia i pustki oraz cierpień moralnych wywołanych śmiercią osoby bliskiej), który miał znaczenie przy określaniu wysokości żądanego zadośćuczynienia. Dlatego też mając na względzie rodzaj i intensywność więzi łączących powódkę ze zmarłym synem, a także fakt, iż wiadomość o nagłej, tragicznej śmierci D. S. (1) stanowiła dla powódki głębokie przeżycie i wywołała u niego poczucie rozpaczy, straty i pustki, stwierdzić należało, że zadośćuczynienie przyznane na jej rzecz przez Sąd pierwszej instancji stanowi sumę odpowiednią w rozumieniu art. 446 § 4 k.c. i kompensującą krzywdę powódki. Wbrew twierdzeniom skarżącego, wskazywane w apelacji okoliczność nadużywania alkoholu przez męża powódki przed śmiercią syna i złe warunki materialno-bytowe nie dyskredytują zasadności oraz słuszności rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego oraz tego, że zostało ono powzięte w granicach przepisu art. 233 k.p.c., który pozwala na swobodna ocenę dowodów. Mając na względzie całokształt okoliczności sprawy nie można bowiem pomijać, że to właśnie z osobą zmarłego syna powódka wiązała poprawę swojej sytuacji życiowej i bytowej, który chciał zakupić mieszkanie w Polsce i zabrać matkę, by opiekować się nią na starość. Wobec powyższego sformułowany w apelacji zarzut, jakoby zasądzona na rzecz powódki G. U. tytułem dodatkowego zadośćuczynienia - przy przyjęciu przyczynienia się D. S. (1) do wypadku w 50 % - kwota 30.000 zł (tj. ponad już wypłaconą na jej rzecz przez pozwanego w postępowaniu przedsądowym kwotę 12.000 zł), powyżej kwoty 20.000 zł powinna być uznana za znacznie zawyżoną, nie mógł w ocenie Sądu odwoławczego odnieść zamierzonego skutku. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy, uznając zaskarżony wyrok za prawidłowy, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację strony pozwanej, jako bezzasadną. Konsekwencją takiego rozstrzygnięcia, jest orzeczenie w przedmiocie kosztów postępowania odwoławczego, które uzasadnia treść art. 108 § 1 k.p.c. oraz wynikająca z treści art. 98 § 1 k.p.c. zasada odpowiedzialności za wynik sprawy. Zasądzona od strony pozwanej na rzecz powódki kwota 600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu odwoławczym, stanowi stawkę minimalną wynikającą z § 6 pkt 4 w związku z § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U z 2013 r., poz. 490).