Postanowienie I C 1987/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 lipca 2012 roku Sąd Okręgowy w Białymst

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 1987/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 lipca 2012 roku Sąd Okręgowy w Białymstoku I Wydział Cywilny w następującym składzie: Przewodniczący: SSO Elżbieta Małgorzata Kudrycka-Jarosz Protokolant: starszy protokolant Katarzyna Sokół po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2012 roku w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa A. P. (1), T. P., C. F., Z. F. (1), A. F. przeciwko Skarbowi Państwa Ministrowi Gospodarki w W. o zapłatę I. Zasądza od pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Gospodarki w W. na rzecz powodów A. P. (1) i T. P. kwoty po 437 687,50 zł (czterysta trzydzieści siedem tysięcy sześćset osiemdziesiąt siedem złotych 50/100) na rzecz każdego z nich wraz z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym w wysokości 13% od dnia 24 listopada 2010 roku do dnia zapłaty; oraz na rzecz powodów C. F., Z. F. (1) i A. F. kwoty po 291 791,67 zł (dwieście dziewięćdziesiąt jeden tysięcy siedemset dziewięćdziesiąt jeden złotych 67/100) na rzecz każdego z nich wraz z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym w wysokości 13% od dnia 24 listopada 2010 roku do dnia zapłaty; II. Oddala powództwo w pozostałym zakresie; III. Zasądza od pozwanego na rzecz powodów, A. P. (1) kwotę 7 430,28 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 4 910,28 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego, na rzecz T. P. kwotę 2 520 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych, na rzecz C. F. kwotę 16 800 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych, na rzecz Z. F. (1) kwotę 25 200 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych i na rzecz A. F. kwotę 840 zł tytułem zwrotu kosztów sądowych; IV. Nakazuje pobrać od powodów na rzecz Skarbu Państwa kwot po 147,84 zł tytułem części brakujących wydatków. UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Powodowie A. P. (1), T. P., C. F., Z. F. (1), A. F. wnieśli o zasądzenie od Skarbu Państwa-Ministra Gospodarki w W. na ich rzecz kwoty po 521.806,50zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego (k. 2 – 12). W uzasadnieniu pozwu wskazali, iż jako następcy prawny A. Ł. domagają się odszkodowania z tytułu wydanych z naruszeniem prawa decyzji - zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu (...)z dnia 22 kwietnia 1951r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem (...)w B. znajdującą się przy ul. (...)oraz orzeczenia przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 31 grudnia 1963r. w sprawie stwierdzenia przejęcia na własność państwa przedsiębiorstwa (...) w B., w wyniku których to powodowie – spadkobiercy A. Ł. ponieśli szkodę. Po przejęciu na własność wskazanego przedsiębiorstwa Skarb Państwa w kolejnych latach rozdysponował nieruchomość położoną w B. przy ul. (...) na rzecz innych podmiotów. Zatem decyzje te spowodowały nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu przepisu art. 156 § 2 kpa, w związku z czym niemożliwe było stwierdzenie ich nieważności. Wydania wskazanych decyzji z naruszeniem prawa zostało stwierdzone w decyzji Ministra Gospodarki z dnia 6 lipca 2009r. (...). Określając wysokość żądanego zadośćuczynienia powodowe opierali się na dołączonym do pozwu wyliczeniu dokonanym na ich zlecenie przez biuro wyceny nieruchomości(...). w B. określającym wartość przejętej nieruchomości na kwotę 2.087.226zł (k. 141-179). Pozwany Skarb Państwa-Minister Gospodarki wnosił o oddalenie powództwa, oraz o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k. 235-240). Podkreślając, iż wydanie decyzji administracyjnych dotyczących przedsiębiorstwa należącego do poprzednika prawnego powodów nie stanowi automatycznej przesłanki do przyznania odszkodowania, podniesiono konieczność wykazania pozostałych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej – szkody i związku przyczynowego, które w ocenie pozwanego nie zostały przez powodów w żaden sposób wykazane. Poza wydanymi decyzjami dotyczącymi przejęcia jak podkreślał pozwany wydawanych była szereg decyzji administracyjnych dotyczących faktycznego rozdysponowania przedmiotowymi nieruchomościami dotyczących ich podziału i scalania a w konsekwencji zawierania umów cywilnoprawnych przenoszących ich własność na inne podmioty. Sąd Okręgowy ustalił, co następuje: W sprawie bezsporne jest, iż powodowie są następcami prawnymi A. Ł. właściciela położonej w B. przy ul. (...) Fabryki (...) a po śmierci A. Ł. 26 lipca 1947r. (dowód: postanowienie o stwierdzenie nabycia spardku po A. Ł. z 19 czerwca 2000r. Sądu Rejonowego w Łodzi II Ns 1839/00, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po A. F. z 29 czerwca 2001r. Sądu Rejonowego w Koszalinie I Ns 592/01 oraz postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po A. P. (2) z 6 listopada 2002r. Sądu Rejonowego dla Łodzi –Widzewa w Łodzi I Ns 762/02, k. 138, 139, 140). Według spisu inwentarza stanowiącego załącznik do protokołu zdawczo –odbiorczego przejęcia fabryki pod przymusowy zarząd państwowy z dnia 8 maja 1951r., w skład przedsiębiorstwa wchodziła zabudowana nieruchomość położona w B. przy ul. (...)o pow.3.332 m 2 . Na jej terenie znajdował się budynek mieszkalny o łącznej powierzchni 160 m 2 , szopa drewniana o pow. 78 m 2 i piwnica. Na wyposażeniu fabryki znajdował się piec kaflarski z dwoma paleniskami oraz piec do tężenia gliny a także cały szereg maszyn i urządzeń składających się na park maszynowy przedsiębiorstwa (k.29-33). Na podstawie zarządzenia Prezesa Centralnego (...) z dnia 22 kwietnia 1951r. Fabryka (...) w B. została objęta przymusowym zarządem państwowym w oparciu o przepisy dekretu z dnia 16 grudnia 1918r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. Pr. Nr 21 poz.67. W oparciu o orzeczenie przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 31 grudnia 1963r. stwierdzono przejęcie fabryki na własność państwa (k. 29-33, 36). --- STRONA 3 --- Zarówno w toku prowadzonego postępowania o przejęcie na rzecz Skarbu Państwa przedmiotowej nieruchomości jak i po przejęciu nieruchomości poprzednicy prawni powodów aktywnie dążyli do zmiany wydanych decyzji i przywrócenia im prawa własności, składając liczne odwołania. W efekcie tych starań pismem z dnia 22 kwietnia 1972r. Z. F. (2) została poinformowana, że część nieruchomości należącej do A. Ł. o powierzchni 1069 m 2 , zabudowana domem mieszkalnym oraz budynkami gospodarczymi, stanowi własność następców prawnych A. Ł., własność pozostałej części 2154 m 2 przeszła na rzecz Skarbu Państwa (k. 37, 38, 39, 40, 42). Pozostałe starania poprzedników prawnych o odzyskanie utraconej własności okazały się bezowocne (k. 43, 44-45, 46,47, 48-49). Zasadnicze znaczenia dla uprawnienia powodów w zakresie ubiegania się o odszkodowanie miała decyzja Ministra Gospodarki z dnia 6 lipca 2009r. (...). Uchylała ona wcześniejszą decyzję Ministra Gospodarki z dnia 17 lipca 2002r. (...)stwierdzającą nieważność decyzji Prezesa Centralnego (...) z dnia 22 kwietnia 1951r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem Fabryka (...) w B. oraz orzeczenia przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 31 grudnia 1963r. w sprawie stwierdzenia przejęcia na własność państwa przedsiębiorstwa Fabryka (...) w B., w części dotyczącej nieruchomości oznaczonej dawnym numerem ewidencyjnym (...) o pow. 0.2154 ha, na której zlokalizowane było przedmiotowe przedsiębiorstwo i na podstawie przepisów art. 158 § 2 w zw. a art. 156 § 2 kpa stwierdzono wydanie powyższych decyzji z naruszeniem prawa. W uzasadnieniu wskazano, iż nastąpiły nieodwracalne skutki prawne, o których mowa w art. 156 § 2 kpc, wobec czego nie jest możliwe stwierdzenie nieważności przedmiotowych decyzji (k. 52-61, 114-122). Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Roszczenie powodów, co do zasady zasługuje na uwzględnienie. Podstawą prawną roszczenia powodów jest przepis art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a. Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu z dnia 31 marca 2011r., III CZP 112/10 (publ.OSNC 2011/7-8/75, LEX nr 751460, www.sn.pl, Biul.SN 2011/3/12, Palestra 2011/5/154), mającej moc zasady prawnej wyjaśnił, iż do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 1 września 2004 r., której nieważność lub wydanie z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu, ma zastosowanie art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Ostateczna decyzja administracyjna, na podstawie której poprzednicy prawni powodów pozbawieni zostali własności nieruchomości wydana została w 1963 roku, zaś decyzja nadzorcza stwierdzająca naruszenie prawa przy wydaniu tejże decyzji, zapadła dnia 6 lipca 2009r. Stosownie do treści uchylonego obecnie przepisu art. 160 kpa stronie, która poniosła szkodę na skutek wydania decyzji z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 kpa, albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji, służy roszczenie o odszkodowanie za poniesioną rzeczywistą szkodę, chyba że ponosi ona winę za powstanie okoliczności wymienionych w tym przepisie. Specyficzną cechą odpowiedzialności deliktowej przewidzianej w art. 160 k.p.a. jest uzależnienie dochodzenia odszkodowania za szkodę wyrządzoną wydaniem ostatecznej decyzji od uprzedniego stwierdzenia jej niezgodności z prawem we właściwym postępowaniu. Chodzi tu o stwierdzenie nieważności decyzji z powodu kwalifikowanych naruszeń określonych w art. 156 § 1 k.p.a. lub o stwierdzenie - w sytuacji, o której mowa w art. 158 § 2 k.p.a. - wydania decyzji z takimi kwalifikowanymi naruszeniami prawa. Ostateczna decyzja nadzorcza zawierająca takie stwierdzenie wiąże w sprawie o odszkodowanie, ma więc charakter prejudykatu przesądzającego jedną z przesłanek omawianej odpowiedzialności deliktowej - bezprawności działania organu przy wydaniu decyzji. Takie rozwiązanie jest konsekwencją sankcji przyjętej w odniesieniu do decyzji obarczonych wadami wymienionymi w art. 156 § 2 k.p.a. Według tego poglądu, decyzja nadzorcza, zarówno stwierdzająca nieważność wadliwej decyzji, jak i wydanie jej z naruszeniem prawa, ma moc wsteczną. W sprawie o odszkodowanie należy zatem, na podstawie ostatecznej decyzji nadzorczej przyjąć, że będąca jej przedmiotem decyzja była aktem bezprawnym, a więc stanowiła czyn niedozwolony rodzący obowiązek odszkodowawczy już w chwili jej wydania. --- STRONA 4 --- W niniejszej sprawie przesłanka ta został spełniona. W obrocie prawnym funkcjonuje bowiem decyzja Ministra Gospodarki z dnia 6 lipca 2009r. (...). uchylająca decyzję Ministra Gospodarki z dnia 17 lipca 2002r. (...)stwierdzającą nieważność decyzji Prezesa Centralnego (...) z dnia 22 kwietnia 1951r. w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem Fabryka (...) w B. oraz orzeczenia przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 31 grudnia 1963r. w sprawie stwierdzenia przejęcia na własność państwa przedsiębiorstwa Fabryka (...) w B., w części dotyczącej nieruchomości oznaczonej dawnym numerem ewidencyjnym (...) o pow. 0.2154 ha, na której zlokalizowane było przedmiotowe przedsiębiorstwo i na podstawie przepisów art. 158 § 2 w zw. a art. 156 § 2 kpa stwierdzono wydanie powyższych decyzji z naruszeniem prawa (k. 114- 122). Jednakże sama okoliczność, iż zaskarżona przez powodów decyzja została uznana za niezgodną z prawem, nie przesądza automatycznie powstania odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. Do zaistnienia tej odpowiedzialności konieczne jest także zaistnienie związku przyczynowego pomiędzy wydaniem przez organ administracji wadliwej decyzji a powstaniem po stronie powodów szkody. Dla ustalenia tej przesłanki niezbędne było zatem przeprowadzenie oceny, czy szkoda nastąpiłaby także wówczas, gdyby zapadła decyzja zgodna z prawem. Analizie należało zatem poddać materialnoprawne podstawy orzeczenia i ich spójność ze stanem faktycznym będącym podstawą ich wydania. Fabryka (...) w B. została objęta przymusowym zarządem państwowym w oparciu o przepisy dekretu z dnia 16 grudnia 1918r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. Pr. Nr 21 poz.67). Zgodnie z przepisami tego dekretu przymusowy zarząd państwowy można było ustanowić nad przedsiębiorstwami pozostającymi w bezruchu lub zagrożonymi bezruchem jeśli ich utrzymanie w ruchu leżało w interesie Państwa. Oznacza to, że jego ustanowienie mogło dotyczyć tylko zakładów nieczynnych (celem ich uruchomienia) lub też takich, których funkcjonowanie było zagrożone (celem utrzymania ich w ruchu), jeśli wymagał tego interes Państwa. Przy czym obie przesłanki musiały występować kumulatywnie. Zgromadzona w sprawie dokumentacja tego nie potwierdza. Wprawdzie przedmiotowa fabryka w dacie objęcia jej przymusowym zarządem państwowym była nieczynna (co potwierdza protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 8 maja 1951k. 29-33) jednak samodzielnie fakt ten nie przesądza jeszcze o spełnieniu warunków do jego ustanowienia, Zgodnie z przepisami ww dekretu, musi nastąpić w przypadku spełnienia drugiej przesłanki tj. istnienia interesu państwa. Należąca do poprzedników prawnych powodów fabryka, jak wynika z uchylonej decyzji Ministra Gospodarki z 17 lipca 2002r. (k. 52-62) nie mogła być uznana za zakład o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej, którego utrzymanie w ruchu miałoby bezpośredni związek z interesem państwa, o czym przemawia zdolność wytwórcza – miesięczny obrót oszacowano na 18.000 st. zł. Fabryka zatrudniała ok. 11 osób a całość produkcji przeznaczano na potrzeby rynku lokalnego. Do czasu wybuchu II Wojny Światowej przedmiotem działalności fabryki była produkcja kafli. W czasie okupacji niemieckiej działalność rozszerzono o wybór kafki artystycznych i ozdobnych naczyń glinianych. W tych okolicznościach Sąd nie miał wątpliwości, iż prawidłowo przeprowadzone postępowania dotyczące przejęcia nieruchomości i objęcia jej zarządem nie pozbawiłoby poprzednikom prawnych powodów ich własności, zaś powodów dziedziczenia przejętych nieruchomości. Zatem zasadne jest domaganie się przez powodów odszkodowania za szkodę wywołaną wydaniem ww decyzji administracyjnych. Szkodę tę stanowi wartość utraconych nieruchomości. Sąd nie miał wątpliwości, co do istnienia związku przyczynowego pomiędzy zaistnieniem szkody a zdarzeniem je wywołującym, w postaci wydania wskazanych decyzji. Faktem jest, iż nieodwracalność skutków wskazanych decyzji jest konsekwencją późniejszych decyzji o scaleniu i podziałach, i podejmowanych na ich podstawie czynności rozporządzających dokonywanych przez właściciela, którym był Skarb Państwa, nie zaś bezpośrednio decyzji o objęciu zarządem przymusowym Prezesa Centralnego (...) z dnia 22 kwietnia 1951r. ani orzeczenie przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 31 grudnia 1963r.o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa. Tym niemniej to te decyzje dawały Skarbowi Państwa możliwość swobodnego rozporządzania nieruchomością położoną B. przy. ul. (...), bowiem statuował uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa. Związek przyczynowi nie budzi zatem wątpliwości. Z uwagi na nieodwracalność skutków wydanych decyzji niemożliwe było odzyskanie własność przedmiotowych nieruchomości. Powodowie żądają zaś odszkodowania stanowiącego równowartość wartości utraconego mienia. --- STRONA 5 --- Przepis art. 363 § 2 kc, stanowi, jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili. W celu ustalenia wartości nieruchomości należącej do poprzedników prawnych powodów a odpowiadającej wartości ich udziału w spadku konieczne było skorzystanie z wiedzy specjalistycznej, Sąd dopuścił zatem dowód z opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości. Podstawą wyceny wartości nieruchomości był jej stan na datę wydania decyzji administracyjnej (08.03.1958 roku), według cen i przeznaczenia na datę sporządzenia opinii. W sprawie sporządzone zostały dwie opinie. Pierwsza, sporządzona przez biegłego sądowego W. J. (k. 284-313, 328, 346) ustalała wartość przedmiotowej nieruchomości na kwotę 1 888 080 zł. Zastrzeżenia do niej zgłosił pozwany (k. 325-226) podnosząc, iż biegły przyjął stopień zużycia budynków z 1951r., zaś wycena odnosiła się do stanu na dzień 8 marca 1958r. Zatem nie uwzględniała ona stopnia zużycia budynków przez okres 7 lat. Nadto zarzucił, iż biegły nie dokonał odrębnego wyliczenia wartości znajdujących się na nieruchomości budynków w postaci szopy i budynku przemysłowego sumując wartość ich powierzchnię i mnożąc przez kwotę 1544,69zł, w ocenie pozwanego jest działaniem niewłaściwym. Pozwany zgłaszał również zastrzeżenia do przyjętej przez biegłego stawki za 1m 2 nieruchomości gruntowej ustalonej na poziomie kwoty 789,61 zł, bowiem z niezrozumiałych względów znajduje się ona w górnej granicy ceny średniej. Biegły ustosunkowując się do zarzutów stwierdził, iż w aktach brak było informacji, co do zachowań stanów technicznych poszczególnych obiektów. W odniesieniu zaś do łącznego wyliczenia wartości budynków szopy i budynku przemysłowego biegły w ocenie Sądu nie potrafił w sposób logiczny i przekonujący uzasadnić niniejszego wyliczenia, co obniżało wartość sporządzonej opinii. Kolejną opinię w sprawie sporządził biegły sądowy M. S. (k. 358-382) ustalając wartość przedmiotowej nieruchomości na kwotę 1 750 750zł. Dokonując przedmiotowej wyceny biegły posługiwał się podejściem porównawczym, metodą korygowania ceny średniej. Biorąc pod uwagę rodzaj i położenie nieruchomości, funkcję wyznaczoną planie zagospodarowania przestrzennego, stopień wyposażenia w urządzenia infrastruktury technicznej, stan jej zagospodarowania oraz dostępne dane o cechach podobnych nieruchomości. Pomimo zgłoszonych zastrzeżeń do opinii biegły w sposób stanowczy i zrozumiały odniósł się do poszczególnych zastrzeżeń (k. 396, 401). Ostatecznie obie strony uwzględniły ustalenia i wyjaśnienia biegłego nie zgłaszając więcej uwag do opinii. Sąd oceniając obie opinie pod względem fachowości, rzetelności i logiczności, uznał że zostały one sporządzona w oparciu o głęboką wiedzę i wieloletnie praktyczne doświadczenie zawodowe biegłych. Tym niemniej bardziej przekonująca, wyczerpująca i zrozumiała okazała się opinia biegłego M. S., na której ustaleniach w zakresie wartości nieruchomości bazował Sąd w niniejszej sprawie. Mając na uwadze powyższe ustaloną wartość przejętej nieruchomości należało zasądzić na rzecz powodów kwoty odpowiadające poniesionej szkodzie, a zatem odpowiadające wartości ich udziałów spadkowych. I tak na rzecz A. P. (1) i T. P. przypadała kwota odpowiadające wartości 1/4 nieruchomości – 437.687,50zł. zaś na rzecz C. F., Z. F. (1) i A. F. kwoty odpowiadające wartości 1/6 przedmiotowej nieruchomości a zatem 291.791,67zł. Odsetki zasądzono na podstawie art. 481 kc od daty wniesienia pozwu zgodnie z żądaniem powodów. O kosztach orzeczono na podstawie art. 100 kpc stosunkowo je rozliczając. Powodowie przegrali proces w 16%, zatem w taki zakresie zobowiązani byli do poniesienia kosztów procesu wyłożonych przez stronę pozwaną. Pozwany przegrał proces w zakresie 84% i w taki stosunku obciążały go koszty wyłożone przez powodów. Po wzajemnej kompensacji pozwany zobowiązany jest do zwrotu na rzecz powodów poniesionych przez nich kosztów sądowych. Powód A. P. (1) poniósł koszty w kwocie 10.217zł pozwany powinien zatem zwrócić 84% wskazanych kosztów, co daje kwotę --- STRONA 6 --- 8582,28zł po kompensacji z kosztami, które musiał uiścić na rzecz pozwanego w kwocie 1152zł (7200zł x16%) pozwany zobowiązany był do zwrotu powodowi kwoty 7430.28zł, w tym kwotę 4910,28zł kosztów zastępstwa procesowego. Powód T. P. poniósł koszty w wysokości 3000zł, zatem zasądzony został na jego rzecz zwrot 84% ich wartości, co stanowiło kwotę 2 520zł. Powód C. F. poniósł koszty w wysokości 20.000zł pozwany zobowiązany był do zwrotu 84% ich wartości zatem kwoty 16.800zł. powód Z. F. (1) koszty w kwocie 30.000zł zaś 84% ich wartości to kwota 25.200zł. A. F. poniosła koszty w kwocie 1000zł należny był jej zatem zwrot kwoty 840zł. W zakresie brakujących wydatków w sprawie w kwocie 735,20zł powodowie zostali zobowiązani do ich zwrotu na rzecz Skarbu Państwa w kwotach po 147,84zł od każdego z nich.