Wyrok I C 176/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 kwietnia 2016 roku Sąd Okręgowy w Gliwica

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 176/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 kwietnia 2016 roku Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSO Tadeusz Trojanowski Protokolant: Marta Strzała po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2016 roku w Gliwicach sprawy z powództwa M. J. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Aresztu Śledczego w G. o odszkodowanie 1. oddala powództwo; 2. odstępuje od obciążania powoda kosztami postępowania; 3. przyznaje adwokatowi M. K. od Skarbu Państwa wynagrodzenie w kwocie 120 (sto dwadzieścia) złotych, podwyższonej o stawkę podatku od towarów i usług, za reprezentowanie powoda w postępowaniu jako pełnomocnik z urzędu. SSO Tadeusz Trojanowski Sygn. akt I C 176/14 UZASADNIENIE Powód M. J. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w G. kwoty 85000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia stwierdzenia przeludnienia do dnia zapłaty. W uzasadnieniu wskazał, iż w okresie 17.05 – 26.06 2013 r., 13.08 – 18.09 2013 r., 23.10.2013 – do momentu formułowania stanowiska przebywał w pozwanym Areszcie. W okresie objętym pozwem cele więzienne w jakich przebywał nie spełniały wymogów wynikających z Kodeksu karnego wykonawczego odnośnie metrażu przypadającego na jedną osobę. Jednocześnie nie zachodziły ustawowe przesłanki do wyjątkowego osadzenia powoda w celi, w której na jedną osobę przypada mniej niż 3 mkw. Cele nie spełniały wymogów ustawowych co do kubatury. Po odjęciu powierzchni kącika sanitarnego oraz urządzeń grzewczych do jego dyspozycji pozostawała przestrzeń mniejsza aniżeli 3 mkw. Nadto cele nie spełniały wymogów w zakresie warunków socjalno – bytowych oraz sanitarnych z uwagi na brak właściwego oświetlenia, zagrzybienie, brak odpowiedniej wentylacji, nienależyte wydzielenie kącika sanitarnego, --- STRONA 2 --- brak dostępu do ciepłej wody, niezapewnieniu dostatecznej ilości środków czystości, niezapewnieniu właściwej opieki medycznej oraz odpowiedniej ilości leków. Powód podniósł, iż warunki wykonywania kary nie powinny być źródłem dolegliwości innych niż związanych bezpośrednio z pozbawieniem wolności, dlatego umieszczenie powoda w celi w której przekroczone były wynikające z art. 110 kkw normy metrażowe może stanowić naruszenie godności i prawa do prywatności. Pozwany w odpowiedzi wniósł o oddalenie powództwa oraz obciążenie powoda kosztami procesu. W uzasadnieniu wskazał, iż brak jest uzasadnionych przesłanek do zasądzenia zadośćuczynienia. Żadne podniesione przez powoda zarzuty nie zostały choćby uprawdopodobnione. Powód nie wykazał zajścia szkody bądź krzywdy oraz ich wymiaru, bezprawności działania, związku przyczynowego pomiędzy działaniem funkcjonariuszy publicznych a rzekomą szkodą. Dochodzona przez powoda kwota wydaje się mieć charakter dowolny. W okresie w jakim powód przebywał (w okresie objętym pozwem) powód był osadzony z zachowaniem wymaganej prawem normy powierzchni przypadającej na jednego osadzonego określonej w art. 110 par. 2 zd 1 kkw (3 mkw na osobę). Pozwany podniósł iż obowiązujące przepisy nie przewidują zwiększania normy powierzchni cel mieszkalnych dla osadzonych w związku ze znajdującym się w celi sprzętem kwaterunkowym. Powierzchnię cel mierzy się na poziomie podłogi, w świetle wykończonych przegród pionowych co oznacza, że powierzchnia każdego pomieszczenia odpowiada powierzchni podłogi. Cele mieszkalne w których przebywał powód zapewniają odpowiednie oraz godziwe warunki bytowe. Są one wyposażone w sprzęt kwaterunkowy zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 17 października 2003 roku w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych oraz aresztach śledczych. Wentylacja w celach jest sprawna. Pomieszczenia można wietrzyć poprzez otwarcie okien, nadto każdy osadzony może w okresie letnim posiadać w celi mieszkalnej za zgodą Dyrektora Aresztu wentylator. Żądanie zasądzenia kosztów procesu na rzecz strony pozwanej uzasadniono woluntarystycznym charakterem dochodzonego roszczenia. Sąd ustalił, co następuje: Powód M. J. przebywał w pozwanym Areszcie w okresie 17.05.2013 do 11 października 2014 roku (k. 73, 78). W okresie 17 – 28 maja 2013 roku przebywał w czteroosobowej celi 319 o powierzchni 12,35 mkw. W tym okresie w celi przebywały 4 osoby. Następnie na okres 28.05 – 26 czerwca 2013 roku przebywał w dwuosobowej celi 314 o powierzchni 6,24 m kw. Powierzchnia mieszkalna wynosi 2,7 mkw, powierzchnia sanitarna 0,71 mkw. Powód był w niej osadzony z M. S. (1), który przebywa w pozwanym Areszcie do chwili obecnej. W okresie 13 – 21 sierpnia 2013 roku przebywał w dwuosobowej celi nr 306 o powierzchni 6,09 mkw. W tym okresie w celi tej były łącznie osadzone dwie osoby. Następnie na okres 21 sierpnia – 5 września 2013 roku powód był osadzony w sześcioosobowej celi 402 o powierzchni 19,21 mkw. W celi tej osadzono w omawianym okresie maksymalnie 6 osób. Powód był tam osadzony do dnia 5 września 2013 roku kiedy to osadzono go w dwuosobowej celi 326 o powierzchni 7,57 mkw. W celi tej przebywały w tym okresie łącznie dwie osoby. Następnie, w dniach 6 – 18 września 2013 roku powód osadzony był w czteroosobowej celi nr 318 o powierzchni 12,11 mkw. W celi tej przebywały w tym okresie 3 lub cztery osoby. W okresie 23 – 29 października 2013 roku powód osadzony był w dwuosobowej celi 130 o powierzchni 7,20 mkw. W celi tej wówczas przebywały dwie osoby wliczając w to powoda. Następnie przeniesiono go do dwuosobowej celi 419 o powierzchni 6,1 mkw. W celi tej łącznie z powodem przebywały dwie osoby. Powód przebywał tam do 5 listopada 2013 roku. Wówczas przeniesiono go do czteroosobowej celi 305 o powierzchni 12,34 mkw. W omawianym okresie łącznie z powodem były w niej osadzone maksymalnie cztery osoby. Następnie, w okresie 18 listopada 2013 – 8 stycznia 2014 roku powód był osadzony w trzyosobowej celi nr 426 o powierzchni 9,09 mkw. W tym okresie łącznie z powodem przebywały tam 2 – 3 osoby. Dnia 8 stycznia powoda ponownie osadzono w celi 419 gdzie był osadzony z jedną osobą. Następnie w dniu 24 stycznia 2014 roku powoda przeniesiono do dwuosobowej celi 418 o powierzchni 6,05 mkw. W ww. okresie w celi tej przebywały łącznie dwie osoby. Dnia 30 stycznia 2014 roku powoda umieszczono w dwuosobowej celi 420 o powierzchni 7,52 mkw. W tym okresie w celi tej przebywały łącznie dwie osoby. Powód przebywał w tej celi do 20 lutego 2014 roku kiedy to przeniesiono go do dwuosobowej celi 307 o powierzchni 6,13 mkw. Następnie, w dniu --- STRONA 3 --- 18 czerwca 2014 roku powód ponownie przebywał w czteroosobowej celi nr 305 o powierzchni 12,34 mkw. Łącznie z nim w celi tej były osadzone 3 -4 osoby. Od 24 czerwca do chwili złożenia odpowiedzi na pozew powód był osadzony ponownie w dwuosobowej celi 307. Łącznie z nim w tej celi osadzone były wówczas dwie osoby. W pozwanym areszcie zgodnie z przepisami od powierzchni celi odlicza się kąciki sanitarne, powierzchnie pod oknami, powierzchnie pod grzejnikami (wnękę kaloryferową jeżeli jest) oraz powierzchnie pod kratami jeżeli chodzi o cele dla przestępców niebezpiecznych. W celach zajmowanych przez powoda nie było krat albowiem nie został uznany za skazanego niebezpiecznego. Cele nie były zagrzybione. Kącik sanitarny był umieszczony z reguły przy wejściu do celi zabudowany trwałą zabudową na wysokości 1,85 m. W celi była bieżąca zimna woda którą można było podgrzać. Środki czystości były dostępne w drodze kupna. Areszt zapewniał opiekę medyczną. Temperatura w celach była adekwatna do pory roku; istniała możliwość sprawdzenia temperatury przez kwatermistrza. Każda cela posiada dwa otwory wentylacyjne oraz okno umożliwiające przeprowadzenie wentylacji. (dowody: plan celi 314 k.4; notatka służbowa z 14 sierpnia 2014 roku k. 42 - 43; zeznania świadków: O. F. k. 93, M. G. k. 93; M. S. (1) k. 152; D. W. k.172;) Sąd zważył, co następuje: W ocenie Sądu powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Sąd uznał, że powód nie wykazał, by pozwane jednostki działały względem jego osoby w sposób bezprawny. Bezprawne działanie pozwanego, jak wynikało z twierdzeń powoda, miało polegać na umieszczaniu go w celach, które nie spełniały wymogu dotyczącego minimalnej powierzchni przypadającej na jednego osadzonego (3 m 2 ) oraz naruszaniu jego uprawnień jako osoby skazanej. Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie wykazało, by powód chociażby przez jeden dzień był osadzony w celi przeludnionej. Strona pozwana na tą okoliczność przedstawiła dokumenty w postaci notatki urzędowej odnośnie historii osadzenia osoby powoda uzupełnionej zestawieniem cel, ich powierzchni oraz dopuszczalnej liczby osób jakie można w nich osadzić. Okoliczności wynikające z dokumentów zostały potwierdzone oraz uzupełnione zeznaniami świadków O. F., M. G. którym Sąd dał wiarę. Takim dowodom powód nie przedstawił przekonujących dowodów przeciwnych. Biorąc pod uwagę zgromadzony materiał dowodowy Sąd nie dał wiary w tym zakresie twierdzeniom powoda albowiem nie zostały one potwierdzone żadnymi wiarygodnymi dowodami. Przede wszystkim powód nie wykazał, by w okresie objętym pozwem przebywał w warunkach przeludnienia. Okoliczność ta nie został w sposób należy wykazany. Tym samym należało uznać, iż nie zostało udowodnione zaistnienie tego faktu jako zdarzenia wywołującego szkodę. Tym bardziej oczywiste jest, że nie wykazano bezprawności działania ani związku przyczynowego między rzekomym działaniem strony pozwanej a rzekomą szkodą. W ocenie Sądu kwestie osadzenia w warunkach przeludnienia oraz niezapewnienia powodowi jako skazanemu należytych warunków socjalno – bytowych w realiach niniejszej sprawy należało rozpoznać łącznie. Na wstępie wskazać należy, iż regulujący poprzednio kwestię umieszczania w warunkach przeludnienia art.248 k.k.w. został uznany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. ( sygn. akt SK 25/07 ) za niezgodny z Konstytucją RP. Zgodnie z tym wyrokiem stracił on moc z dniem 6 grudnia 2009 roku. Problematykę tą obecnie (oraz w okresie objętym pozwem) reguluje art. 110 kkw (par. 2a – par. 2i). Zgodnie z treścią tego przepisu (…) Dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 90 dni, w warunkach, o których mowa w § 2 zdanie drugie, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m 2 , nie mniej jednak niż 2 m 2 , w razie: 1) wprowadzenia stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, lub w czasie ich obowiązywania, 2)ogłoszenia na terenie położenia zakładu karnego lub aresztu śledczego stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii albo wystąpienia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii - uwzględniając stopień zagrożenia dla życia i zdrowia; --- STRONA 4 --- 3) konieczności zapobieżenia wystąpieniu innego zdarzenia stanowiącego bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa skazanego albo bezpieczeństwa zakładu karnego lub aresztu śledczego albo zapobieżenia skutkom takiego zdarzenia. Dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może również umieścić skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 14 dni, w warunkach, o których mowa w § 2 zdanie drugie, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m 2 , nie mniej jednak niż 2 m 2 , jeżeli zachodzi konieczność natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym nieposiadającym wolnych miejsc w celach mieszkalnych: 1)skazanego na karę pozbawienia wolności przekraczającą 2 lata, 2)skazanego określonego w art. 64 § 1 lub 2 oraz art. 65 Kodeksu karnego, 3)skazanego za przestępstwo określone w art. 197-203 Kodeksu karnego, 4)skazanego, który samowolnie uwolnił się od odbywania kary pozbawienia wolności, 5)skazanego, który korzystając z zezwolenia na czasowe opuszczenie zakładu karnego lub aresztu śledczego, nie powrócił w wyznaczonym terminie, 6)przetransportowanego na polecenie sądu lub prokuratora z innego zakładu karnego lub aresztu śledczego, w celu udziału w rozprawie lub innych czynnościach procesowych, 7)osoby tymczasowo aresztowanej, ukaranej karą porządkową lub co do której zastosowano inne środki przymusu skutkujące pozbawienie wolności. Okres czternastodniowy może być przedłużony tylko za zgodą sędziego penitencjarnego. Łączny okres umieszczenia skazanego w warunkach w których przypada na jednego skazanego mniej niż 3m2 nie może przekroczyć 28 dni. Wydając decyzję na podstawie w przedmiocie umieszczenia osadzonego w wyżej wskazanych warunkach należy minimalizować zagrożenie pogorszenia warunków wykonywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania oraz zmierzać do szybkiego umieszczenia w celi mieszkalnej o powierzchni 3 m 2 na osobę. W decyzji tej należy określić czas oraz przyczyny umieszczenia skazanego w warunkach, w których powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na skazanego wynosi mniej niż 3 m 2 , a także oznaczyć termin, do którego skazany ma w tych warunkach przebywać. Skargę na tą decyzję sąd rozpoznaje w terminie 7 dni. Decyzję należy niezwłocznie uchylić, jeżeli ustaną przyczyny, dla których została ona wydana. W okresie osadzenia w zmienionych warunkach należy zapewnić skazanemu codzienne spacery dłuższe o pół godziny oraz korzystanie z dodatkowych zajęć kulturalno- oświatowych lub z zajęć z zakresu kultury fizycznej i sportu. Przepisy o osadzeniu w celach o zmniejszonej powierzchni na jednego osadzonego mogą być stosowane wobec tego samego skazanego nie wcześniej niż po upływie 180 dni od dnia zakończenia okresu, na który nastąpiło poprzednie umieszczenie w warunkach w nich określonych. Mimo zmiany regulacji dotyczącej przeludnienia należy zwrócić uwagę na fakt, iż w europejskiej przestrzeni prawnej nie funkcjonuje wiążące pojęcie standardów europejskich w zakresie wykonywania kary pozbawienia wolności, a zwłaszcza nie ma ścisłego i wiążącego określenia norm powierzchni mających przypadać na każdego osadzonego. Każdy kraj w swoich przepisach określa m.in. warunki odbywania kary, w tym normy powierzchni. Unia Europejska nie narzuca państwom członkowskim ujednolicenia norm powierzchni celi przypadających na skazanego. a jedynie zaleca podejmowanie określonych kroków dotyczących funkcjonowania jednostek penitencjarnych. Europejskie reguły więzienne nie przewidują żadnych wiążących norm powierzchni. Podkreślić przy tym należy również, iż Europejski Trybunał Praw Człowieka na gruncie przepisu art.3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wartości nie wskazał konkretnej normy powierzchni, której przekroczenie automatycznie oznaczałoby naruszenie w/w przepisu. Co więcej z jego orzecznictwa wynika, że powierzchnia celi przysługująca osadzonemu nie jest samoistną i wystarczającą przesłanką do oceny czy doszło do --- STRONA 5 --- naruszenia praw zagwarantowanych w Konwencji. Przy ustaleniu, czy warunki pobytu w zakładzie przekraczają zakres dolegliwości uzasadniających stwierdzenie, że doszło do naruszenia art.3 Konwencji Trybunał posługuje się kryterium tzw. kumulatywnej oceny zaistniałych warunków polegającej na kompleksowej ocenie wszelkich aspektów warunków oraz rygorów pozbawienia wolności takich jak powierzchnia celi, liczba osadzonych osób w celi, warunki sanitarne, możliwość zapewnienia minimum prywatności, ilość czasu spędzanego poza celą, możliwość pracy, czas i częstotliwość zajęć sportowych i rekreacyjnych, wiek i płeć osadzonych, ich prawidłowy dobór itp. Zastosowanie tego kryterium ma to znaczenie, iż braki i nieprawidłowości w jednej z wymienionych okoliczności, jeżeli są „zrekompensowane” pewnymi udogodnieniami w zakresie innych, nie muszą powodować oceny negatywnej i stwierdzenia naruszenia praw człowieka. Europejski Trybunał Praw Człowieka za traktowanie nieludzkie uznał złe traktowanie, które jest zamierzone, stosowane nieprzerwanie przez dłuższy czas, jeśli spowodowało u ofiary obrażenia ciała albo intensywne cierpienie fizyczne lub psychiczne. W sprawach rozpatrywanych przez Trybunał najczęściej zwracano uwagę (generalnie przy przeludnieniu celi) na złe warunki sanitarne, niehigieniczność i brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, permanentną niemożliwość zaspokajania potrzeb snu spowodowaną niewystarczającą liczbą łóżek, jak i nieustannie zapalonym światłem, niedostateczne oświetlenie uniemożliwiające czytanie, czy warunki prowadzące do rozprzestrzeniania się chorób, bądź brak możliwości leczenia. Tylko działania stwarzające niegodziwe, poniżające dla każdego osadzonego warunki lub ich tolerowanie przez dłuższy okres uznane są za bezprawne rodzące prawo do ochrony godności na podstawie art. 24 k.c. Zarówno przepisy Konstytucji, jak i przepisy prawa międzynarodowego, które zostało ratyfikowane przez Polskę dozwalają na pozbawienie wolności, choć tylko na zasadach i w trybie określonym w ustawie, tj. kodeksie postępowania karnego oraz w kodeksie karnym wykonawczym. Odbywający karę pozbawienia wolności musi się liczyć z pewnymi ograniczeniami swobód i praw, mieszczących się w granicach prawnych regulujących odbywanie kary pozbawienia wolności. Roszczenia z tytułu ochrony dóbr osobistych z art.24 k.c. można bowiem przyznać tylko w przypadkach działań bezprawnych, a bezprawność tę wyłącza działanie mające uznanie w przepisach prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2003r. wydany w sprawie o sygn. akt I CKN 480/01, LEX nr 137619 ). W każdym wypadku o naruszeniu godności skazanego można mówić wtedy gdy cierpienia i upokorzenie przekraczają konieczny element cierpienia wpisanego w odbywanie kary pozbawienia wolności, zwłaszcza przy bierności zakładu karnego, który nie dba o poprawę warunków obywania kary i godzi się na przepełnienie cel, nie dba o zwiększenie ich ilości, o remonty, o polepszenie warunków racjonalnych, żywieniowych, czy wreszcie kulturalnych. W toku postępowania Sąd ustalił, iż w pozwanym areszcie zgodnie z przepisami od powierzchni celi odlicza się kąciki sanitarne, powierzchnie pod oknami, powierzchnie pod grzejnikami (wnękę kaloryferową jeżeli jest) oraz powierzchnie pod kratami jeżeli chodzi o cele dla przestępców niebezpiecznych. W celach zajmowanych przez powoda nie było krat albowiem nie został uznany za skazanego niebezpiecznego. Odnośnie warunków bytowych w celi w jakich przebywał powód zawnioskowany przez stronę powodową świadek M. S. (1) nie potwierdził podnoszonych przez powoda okoliczności. Świadek w granicach swojej wiedzy zaprzeczył zagrzybieniu celi. Wskazał, iż kącik sanitarny był umieszczony z reguły przy wejściu do celi zabudowany trwałą zabudową na wysokości 1,85 m. W celi była bieżąca zimna woda którą można było podgrzać. Środki czystości były dostępne w drodze kupna. Areszt zapewniał opiekę medyczną. Zeznania te potwierdzały się oraz wzajemnie uzupełniały z zeznaniami stającego za stronę przeciwną dyrektora pozwanej jednostki D. W. który dodatkowo wskazał, iż temperatura w celach była adekwatna do pory roku; istniała możliwość sprawdzenia temperatury przez kwatermistrza. Każda cela posiada dwa otwory wentylacyjne oraz okno. Sąd zeznaniom obu wyżej wskazanych osób dał wiarę. Podsumowując, powód nie wykazał, by doszło do naruszania jego dóbr osobistych w okresie objętym pozwem. Podkreślić należy, iż powód mimo zgłaszania wniosku o przesłuchanie go w drodze pomocy prawnej przez Sąd właściwy dla swojego aktualnego miejsca pobytu (W.) nie stawił się na przesłuchanie. Tym samym powód pozbawił się sam możliwości udowadniania swoich racji za pomocą tego środka dowodowego. Sąd oddalił wniosek o dopuszczenie dowodu ze zdjęć celi oraz o oględziny cel. Wobec wyników postępowania dowodowego w ocenie Sądu wnioski te były niecelowe, ich uwzględnienie nie przyczyniłoby się do rozstrzygnięcia sprawy i powodowałoby jej zbędne przedłużenie. Wobec ostatecznie dopuszczenia --- STRONA 6 --- oraz przeprowadzenia dowodów z zeznań świadka M. S. (2) oraz z przesłuchania stron zastrzeżenia strony powodowej odnośnie tych dowodów zgłoszone na rozprawie w dniu 17 listopada 2014 roku (wówczas dowody te początkowo pominięto) należało uznać za bezprzedmiotowe. Wobec powyższego powództwo podlegało oddaleniu. O kosztach procesu orzeczono na zasadzie art. 102 kpc mając na uwadze sytuację zdrowotną a zwłaszcza majątkową strony powodowej. Wynagrodzenie pełnomocnikowi powoda z urzędu przyznano na zasadzie art. 29 Prawa o adwokaturze w zw. z par. 11.ust.1 pkt 25, par. 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w zw. z par. 22 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 roku w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.