Wyrok I C 143/09 UZASADNIENIE Powód K. N.

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 143/09 UZASADNIENIE Powód K. N., po sprecyzowaniu żądania ( pismo pełnomocnika z urzędu k. 41 – 42 ), wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od Skarbu Państwa – (...) we W. kwoty 100.000 zł. W uzasadnieniu powód podał, że w okresie od 04.06.2007r. do 15.10.2007r. oraz od 08.08.2008r. do 30.12.2008r. przebywał w (...) we W.. Cele, w których wówczas przebywał były zaś przeludnione. Na jednego osadzonego przypadało bowiem mniej niż 3 m kw. powierzchni. Urządzenia sanitarne nie były też oddzielone od części pomieszczenia przeznaczonej do spania. Nie było też właściwych warunków do spożywania posiłków. Powód jako osoba młodociana nie otrzymywał przy tym odpowiedniej diety ( dodatkowy przydział zup mlecznych i wafli ). Stąd też doszło tu do naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci m.in. prawa do godności i intymności. Wymóg zapewnienia przez państwo godziwych warunków odbywania kary aresztu, czy też kary pozbawienia wolności, jest zaś jednym z podstawowych kanonów nowożytnego państwa, znajdującym ponadto wyraz w normach prawa międzynarodowego. To z kolei uzasadnia żądanie przyznania powodowi zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w zw. z art. 448 k.c. Powód wskazał ponadto, iż administracja (...) dopuściła się także uchybień w zakresie przetransportowania go do właściwej jednostki penitencjarnej – co znalazło z kolei wyraz w treści pisma Dyrektora (...) z dnia 05.02.2009r. Z tych też i względów wniósł jak powyżej. W odpowiedzi na pozew strona pozwana Skarb Państwa – (...) we W. wniosła o oddalenie powództwa w całości. W uzasadnieniu strona pozwana przyznała, że od kilku lat istnieje we wszystkich jednostkach penitencjarnych w kraju, w tym i w (...) we W. stan przeludnienia, który jednakże ulega systematycznie zmniejszeniu - zwłaszcza w ciągu ostatnich dwóch lat. Strona pozwana nie ma jednakże wpływu na to przeludnienie, gdyż nie może odmówić przyjęcia osoby tymczasowo aresztowanej. Przyznała dalej, iż w ciągu ostatnich miesięcy pobytu w (...) we W. powód przebywał m.in. w celi nr (...), na oddziale (...) o pow. 8,63 m 2. W celi tej przebywało razem z powodem od 2 do 3 osadzonych. W związku z tym do normatywnej powierzchni 3 m kw. w przeliczeniu na jednego osadzonego, powodowi mogło najwyżej „brakować” ok. 0,12 m kw. To zaś oznacza, że niedobór powierzchni był tu znikomy. Wskazała ponadto, że nie można twierdzić, by warunki bytowe (...) we W. mogły naruszyć godność powoda. Powód miał bowiem prawo do widzeń, korespondencji, zakupu artykułów żywnościowych. Cele mieszkalne (...) są z kolei systematycznie modernizowane, a w przypadku stwierdzenia występowania insektów – poddawane natychmiastowej dezynsekcji. Podała też, iż powód nie składał nigdy żadnych skarg na warunki bytowe panujące w (...). Z tych też i względów wniosła jak powyżej. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód K. N. w (...) we W. przebywał w okresie od dnia 04.06.2007r. do dnia 15.10.2007r. oraz od dnia 08.08.2008r. do dnia 30.12.2008r. ( okoliczność przyznana ) W czasie przebywania powoda w (...) we W. panowało w nim przeludnione. O przeludnieniu administracja (...) informowała na bieżąco Sąd Penitencjarny. Dyrektor (...) nie mógł odmówić przyjęcia osoby tymczasowo aresztowanej kierowanej do jednostki przez Sąd. W niektórych okresach powód przebywał w (...)w celach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej aniżeli 3 m kw. powierzchni mieszkalnej. Cele, w których przebywał powód, były standardowo wyposażone w sprzęt kwaterunkowy i oddzielony ( drzwiami, dyktą, bądź parawanem ) od części mieszkalnej kącik sanitarny. W roku 2008 powód przebywał na oddziale (...). Pełnił wtedy funkcję porządkowego. Roznosił trzy razy dziennie posiłki, sprzątał oddział. W okresie tym powód mieszkał w celi dla porządkowych. Warunki --- STRONA 2 --- sanitarne w takich celach były zaś lepsze od warunków panujących w pozostałych celach (...). Powód jako osoba młodociana otrzymywał odpowiednią dla takich osób dietę. Powód nigdy nie zgłaszał, czy to w formie ustnej, czy też pisemnej jakichkolwiek zastrzeżeń co do warunków bytowych panujących w areszcie. ( dowód : okoliczność przyznana, okoliczność powszechnie znana, zeznania świadka M. N. k. 145 – 146, zeznania K. K. k. 147 – 148 ) Pismem z dnia 05.02.2009r. Dyrektor (...) we W. poinformował powoda, iż uznaje jego skargę z dnia 31.12.2008r. dotyczącą niewłaściwego przetransportowania za zasadną. Powód został bowiem skierowany do odbycia kary w (...) typu półotwartego. W okręgu (...) ( miejsca zamieszkania powoda ) są dwa zakłady tego typu : (...) w P. oraz (...) w G.. Do tych jednostek winien zostać skierowany powód - wedle przepisów nakazujących odbywanie kary pozbawienia wolności w jednostce penitencjarnej położonej najbliżej miejsca zamieszkania skazanego. Powód trafił natomiast do półotwartego (...) w S., gdyż tylko tam były wówczas wolne miejsca. Odbywanie kary pozbawienia wolności w (...) typu półotwartego było dla powoda o wiele korzystniejsze - pod kątem warunków - niż odbywanie tej kary w (...) typu zamkniętego. ( dowód : pismo z dnia 05.02.2009r. k. 43, zeznania K. K. k. 147 – 148 ) Sąd zważył, co następuje: Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Powód wywodził swoje roszczenia z faktu naruszenia przez stronę pozwaną jego prawa do odbywania kary pozbawienia wolności w godnych i humanitarnych warunkach, w szczególności przez osadzenie go w przeludnionej celi. Podstawę prawną roszczenia powoda stanowił tu art. 417 k.c., zgodnie z którym za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Powołany przepis określa podmiot odpowiedzialny za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej (w niniejszej sprawie – Skarb Państwa) oraz podstawę jego odpowiedzialności (naruszenie prawa). Szczegółowe przesłanki odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych oraz zakres przysługujących z tego tytułu roszczeń określają natomiast przepisy art. 23-24 i 448 k.c. Zgodnie z art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Osoba, której dobra osobiste zostały naruszone, może, na zasadach przewidzianych w kodeksie, żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (art. 24 § 1 zd. 3 k.c.). W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia (art. 448 k.c.). Odnosząc powyższe regulacje do stanu faktycznego niniejszej sprawy, należy zauważyć, że przeludnienie (...) i (...) (w tym w szczególności (...) we W.) jest faktem notoryjnym (art. 228 § 1 k.p.c.). Nawet zatem przyjmując, że stan osobowy w (...) ulegał zmianom wskutek przyjęć, zwolnień i przeniesień, to wypada dać wiarę twierdzeniom powoda (a przyznanym przez stronę pozwaną k. 48 - 50), że przez część pobytu w (...) był on osadzony w celi przeludnionej, tj. takiej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosiła mniej niż 3 m kw. (por. art. 110 § 2 k.k.w.). --- STRONA 3 --- Zgodnie zaś z art. 248 § 1 k.k.w., zmniejszenie powierzchni mieszkalnej przypadającej na jedną osobę poniżej 3 m kw. może nastąpić jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach i tylko na czas określony, za powiadomieniem sędziego penitencjarnego. Strona pozwana nie wykazała z kolei, aby umieszczenie powoda w przeludnionej celi było podyktowane szczególnie uzasadnionymi okolicznościami. Przetrzymywanie powoda w takiej celi należało zatem uznać co do zasady za bezprawne. W realiach niniejszej sprawy wypadało również uznać, że umieszczenie powoda w zbyt ciasnej celi naruszało jego dobra osobiste – przede wszystkim jego godność oraz prawo do prywatności. Nie sposób bowiem nie dostrzec, że długotrwałe przebywanie w przeludnionej celi, połączone z takimi niedogodnościami, jak spożywanie posiłków na łóżku, długotrwałe oczekiwanie na możliwość skorzystania ze wspólnej toalety, czy też brak możliwości wykonywania swobodniejszych ruchów, stanowi nadmierną dolegliwość i narusza godność powoda oraz jego prawo do intymności. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone przez Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 7 maja 2009 r. (I ACa 247/09). Należy natomiast wskazać, iż powód nie udowodnili dalszych zarzutów kierowanych przeciwko administracji (...), a dotyczących niewłaściwych warunków panujących w (...). W szczególności nie wykazał, by warunki w jakim przyszło mu odbywać karę ( tymczasowe aresztowanie ) nie odpowiadały tu wymogom przewidzianym w tym zakresie przez przepisy, a w szczególności przez Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w (...) i (...), Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25.08.2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, czy też Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 02.09.2003r. w sprawie określenia wartości dziennej wyżywienia oraz rodzaju diet wydawanych osobom osadzonym w (...) i (...). Wezwany do osobistego stawiennictwa celem przesłuchania na powyższe okoliczności – powód trzykrotnie nie stawił się przed Sądem Rejonowym w Rawiczu. Dlatego też Sąd pominął dowód z jego przesłuchania. Z zeznań świadków : M. N. oraz K. K. wynika natomiast, że powód jako osoba młodociana otrzymywał odpowiednią dla takich osób dietę. Wynika dalej, a jest to też i okoliczność powszechnie znana, że kąciki sanitarne w celach (...) we W. są oddzielone ( drzwiami, dyktą, bądź parawanem ) od części mieszkalnej cel. Odnosząc się natomiast do kwestii związanej z przetransportowaniem powoda do (...) w S., to wskazać należy, iż faktycznie powód z uwagi na miejsce swojego zamieszkania ( R. ), winien być przeniesiony tu do (...) w P., bądź też do (...) w G.. Jednostki te w tamtym czasie nie posiadały jednakże wolnych miejsc dla odbycia kary ( były przeludnione ). Najbliższym (...) typu półotwartego – a do odbycia kary w takim to(...) został zakwalifikowany powód – był zaś (...) w S.. Stąd też i nie sposób czynić tu zarzutu stronie pozwanej, że w tej sytuacji skierowała ona powoda do tegoż (...). Strona pozwana realizuje bowiem jedynie zadania penitencjarne w ramach posiadanych możliwości, w tym także lokalowych. Przechodząc z kolei do oceny zgłoszonego przez powoda żądania, należy zauważyć, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych stanowi uprawnienie sądu, nie zaś obowiązek. Wynika to bowiem z redakcji art. 448 k.c., który stanowi, że sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Stosując ten przepis, sąd bierze pod uwagę rozmiary i charakter doznanej przez poszkodowanego krzywdy, okoliczności jej powstania, a nade wszystko rodzaj i stopień winy naruszyciela (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2002 r., V CKN 1581/00, OSNC 2004/4/53). Orzekając o zadośćuczynieniu za krzywdę doznaną w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności, sąd musi zachować zaś szczególną ostrożność, gdyż pozbawienie wolności w założeniu stanowi dolegliwość dla osoby skazanej i wiąże się z drastycznym ograniczeniem jej praw. Teza ta znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, według którego cierpienie i upokorzenie związane z odbywaniem kary więzienia tylko wówczas stanowią naruszenie art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, gdy przekraczają nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., II CSK 269/07). Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że naruszenie dóbr osobistych powoda, jakkolwiek bezprawne, nie zostało przez stronę pozwaną zawinione. Przeludnienie panujące w (...) ( (...) ) stanowi efekt długoletniego niedoinwestowania (...), przy jednoczesnym wzroście przestępczości i wynikającym stąd zaostrzeniu polityki karnej państwa. Jest okolicznością niesporną, że dyrektorzy (...) ( (...) ) nie mogą odmawiać --- STRONA 4 --- przyjęcia osób, co do których wydany został sądowy nakaz umieszczenia ich w jednostce penitencjarnej, jedynie z powodu przeludnienia tych jednostek. W ramach posiadanych możliwości finansowych i lokalowych administracja (...) ( (...) ) czyni z kolei wysiłki, aby poprawić warunki odbywania kary pozbawienia wolności. W żadnym zaś razie nie zostało wykazane, aby niedogodności związane z odbywaniem przez powoda kary stanowiły tu następstwo celowej dyskryminacji powoda przez funkcjonariuszy służby więziennej, czy też działania dyrektora (...) wymierzonego przeciw osadzonym w ogólności. Nie można też pominąć faktu, że powód znalazł się w (...) w związku z popełnieniem umyślnego przestępstwa przeciwko zdrowiu i mieniu ( art. 157 § 2 k.k. i 280 § 2 k.k. ). Czerpanie przez powoda korzyści majątkowych z faktu prawnego pozbawienia wolności mogłoby w tej sytuacji słusznie zostać odebrane jako niemoralne. Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że kwota żądanego zadośćuczynienia pozostaje w rażącej dysproporcji do sytuacji majątkowej powoda i nie została przez niego w żaden sposób umotywowana. Mając zatem powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w sentencji. Orzekając o kosztach procesu, Sąd zastosował przepis art. 102 k.p.c. i nie obciążył powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz strony pozwanej. Sąd wziął tu bowiem pod uwagę trudną sytuację majątkową i życiową powoda.