Wyrok I C 129/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 sierpnia 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicac

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 129/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 sierpnia 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Jolanta Polko Protokolant: st. sekr. sądowy Katarzyna Stachura po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 2011 r. w Katowicach sprawy z powództwa J. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w M. o zapłatę 1/ oddala powództwo; 2/ odstępuje od obciążenia powoda kosztami procesu. Sygn. akt I C 129/11 UZASADNIENIE Powód – J. M. domagał się zasądzenia od pozwanego - Skarbu Państwa Dyrektora Aresztu Śledczego w M. na swoją rzecz kwoty 80.000,00zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych powoda w postaci godności oraz prawa do prywatności i intymności, do jakiego doszło przez osadzenie w przeludnionych celach z niezabudowaną toaletą i umywalką. Roszczenie swoje powód oparł na podstawie art. 23 k.c., art. 30 Konstytucji, art. 24 i 448 k.c. W uzasadnieniu podał, że przebywał w Areszcie Śledczym w M. w okresach od listopada 2006r. do lipca 2008r., a przez cały czas osadzenia przebywał w przeludnionych celach z niezabudowaną w wystarczający sposób toaletą. Podał, że był osadzony w celach o pow. 8m 2 , a przebywały w nich 4 osoby. Zarzucił brak zapewnienia osadzonemu 3 m 2 powierzchni celi mieszkalnej, do czego pozwany jest zobowiązany na mocy art. 110 k.k.w., co nosi znamiona bezprawności, gdyż jest niezgodne z art. 248 k.k.w. Podał, że toalety w celach były oddzielone od reszty pomieszczenia jedynie parawanem o wysokości około1,3m, przez co musiał załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne na oczach współosadzonych, co było dla niego krępujące. Pozew został skutecznie wniesiony przez powoda w dniu 3 lutego 2011r. W piśmie z dnia 16 marca 2011r. powód oświadczył, ze w roku 2007 został okaleczony żyletką przez współwięźnia, przez co do dnia dzisiejszego ma problemy z prawa ręką. Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Pozwany zgłosił zarzut --- STRONA 2 --- przedawnienia roszczeń powoda związanych osadzeniem w jednostkach penitencjarnych w okresie przed dniem 17 stycznia 2008r. Pozwany ponadto zakwestionował powództwo co do zasady, jak i wysokości. W uzasadnieniu podniósł, że powód nie przedstawił jakichkolwiek dowodów na zaistnienie naruszenia jego dóbr osobistych, a powód nie wykazał żadnej z przesłanek warunkujących przyznanie mu zadośćuczynienia. Zarzucił, że pozew jest bardziej wyrazem niezadowolenia powoda z warunków osadzenia niż uprawdopodobnieniem naruszenia jakiegokolwiek dobra osobistego. Nadto powód nie udowodnił wysokości roszczenia, a żądana kwota nie ma jakiegokolwiek odniesienia do okoliczności opisanych w pozwie. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód J. M. przebywał w Areszcie Śledczym w M. w okresach od dnia 23 marca 2006r. do 7 lipca 2006r., od 3 listopada 2006r. do 25 sierpnia 2008r. oraz od 30 czerwca 2010r. do 9 września 2010r., kiedy to został przetransportowany do Zakładu Karnego w N.. Ponadto w warunkach izolacji penitencjarnej powód przebywał w różnych jednostkach w latach 1995, 1996, 1999, 2000-2002, 2004, 2005. W okresie osadzenia w Areszcie Śledczym w M. powód przebywał w następujących celach: • cele nr 62, 36, 93, 92, 93 – w okresie 21 marca 2006r. – 7 lipca 2006r; • cele nr 94, 140, 93, 34, 96, 77, 91, 168, 163, 102, 120, 152, 47, 47, 153, 159, 153, 149 – w okresie od 3 listopada 2006r. do 25 sierpnia 2008r.; • cele nr 219, 48, 401, 408, 136, 129, 125, 139, 163, 127, 132, 124 – w okresie od 30 czerwca 2010r. – 9 września 2010. (dowód: notatka Kierownika D. Ewidencji z dnia 22.03.2011r. – k. 50, wykaz rozmieszczenia powoda – k. 84-86). W okresie od lutego 2008r. do sierpnia 2008r. przeludnienie Aresztu Śledczego w M. wynosiło od kilku do kilkunastu procent. Powód przebywał w celach, w których powierzchnia mieszkalna na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 . Dyrektor Aresztu ustawicznie, w okresie od 4 lutego 2008r. do 1 sierpnia 2008r., podejmował kolejne decyzje o umieszczeniu osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi na jedna osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 . (dowód: informacje przekazywane przez Dyrekcję Aresztu Śledczego do Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego za okres od lutego 2008r. do sierpnia 2008r. – k. 51-54) W tym okresie powód był dziesięciokrotnie przenoszony do innych cel (dowód: wykaz rozmieszczenia powoda – k. 84-86). W okresie od 30 czerwca 2010r. do 3 września 2010r. powód przebywał w celach, gdzie został zachowany ustawowy normatyw powierzchniowy 3m 2 (dowód: notatka Kierownika D. Penitencjarnego z dnia 22.03.2011r. – k. 61-63). Wyposażenie cel mieszkalnych Aresztu Śledczego w M. odpowiada wymogom wynikającym z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. z 2003r., Nr 186, poz. 1820). Każdy osadzony ma swoje łóżko, taboret. Ponadto w cele były wyposażone w stół więzienny mały, szafkę, miskę, wiadro na śmieci, szczotkę zmiotkę z szufelką. W celach jest odpowiednie oświetlenie, ogrzewanie. Pomieszczenia mieszkalne aresztu nie posiadają własnych przewodów wentylacyjnych; wentylacja jest zapewniona poprzez okna uchylne oraz kratki wentylacyjne. W poszczególnych celach Aresztu Śledczego w M. kąciki sanitarne są wyodrębnione od części mieszkalnej za pomocą parawanów wykonanych z materiałów płóciennych, bądź konstrukcjami wykonanymi z płyty (...), które nie są zabudowane do sufitu. Cele mieszkalne są na bieżąco remontowane i odświeżane. W pomieszczeniach bytowych jest dostęp do zimnej wody bieżącej. Osadzeni raz w tygodniu korzystają z ciepłej kąpieli. (dowód: notatka służbowa kierownika działu kwatermistrzowskiego W. C.- k. 55-56). W pozwanej jednostce została przeprowadzona kontrola sanitarna w dniu 7 listopada 2007r., w czasie, której poddano sprawdzeniu stan sanitarno - techniczny pomieszczeń aresztu, w tym wybranych kilkunastu cel mieszkalnych. W --- STRONA 3 --- kontrolowanych celach nie stwierdzono śladów zawilgocenia, nie stwierdzono tez obecności insektów i gryzoni (dowód: protokół kontroli sanitarnej w Areszcie Śledczym w M. z dnia 07.11.2007r. – k. 57-58). Kolejna kontrolna sanitarna została przeprowadzona w dniu 5 lutego 2008r., w czasie której skontrolowano kilkanaście cel, nie stwierdzając nieprawidłowości w ich wyposażenia i stanie (dowód: protokół kontroli sanitarnej w Areszcie Śledczym w M. z dnia 05.02.2008r. – k. 59-60). W trakcie pobytu w Areszcie Śledczym w M. powód mógł korzystać ze spacerów oraz zajęć kulturalno – oświatowych, posług religijnych – kiedy to osadzeni spędzają czas poza celą. Nadto skazani, w tym i powód, mogli korzystać w celi z telewizora, radia, księgozbiorów bibliotecznych oraz prasy. W bibliotece aresztu do dyspozycji osadzonych znajdując się m.in. Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego, kodeks cywilny, Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks pracy. Powód mógł także uczestniczyć w widzeniach, zgodnie z zapisami wynikającymi z Kodeksu karnego wykonawczego. Osadzeni mają także możliwość udziału w organizowanych przez administrację kursach aktywizacji zawodowej, realizowanych w ramach Funduszy Pomocy Postpenitencjarnej, także w projekcie współfinansowanym przez Unię Europejską w ramach programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Organizowano także dla osadzonych kursy zawodowe, programy edukacyjno – korekcyjne (dowód: notatka Kierownika D. Penitencjarnego z dnia 22.03.2011r. – k. 61-63). W okresie osadzenia w Areszcie Śledczym w M. w dniu 29 listopada 2007r. powód został raniony żyletką przez współosadzonego, tego samego dnia udzielono mu pierwszej pomocy oraz skierowano do szpitala celem założenia opatrunku. Wizytę lekarską w Areszcie miał w dnu 30 listopada 2007r., przepisano mu leki przeciwbólowe (dowód: kopia książeczki zdrowia powoda oraz karty informacyjnej z Pogotowia ratunkowego z dnia 29.11.2007r. – k. 78-79). Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie powołanych i szczegółowo opisanych dowodów z dokumentów, które nie były kwestionowane przez strony. Sąd zważył, co następuje: Powód oprał swoje roszczenie na art. 24 k.c. i art. 448 k.c. Ogólne podstawy cywilnoprawnej ochrony dóbr osobistych określają przepisy art. 23 i 24 k.c., wskazując jednocześnie środki ochrony niemajątkowej, natomiast środki ochrony o charakterze majątkowym przewiduje przepis art. 24 § 1 k.c., który stanowi w ostatnim zdaniu, że zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny można żądać "na zasadach przewidzianych w kodeksie". Przepis art. 448 k.c. uprawnia tego, czyje dobro osobiste zostało naruszone, do domagania się odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub do żądania zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez niego cel społeczny. Art. 448 k.c. obejmuje naruszenie każdego dobra osobistego w rozumieniu art. 23 k.c., jest więc przepisem szczególnym, uzupełniającym regułę ogólną, wyrażoną w art. 24 k.c. Natomiast przepis art. 448 k.c. może znaleźć zastosowanie tylko w razie zawinionego naruszenia dóbr osobistych. Przy czym w zakresie odpowiedzialności władz publicznych obowiązek naprawienia szkody jest niezależny od winy, a odpowiedzialność powstaje za sam skutek bezprawnego działania. Przy określeniu zasady odpowiedzialności podstawowe znaczenie ma treść art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którą odpowiedzialność za niezgodne z prawem działania organów władzy publicznej nie wymaga zawinienia sprawcy szkody. Art. 77 Konstytucji stanowi, iż każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej; a ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Przepis ten zawiera bardzo ważną zasadę, mającą dla obywatela istotne znaczenie. Oznacza ona, iż każdy komu została wyrządzona szkoda, wskutek niezgodnego z prawem działania organów władzy publicznej, ma prawo do jej --- STRONA 4 --- wynagrodzenia. Naruszenie praw może rodzić różne skutki, w tym i o charakterze materialnym. Władze publiczne są zobowiązane szkodę tę wyrównać wypłacając stosowne odszkodowanie. Przepis art. 77 konstytucji jest na tyle niedookreślony, że sam nie daje podstaw do wywodzenia z niego roszczeń cywilnoprawnych. Regulacja zawarta w tym artykule dotyczy tylko części problematyki odszkodowawczej, a jego znaczenie polega głównie na wyeliminowaniu winy jako przesłanki odszkodowawczej. Konstytucyjne wskazania co do wysokości (zakresu) odszkodowania nie są jednoznaczne i wymagają odniesienia się do zasad odszkodowawczych określonych w Kodeksie cywilnym. Przepis konstytucyjny nie określa bowiem wszystkich przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej, nie reguluje też trybu odszkodowawczego. Nie można zatem z treści art. 77 ust. 1 Konstytucji wywieść samoistnego roszczenia odszkodowawczego, niezależnego od przepisów ustawowych, należy natomiast interpretować ustawowe przepisy odszkodowawcze w zgodności z zasadami konstytucyjnymi. Odpowiedzialność organów władzy publicznej może być więc oceniana - na tle konkretnych okoliczności - na podstawie art. 448 k.c. i 24 k.c.. Przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę jest zatem bezprawność, którą należy rozumieć jako niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, a przesłanki odpowiedzialności podlegały badaniu Sądu w odniesieniu do pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Dyrektora Aresztu Śledczego w M.. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miało ustalenie i ocena, czy w jej okolicznościach faktycznych pozwany dopuścił się naruszenia prawa, które mogłoby rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa za powstałą szkodę. Stosownie do treści art. 24 § 1 k.c. w sprawie o ochronę dóbr osobistych Sąd w pierwszym rzędzie ustala jednak, czy do ich naruszenia doszło i dopiero w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie ocenia, czy działanie pozwanego naruszyciela było bezprawne Powód w pozwie wskazał, że okresie osadzenia w Areszcie Śledczym w M. od listopada 2006 do lipca 2008 przebywał w warunkach przeludnienia bez zachowania normy 3m 2 na osobę, a ponadto toaleta nie była wydzielona dostatecznie od reszty celi, przez co nie miał zachowanych warunków intymności i prywatności przy korzystaniu z niej, czym naruszono jego godność oraz prawo do prywatności i intymności. Twierdzenia powoda nie zostały poparte żadnymi dowodami, a pozwany zaprzeczył tej okoliczności, wskazując, że zapewnił powodowi odpowiednie warunki sanitarno- bytowe. Zgodnie z art. 30 Konstytucji, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona stanowi obowiązek władz publicznych, który powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka represji. Wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymogów nowożytnego państwa prawa, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Stanowi o tym wprost art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169) głoszący, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust. 1 Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Odpowiednikami powyższych norm prawa międzynarodowego są art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji wprowadzające wskazane zasady na grunt prawa polskiego. Pozwany zapewnił --- STRONA 5 --- powodowi właściwe warunku sanitarno – bytowe w czasie jego osadzenia pozwanej jednostce, a powód nie udowodnił, że faktycznie nie zapewniono miejsca do spania oraz intymności. Powód w okresie objętym żądaniem pozwu, przebywał w celach z odpowiednim, wyposażeniem i toaletą oddzieloną od reszty pomieszczenia parawanem lub płyta (...). Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 listopada 1998r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. z 1998r., Nr 154, poz. 1012) określało szczegółowo normy wyposażenia w sprzęt kwaterunkowy cel mieszkalnych oraz środków higieny dla osób osadzonych. Z dowodów przedstawionych przez stronę pozwaną, a nie kwestionowanych przez powoda wynika, że wyposażenie cel było zgodnie z przepisami powołanego rozporządzania. Artykuł 24 k.c., stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Wobec tego na powodzie spoczywał ciężar udowodnienia, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach opisywanych w pozwie, w przeludnionych celach, przy nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych. Tych okoliczności powód jednak nie wykazał, tym samym nie sposób przyjąć przy zostały naruszone dobra osobiste powoda. Zgodnie z art. 6 k.c. na powiedzie ciążył obowiązek wykazania tej przesłanki. Przepis ten określa zatem reguły dowodzenia, to jest przedmiot dowodzenia oraz osobę, na której spoczywa ciężar udowodnienia faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Zasada ta została powtórzona w art. 232 zd. 1 k.p.c. Przepisy art. 6 k.c. i 232 k.p.c. wskazują także, iż to na stronach ciąży obowiązek wykazania swoich twierdzeń. Rola Sądu zaś w zakresie dowodzenia sprowadza się jedynie do oceny złożonego przez strony materiału dowodowego, o ile jest on dopuszczalny i zawnioskowany w należytym terminie, nie zaś do wyjaśniania czegokolwiek z urzędu, zarządzania w tym zakresie dochodzeń, czy tez sugerowania stronom odpowiednich działań. Trafny jest zdaniem Sądu zarzut pozwanego, według którego – roszczenie powoda uległo częściowo przedawnieniu. Zważywszy, że źródłem szkody doznanej przez powoda jest czyn niedozwolony, kwestię przedawnienia roszczeń powoda regulowały kolejno przepisy 442 § 1 k.c. oraz art. 442 1 § 1 k.c. (zmiana stanu prawnego, dokonana z dniem 10 sierpnia 2007r. nie ma w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy znaczenia, bowiem polega na odmiennym uregulowaniu przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wynikłej ze zbrodni lub występku, szkody na osobie oraz roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie). W myśl wskazanych przepisów roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (z tym, że termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę). Z § 3 wynika natomiast, że w razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Cytowane wyżej przepisy art. 442 § 1 k.c. i art. 442 1 § 1 k.c. wskazują, że początek biegu terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym wyznacza uzyskanie przez poszkodowanego wiedzy o dwóch faktach: po pierwsze - o szkodzie i po drugie - o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jeżeli zatem poszkodowany dowie się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody później niż o samej szkodzie, to ta późniejsza data wyznacza początek biegu przedawnienia. W tym samym czasie powód powziął również wiedzę o tym, iż naruszenie zostało spowodowane działaniem pozwanego. Powód w okresie biegu przedawnienia nie podjął czynności wskazanej w art. 123 k.c. to jest nie wystąpił na drogę postępowania sądowego bądź mediacyjnego, którą to czynnością przerwałaby bieg przedawnienia. Skoro, bowiem szkodą powoda było naruszenie przez pozwanego jego dóbr osobistych, to niewątpliwym jest, że musiał o niej wiedzieć przez cały okres pobytu w Areszcie Śledczym w M.. Tym samym musiał też wiedzieć, kto jest naruszycielem jego dóbr osobistych, a zatem kto jest osobą obowiązaną do naprawienia szkody. W tym stanie rzeczy --- STRONA 6 --- wniesienie pozwu dopiero w dniu 3 lutego 2011r. (data nadania pisma uzupełniającego braki formalne pozwu po upływie zakreślonego terminu) spowodowało, że jego roszczenia wynikające ze zdarzeń mających miejsce przed dniem 3 lutego 2008r. uległy przedawnieniu. W sprawie niniejszej nie zaszły też okoliczności wskazane w art. 121 pkt 4 k.c. zawieszające bieg przedawnienia, to jest wtedy gdy z powodu siły wyższej przez cały czas trwania przeszkody powód nie mógłby dochodzić swojego roszczenia przed sądem. Reasumując powyższe, powództwo oddalono, jako całkowicie nie wykazane (art. 6 k.c.), a dodatkowo w części przedawnione. Ponadto powód nie wykazał, by na skutek zranienia przez współwięźnia w dniu 29 listopada 2007r., poniósł szkodę, a także by podmiotem odpowiedzialnym za jej powstanie był pozwany. Orzeczenie o kosztach procesu uzasadnia przepis art. 102 k.p.c.