Wyrok I C 121/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 marca 2012 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie I

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I C 121/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 marca 2012 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSO Maria Matyja Protokolant: st. sekr. sądowy Agnieszka Lankowska po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2012 r. w Olsztynie na rozprawie sprawy z powództwa H. K. przeciwko S. P. – D. Z. K. w K. o zapłatę I oddala powództwo, II nie obciąża powoda kosztami postępowania. Sygn. akt I C 121/12 UZASADNIENIE Powód H. K. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanego S. P. – D. Z. K. w K. kwoty 80.000,-zł tytułem zadośćuczynienia, oraz nadania wyrokowi natychmiastowej wykonalności. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, iż w Z. K. w K. jest osadzony dwa lata. Cele mieszkalne mają około 16 m 2 . Odliczając z tej powierzchni powierzchnię zajętą przez łóżka, dwa stoły oraz taborety i część wydzieloną na kącik WC, pozostaje wolnej powierzchni na każdego z pięciu skazanych przypada niecałe 1,5 m 2 . Kącik sanitarny jest zbudowany płytą na wysokość ok. 1.80m, ale bez drzwi. Niema też w nim światła i ciepłej wody. W celi może być tylko jeden czajnik lub grzałka. Opisane warunki zdaniem powoda utrudniają utrzymania higieny oraz pozbawiają go prywatności i intymności, przez co zostały naruszone jego dobra osobiste, a dochodzona przez niego kwota zadośćuczyni jego krzywdom moralnym fizycznym i psychicznym. W odpowiedzi na pozew pozwany S. P. – D. Z. K. w K. reprezentowany przez P. G. S. P. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na jego rzecz należnych kosztów procesu. Wniósł także o oddalenie wniosku o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności jako niedopuszczalnego zgodnie z art. 335 § 2 k.p.c. Ponadto P. wniosła o oddalenie wniosków dowodowych powoda zmierzających do przerzucenia ciężaru dowodu na pozwanego. Odnosząc się merytorycznie do żądania pozwu Prokuratoria wskazała, że powód domagając się zadośćuczynienia w oparciu o art. 23 i 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. powinien udowodnić istnienie działania lub zaniechania sprawcy krzywdy niemajątkowej, że istnienie tej krzywdy wynika z naruszenia przez pozwanego dobra osobistego powoda oraz związku przyczynowego między krzywdą niemajątkową a działaniem lub zaniechaniem sprawcy krzywdy, a ponadto udowodnić w przypadku bezprawnego działania lub zaniechania sprawcy krzywdy winę sprawcy. Zdaniem pozwanego nie ma żadnej wątpliwości, że funkcjonariusze S. W. działali wobec powoda w ramach swoich uprawnień ustawowych i ich działaniu nie można przypisać w żaden sposób niezgodności z prawem. Brak jest zatem zdaniem pozwanego bezprawności zachowania funkcjonariuszy państwowych, a nadto to zachowanie to nie naruszyło żadnego dobra osobistego kogokolwiek. Odnosząc się do warunków osadzenia powoda P. wskazała, że stosownie do zapisów rozdziału V (nadzór penitencjarny ) k. k. w. oraz Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z --- STRONA 2 --- dnia 26 sierpnia 2003r. w sprawie sposobu, zakresu i trybu sprawowania nadzoru penitencjarnego : Nadzór na legalnością i prawidłowością wykonywania kary pozbawienia wolności, kary aresztu, tymczasowego aresztowania, zatrzymania oraz środka zabezpieczającego związanego z umieszczeniem w zakładzie zamkniętym, a także kar porządkowych i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności sprawuje sędzia penitencjarny. Stosownie do zapisów § 2 i 3 w/w rozporządzenia to Sędzia Penitencjarny ocenia między innymi : - ustalony w zakładzie karnym porządek i dyscyplinę - warunki bytowe skazanych, stan opieki medycznej i stan sanitarny -przestrzeganie przepisów o bezpieczeństwie w zakładzie karnym, w tym przepisów dotyczących użycia broni, siły fizycznej i środków przymusu bezpośredniego - prawidłowość rozmieszczenia osadzonych w pomieszczeniach, niezbędnego dla utrzymania porządku i zapobieżenia wzajemnej demoralizacji - stan zabezpieczenia technicznego i wyposażenia pomieszczeń, w których przebywają osadzeni. Wskazując na powyższe P. wskazała, Sąd Cywilny nie jest powołany do dokonywania oceny kwestii zastrzeżonych do wyłącznej kognicji Sędziego penitencjarnego. Podkreślono jednocześnie, że pozwane jednostki podlegały regularnym kontrolom sędziego penitencjarnego. Kontrole te nie stwierdziły uchybień w funkcjonowaniu jednostki. Powód jest recydywistą penitencjarnym – aktualnie odbywa karę orzeczoną na mocy trzech wyroków za popełnienie przestępstw określonych między innymi a art. 258 § 1 i 3 k.k. (założenie i udział w zorganizowanej grupie przestępczej)art. 270 §1 k.k. (podrobienie dokumentu) art. 291 § 1k.k. (paserstwo) i art. 55 ust 3 z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Znał zatem warunki odbywania kary pozbawienia wolności i mimo to na skutek powrotu do przestępstwa i skazania go za nie powrócił do tych warunków. Pozwany też wskazał, że w okresie ostatnich dwu lat zjawisko przeludnienia już nie występowało. Jeżeli jednak przebywał w przeludnionej celi to winien przedstawić stosowne decyzje określone w art. 110 § 2 k. k. w. o takim umieszczeniu. Podkreślił jednocześnie, że warunki osadzenia jakie miał powód nie różniły się od warunków jakie zaoferowano innym osadzonym. Co zarzutu powoda nieodpowiednich warunków sanitarnych P. wskazała, iż w przypadku zakładów karnych nie stosuje się przepisów prawa budowlanego dotyczących wymogów w zakresie ubikacji (drzwi , ustępów, wysokości pomieszczenia sanitarnego). Sprawę wyposażenia celi mieszkalnej reguluje § 28 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 152 poz. 1493). Przepis ten określa wyposażenie celi mieszkalnej w meble oraz środki czystości do utrzymania w niej tej czystości, a także niezbędne urządzenia sanitarne sytuowane tak, aby zapewnić niekrępujące ich używanie. Toalety nie mogą być w pełni zabudowane i zamykane masywnymi drzwiami, z uwagi na wymogi bezpieczeństwa ( zapobieganie próbom samobójczym i przemocy między samymi osadzonymi). Osadzeni mają dostęp do ciepłej wody, poprzez korzystanie co najmniej raz w tygodniu ciepłej kąpieli. W celi nie musi być bieżącego dostępu do ciepłej wody. Podnosząc powyższe P. wskazała, że standardy bytowe obowiązujące w polskich więzieniach są proporcjonalne do warunków życia większej części społeczeństwa i jego możliwości finansowych. Odnosząc się natomiast do faktu zawilgocenia cel P. podniosła, że jest faktem powszechnie znanym iż wynika to z kąpieli jakie w celach urządzają osadzeni przy pomocy miednic plastikowych do prania ręcznego. Cele podlegają wprawdzie regularnym remontom, ale w jeszcze większym tempie są dewastowane przez osadzonych. Sprawę grzałek oraz czajników regulują postanowienia art. 110 a § 2 k.k.w. iż indywidualnie D. z. K. może zezwolić skazanemu na posiadanie w celi innych przedmiotów nie wskazanych w rozporządzeniu --- STRONA 3 --- Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Odnośnie natomiast oświetlenia P. podniosła, że w przypadku zabudowania kącika sanitarnego do wysokości 1,80 m wystarczające jest oświetlenie z celi zgodne z postanowieniami art. 110 §2 k. k. w. tj. takim, aby było odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Ponadto P. wskazała, iż przyznanie jakiegokolwiek zadośćuczynienia przestępcy recydywiście naruszałoby elementarne zasady współżycia społecznego określone treścią art. 5 k.c. oraz elementarne poczucie sprawiedliwości społecznej. Sąd Okręgowy ustalił co następuje: Powód H. K. jest osadzony od dwu lat w Z. K. w K. w celi o powierzchni 16 m 2 . Wraz z nim w celi jest osadzonych pięciu skazanych. Powód wylicza ilość powierzchni mieszkalnej na jednego skazanego na nie całe 1,5 m 2 po odjęciu od powierzchni celi powierzchni zajmowanej przez znajdujące się w niej sprzęty, takie jak łóżka, stoły taborety, oraz powierzchnię wydzielonego kącika sanitarnego. ( okoliczności podane przez powoda ) Powód jest recydywistą penitencjarnym. ( okoliczności niezaprzeczone przez powoda). Sąd Okręgowy zważył: Powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie zaznaczyć należy, iż podstawą dochodzonego przez powoda roszczenia jest art. 417 k.c. (w zw. z art. 23 k.c. i 24 k.c. oraz art. 445 k.c. i 448 k.c.), określający przesłanki odpowiedzialności deliktowej S. P. za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej. Warunkami koniecznymi statuującymi odpowiedzialność S. P. są: fakt wystąpienia szkody, wyrządzenie tejże szkody przez działanie organu władzy publicznej oraz bezprawność działania. Pierwszą z przesłanek jest szkoda w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., czyli obejmująca straty oraz utracone korzyści, które poszkodowany mógł osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Poszkodowany może także żądać zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę w przypadkach wskazanych w ustawie. Z kolei przesłanka „niezgodności z prawem” ściśle odnosi się do naruszenia zakazów i nakazów wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem norm moralnych, obyczajowych, zasad współżycia społecznego, czy też odwołań do szerokiego cywilistycznego pojęcia bezprawności. Nadto, pomiędzy wyżej wymienionym zachowaniem funkcjonariuszy publicznych a szkodą lub krzywdą musi zachodzić związek przyczynowy, co oznacza, iż obowiązek naprawienia szkody obejmuje normalne następstwa zdarzenia, które szkodę wywołało. Podkreślenia wymaga, iż ciężar wykazania powstania szkody lub krzywdy oraz jej związku przyczynowo – skutkowego z zachowaniem funkcjonariuszy publicznych spoczywa na poszkodowanym. Pozwany S. P. – aby uchronić się od odpowiedzialności - musi natomiast wykazać, że jego działania były zgodne z prawem. Zgłoszone roszczenia powód wywodzić może również z regulacji art. 24 § 1 k.c., zgodnie z którym ten czyje dobro prawne zostało zagrożone cudzym działaniem, m.in. może żądać zadośćuczynienia pieniężnego na zasadach określonych w kodeksie cywilnym. Z kolei art. 448 k.c. stanowi, iż w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro prawne zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Kodeks cywilny nie zawiera definicji dóbr osobistych, lecz ogranicza się do stwierdzenia, że dobrami osobistymi człowieka są w szczególności: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska (art. 23 k.c.). Uogólniając należy zatem przyjąć, że dobra osobiste - to pewne wartości niematerialne łączące się ściśle z jednostką ludzką. Jedną z najważniejszych wartości właściwych każdemu człowiekowi jest godność. Stosownie do treści art. 30 Konstytucji RP przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Dodać --- STRONA 4 --- należy, iż obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka (Sąd Najwyższy w tezie II wyroku z dnia 2 października 2007 roku, II CSK 269/07, publik. M. Prawn. 2007/21/1172). Różnorodność występowania w życiu społecznym dóbr osobistych podlegających ochronie cywilnoprawnej, a także ochronie przewidzianej w innych przepisach polskiego systemu prawnego, przesądza o niemożliwości systematycznego ujęcia przesłanek ogólnych, których występowanie mogłoby przesądzić o tym, czy konkretne zdarzenie stanowi naruszenie któregoś z nich. Ocena musi być, i jest w praktyce orzeczniczej, dokonywana na tle konkretnego stanu faktycznego. Sąd w świetle konkretnej sprawy - stosując kryteria obiektywne –ocenia, czy doszło do naruszenia dobra osobistego (dóbr osobistych) i czy zachodzą przesłanki do zastosowania któregoś ze środków ochrony przewidzianych w art. 24 k.c. Dodać należy, iż przy ocenie, czy doszło do naruszenia dobra osobistego, decydujące znaczenie ma nie tyle subiektywne odczucie osoby żądającej ochrony prawnej, ile to, jaką obiektywną reakcję wywołuje to naruszenie. Tym samym, podmiot dochodzący roszczenia z tytułu ochrony dóbr osobistych powinien wykazać jakie przynależne mu dobro zostało bezprawnie naruszone, w wyniku jakich działań doszło do naruszeń i w jakich okolicznościach. Dla przyjęcia odpowiedzialności sprawcy art. 24 k.c. nie wymaga wykazania jego winy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobro osobiste, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Uwzględniając powyższe uwagi, w pierwszej kolejności odnieść należy się do podniesionego przez powoda zarzutu nie zapewnienia właściwych warunków bytowych należnych osobie izolowanej, a w szczególności zakwaterowanie w przeludnionej jednostce penitencjarnej. Na wstępie wskazać trzeba, iż zgodnie z art. 110 § 2 k. k .w. powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, powinna wynosić nie mniej niż 3 m 2 . Cele powinny przy tym być wyposażone w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny. Podkreślenia ponadto wymaga, że w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. o sygn. SK 25/07 (Dz. U. Nr 96, poz. 620)., którym stwierdzono niekonstytucyjność art. 248 k. k. w. czyli przepisu pozwalającego na przejściowe przebywanie osadzonych w celach na powierzchni mniejszej niż 3 m 2 na jednego osadzonego i przepis ten utracił moc z dniem 6 grudnia 2009r. Od tego czasu jednostki penitencjarne są zobowiązane zapewnić każdemu osadzonemu zakwaterowanie w celi spełniającej wymogi określone a w/w art. 110 § 2 k. k. w. Jak sam powód pisze cela o powierzchni 16 m 2 w której było osadzonych pięciu skazanych spełniał takie wymogi. Nie można zatem uznać, iż doszło do niezgodnego z prawem działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej przez pozwanego. Należy również, podkreślić, iż negatywne skutki przebywania kilku osób na niewielkiej powierzchni, ale zgodnej z w/w art. 110 § 2 k. k. w. mogą być minimalizowane przez osoby pozbawione wolności poprzez udział w oferowanych przez zakład karny formach zajęć, z czym łączy się opuszczenie celi i zazwyczaj dodatkowa aktywność fizyczną. Powód nie wskazuje aby w takich zajęciach nie uczestniczył. Dodać trzeba, iż wyposażenie cel, w której powód odbywa karę, jest zgodne z prawem i odpowiada warunkom przewidzianym w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 roku w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U z 2003 r. Nr 186, poz. 1820). Zgodnie z tymi przepisami skazani maja do swojej dyspozycji standardowy sprzęt kwaterunkowy taki jak łóżka, stoły, taborety, półki pod telewizor, półki na przybory toaletowe, szafki. Znajdujący się celach kącik sanitarny, wyposażony w toaletę, umywalkę i wodociągowe zasilanie zimnej wody, oddzielony był od części mieszkalnej, co zapewniało skazanym wymaganą intymność. --- STRONA 5 --- Osadzeni miel również regularny dostęp do środków higienicznych. Z obiektywnego punktu widzenia, każdy ze skazanych miał zatem zapewnione podstawowe potrzeby mieszkaniowe i elementarną wygodę umożliwiająca zajmowanie wspólnej celi. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, iż przynależne powodowi dobra osobiste, w szczególności jego godność i związane z tym uprawnienie do odbywania kary pozbawienia wolności w warunkach humanitarnych i bezpiecznych, zostało w jakikolwiek sposób naruszone. Zapewniane przez jednostkę penitencjarną warunki bytowe, pomimo okresowego przeludnienia, gwarantowały osadzonym poszanowanie ogółu ich praw. Dodać należy, iż naruszeniem godności człowieka w rozumieniu kodeksu cywilnego, jest takie zachowanie, które w konkretnych okolicznościach danego przypadku naruszyłoby godność danego człowieka w powszechnym odczuciu. Subiektywne odczucia poszczególnych osób nie są tutaj wyznacznikiem. W szczególności godności osoby ludzkiej nie naruszają warunki odbywania kary w jednostkach penitencjarnych, które powodowi jako, że aktualnie odbywa karę w warunkach powrotu do przestępstwa były już wcześniej znane. Wskazany tok interpretacji standardów w zakresie odbywania kary pozbawiania wolności potwierdzony jest również w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowiek w Strasburgu, który oceniając ewentualne naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowiek i Podstawowych Wolności skłania się ku kumulatywnej ocenie warunków bytowych panujących w jednostkach penitencjarnych. Wpływ niewielkiej ale zgodnej z obowiązującymi przepisami powierzchni przypadającej na jednego osadzonego powierzchni na poszanowanie jego godność oraz prawa do humanitarnego odbywania kary badać bowiem należy uwzględniając całokształt funkcjonowania zakładów karnych. Osadzony, który ma zapewnione minimum prywatności, miejsce do spania i spożywania posiłków, możliwość uczestnictwa w zajęciach oświatowych i sportowych oraz dostateczną dzienną ilość ruchu nie powinien czuć się upokorzony ani traktowany niehumanitarnie (orz. z 6 marca 2001 r., Dougoz przeciwko Grecji; orz. z 3 kwietnia 2001 r. Keenan przeciwko Wielkiej Brytanii). Wskazane warunki izolacji, nie powinny zatem wywoływać cierpień fizycznych ani psychicznych, na które powołuje się powód. Niedostatek powierzchni pomieszczenia celi , jej zużyte wyposażenie, którego stan w dużej mierze zależy od samych osadzonych, sam w sobie nie powoduje bowiem poczucia niższości lub przygnębienia ani dolegliwości motorycznych. Dodać tez należy, iż odpowiednie wydzielenie węzła sanitarnego od części mieszkalnej celi powoduje, iż zachowane są standardy intymności osadzonych i ich niezbywalnego prawa do elementarnej prywatności. Zgodnie z obowiązującymi przepisami Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. nr 152 poz.1493) skazani mają stały dostęp do zimnej wody, oraz cotygodniowej kąpieli w łaźni. Każda z cel wyposażona jest w pełny węzeł sanitarny. W tym stanie rzeczy, zachowanie higieny, nawet w celi, której powierzchni była nieznacznie zaniżona, zależało tylko i wyłącznie od dobrej woli osadzonego. Dbałość o czystość osobistą jak i porządek otoczenia jest bowiem wynikiem nie tylko standardów panujących w zakładzie, ale i dobrych chęci i zaangażowania skazanych. Reasumując podkreślić należy, iż powód nie wykazał, aby podczas pobytu w Z. K. w K. zostało naruszone jakiekolwiek jego dobro osobiste, w szczególności godność oraz prawo do humanitarnego dobywania kary pozbawienia wolności. Wobec powyższego, brak jest podstaw do przyjęcia odpowiedzialności strony pozwanej na podstawie art. 417 k.c. W tym stanie rzeczy, powództwo jako niezasadne, podlegało oddaleniu. O kosztach procesu orzeczono po myśli art. 102 k.p.c. mając na uwadze fakt, że powód od wielu lat przebywa w zakładach karnych i nie posiada żadnego majątku ani nie uzyskuje żadnych dochodów.