Wyrok I C 1037/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 1 czerwca 2016 r. Sąd Okręgowy w Krakowie

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I C 1037/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 1 czerwca 2016 r. Sąd Okręgowy w Krakowie Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący SSO Izabella Dyka Protokolant starszy protokolant sądowy Arkadiusz Jania po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2016 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa J. R. (1) przeciwko Gminie Miejskiej K. o ochronę dóbr osobistych, zapłatę i nakazanie I. nakazuje stronie pozwanej opublikowanie oświadczenia, na własny koszt, w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku, na tablicy ogłoszeń znajdującej się przy głównym wejściu na (...) w K., od strony ulicy (...), przez okres kolejnych 30 dni kalendarzowych, w ramce o wymiarach nie mniejszych niż 30 cm x 40 cm, czcionką Times N. R. o rozmiarze nie mniejszym niż 20, bez żadnych wprowadzeń, dodatków, czy odniesień, podpisanego przez Dyrektora (...) (...) w K. o następującej treści: „W imieniu Gminy Miejskiej K. – (...) (...) w K., bardzo przepraszamy Pana J. R. (1), że bezprawnie dokonaliśmy w 2014 roku usunięcia grobu Jego (...) (A. R. (1) i M. H.) oraz innych członków jego rodziny, z (...), w konsekwencji czego szczątki jego bliskich zostały umieszczone w zbiorowej mogile na (...), nie informując go o tym zdarzeniu. Bardzo przepraszamy za krzywdę jaka spotkała J. R. (1) w związku z naruszeniem jego prawa do kultywowania pamięci po zmarłych, w szczególności po Rodzicach”, II. zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 1.000,00 zł (jeden tysiąc złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 27 stycznia 2015 r. do dnia zapłaty, III. nakazuje stronie pozwanej dostarczenia i udostępnienia powodowi miejsca pod grób ziemny, na (...) w K. z uprawnieniem do dysponowania tym grobem przez powoda w sposób przewidziany prawem, IV. oddala powództwo w pozostałej części, V. zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 977,00 zł (dziewięćset siedemdziesiąt siedem złotych) tytułem kosztów procesu. Sygn. akt I C 1037/15 UZASADNIENIE WYROKU Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 1 czerwca 2016 r. Powód J. R. (1) – pozwem wniesionym 12 czerwca 2015 r. – przeciwko Gminie Miejskiej K. domagał się: 1/ nakazania pozwanemu opublikowania oświadczenia na własny koszt w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku, na tablicy ogłoszeń znajdującej się przy głównym wejściu na (...), od strony ulicy (...), przez okres kolejnych 90 dni kalendarzowych, w ramce --- STRONA 2 --- o wymiarach nie mniejszych niż 30 cm x 40 cm, czcionką Times New Roman o rozmiarze nie mniejszym niż 20, bez żadnych wprowadzeń, dodatków czy odniesień, podpisanego przez Dyrektora (...) (...) w K. o następującej treści: „W imieniu Gminy Miejskiej K. – (...) (...) w K., bardzo przepraszamy Pana J. R. (1), że bezprawnie dokonaliśmy w 2014 r. usunięcia grobu jego rodziców (A. R. (1) oraz M. H.) oraz innych członków jego rodziny, z (...), w konsekwencji czego szczątki jego bliskich zostały umieszczone w zbiorowej mogile na cmentarzu, nie informując go o tym zdarzeniu. Działanie (...) (...) w K. nie miało żadnych podstaw prawnych, w związku z czym bardzo przepraszamy za krzywdę jaka spotkała J. R. (1) w związku z naruszeniem prawa do kultywowania pamięci po zmarłych, w szczególności po rodzicach. Zobowiązujemy się ponadto uczynić wszelkie starania, aby taka sytuacja nie powtórzyła się w odniesieniu do innych grobów znajdujących się na (...) w K.”, 2/ zasądzenia od pozwanego kwoty 12.500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 27 stycznia 2015 r. tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych powoda, 3/ nakazania pozwanemu dostarczenia i udostępnienia powodowi miejsca pod grób ziemny, na (...) w K., (...) lub sąsiadującej, z uprawnieniem do dysponowania tym grobem przez powoda w sposób przewidziany prawem, 4/ zasądza od pozwanego kosztów procesu. Uzasadniając swoje żądania powód podniósł, że był dysponentem grobu ziemnego znajdującego się na (...) w K., w którym pochowani byli jego rodzice i dziadek, a także na którym znajdowała się tablica upamiętniająca 3 zmarłe ciotki. Grób ten został zlikwidowany w sposób bezprawny przez (...) (...) w październiku 2014 r. poprzez przekopanie go, usunięcie znajdujących się tam szczątek i przeniesienie ich do zbiorowej mogiły znajdującej się na tym samym cmentarzu. Przekopania dokonano w związku z niezapłaceniem opłaty prolongacyjnej za kolejny 20-letni okres. Powód podał, że uiszczał stosowne opłaty za grób na rzecz zarządców (...). Ponieważ mieszka w Stanach Zjednoczonych, pod jego nieobecność grobem zajmowała się była żona oraz synowie. Powód podkreślił, że był emocjonalnie związany ze swoimi rodzicami, a także kultywował pamięć krewnych, dlatego dbał o grób i przesyłał regularnie byłej żonie oraz synom środki na utrzymanie grobu. Odwiedzali oni grób oraz fotografowali go, celem przesłania powodowi zdjęcia. Powód wskazał, że jego adresem korespondencyjnym w okresie pobytu w Stanach Zjednoczonych był adres: (...) W 2011 r. minął 20-letni okres za jaki opłacone było utrzymanie grobu, jednak o tym nie wiedział ani też nie został w żaden sposób zawiadomiony przez zarządcę cmentarza. 31 października 2014 r. krewni powoda w trakcie wizyty na cmentarzu zorientowali się, że grób został usunięty. Powód zarzucił, że zostało naruszone jego dobro osobiste, jakim była więź ze zmarłymi (rodzicami i dziadkiem, a także ciotkami powoda) pochowanymi w grobie i prawo do kultywowania pamięci po nich. Według powoda bezprawne usunięcie grobu oraz bezpowrotne pozbawienie powoda możliwości dysponowania szczątkami najbliższych w sposób rażący naruszyło jego prawa majątkowe oraz niemajątkowe. Bezprawność według powoda polegała na niedotrzymaniu obowiązku zawiadomienia dysponenta grobu o nie dokonaniu opłaty prolongacyjnej i planowanym usunięciu grobu. W odpowiedzi na pozew strona pozwana - Gmina Miejska K. wniosła o oddalenia powództwa w całości i zasądzenie kosztów. Przyznała, że powód był dysponentem czasowego grobu ziemnego, w którym pochowano J. U., A. R. (1) i M. H.. Podniosła, że po upływie 20 lat zagwarantowanej w związku z pochówkiem M. H. w 1991 r. nienaruszalności grobu nie prolongowano dalszej nienaruszalności. Na przeniesienie szczątków do zbiorowej mogiły uzyskała pozwolenie w drodze decyzji administracyjnej wydanej 16 września 2014 r. przez Państwowy Inspektorat Sanitarny, a w październiku 2014 r. dokonano przeniesienia szczątek zmarłych z przedmiotowego grobu. Wniesienie opłaty prolongacyjnej jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem i strona pozwana zawiadamia, a nie wzywa do uiszczenia opłaty. W tym przypadku strona pozwana wysłała list zwykły za pomocą Poczty Polskiej o konieczności uiszczenia opłaty i konsekwencji jej nie zapłacenia. Dodatkowo ta informacja została umieszczona na grobie, którego powód był dysponentem. W przedmiotowej sprawie grób zanim został przekopany pozostawał nieopłacony przez 2 lata 10 miesięcy i 2 dni. Strona pozwana podniosła, że wykazała ostrożność i dochowała należytej staranności przed ponownym użyciem grobu. Zamieszczała wielokrotnie w prasie ogłoszenia przypominające o wniesieniu opłat za grób. --- STRONA 3 --- Bezsporne w sprawie było, iż: Powód, będący dysponentem przedmiotowego grobu nie dokonał opłaty prolongacyjnej gwarantującej nienaruszalność grobu. Okres ochronny minął w 2011 r. 10 października 2014 r. dokonano przeniesienia szczątków znajdujących się w przedmiotowym grobie (po przekopaniu grobu do ponownego pochówku) do zbiorowej mogiły znajdującej się na (...). Ponadto Sąd ustalił następujący stan faktyczny: W przedmiotowym grobie zlokalizowanym na (...) w K., (...), pochowani zostali: A. R. (1) i M. H. – rodzice powoda oraz J. U. – dziadek powoda. Na grobie znajdowała się także tablica upamiętniająca trzy zmarłe w obozie koncentracyjnym ciotki powoda. Powód był dysponentem grobu, dokonał ostatniej wpłaty na rzecz (...) (...) 9 grudnia 1991 r. Według obowiązujących przepisów czynność ta prolongowała nienaruszalność grobu na kolejne 20 lat. Powód zlecił wykonanie kamiennego nagrobka, którego odebranie nastąpiło 21 września 1992 r. (dowód: kwit, k. 58, zdjęcia, k. 29,30, deklaracje, kwity, karty i zawiadomienia w aktach cmentarnych przedmiotowego grobu, znajdujących się na końcu akt) W związku z pobytem powoda w Stanach Zjednoczonych Ameryki grobem opiekowała się jego była żona, A. B., jak i synowie powoda: J. R. (2) i S. R.. Odwiedzali oni regularnie grób, przynosili kwiaty, robili zdjęcia nagrobka, aby przesyłać je powodowi. Powód był emocjonalnie związany z grobem i chciał być w nim pochowany. Ostatni raz na grobie była A. R. (2) we wrześniu 2014 r. (dowód: zeznania świadków: A. B., J. R. (2), S. R., k. 180-182, zdjęcia, k. 26-57) Listem zwykłym wysłanym na adres: (...) (...)-(...) K., czyli adres korespondencyjny powoda na czas nieobecności w kraju, jak i adres zamieszkania J. R. (2), (...) (...) wysłał zawiadomienie, w którym poinformował, że 3 grudnia 2011 r. upłynął termin ważności opłaty prolongacyjnej i w razie niedokonania opłaty w ciągu dwóch miesięcy od dnia otrzymania pisma, potraktowane zostanie to, jako rezygnacja z prolongowania nienaruszalności grobu. List ten nie dotarł do J. R. (2) zamieszkującego pod adresem nadania. Na grobie umieszczono także w maju 2014 r. zalaminowną kartkę, na której poinformowano, że wygasła nienaruszalność przedmiotowego grobu. W momencie zamieszczenia tej kartki, na grobie znajdowały się dwie wiązanki i siedem zniczy. (dowód: zawiadomienie, k. 105, zeznania świadka J. R. (2), k. 181, zdjęcie, k.104) W prasie okresowo zamieszczano ogólne informacje przypominające dysponentom grobów o konieczności dokonywania opłat prolongacyjnych przez dysponentów grobu celem kontynuowania nienaruszalności grobów. Taka informacja jest zamieszczana również na (...) na tablicach ogłoszeń. (dowód: zawiadomienie w Dzienniku Fakt, k. 109 i Dzienniku Polskim, k. 110, 111, komunikat w K..pl, k. 112, zeznania świadków: R. M. i T. P., k. 197-200) Decyzją z dnia 16 września 2014 r. Państwowy Inspektor Sanitarny w K. zezwolił na przeprowadzenie (...). szczątków M. H., A. R. (1), J. U.. Przeniesienia szczątków dokonano 10 października 2014 r. (dowód: decyzja, k. 72, protokół kontroli, k. 75, protokół, k. 103) Brak przedmiotowego grobu zauważyła A. B. 2 dni przed świętem Wszystkich Świętych (1 listopad) w 2014 r. (dowód: zeznania świadka A. B., k. 180) --- STRONA 4 --- Powód głęboko przeżył przekopanie rodzinnego nagrobka, a tym samym utracenie miejsca kultywowania pamięci zmarłych krewnych. Rozpaczał, zerwał kontakt z synami – nie chciał z nimi w ogóle rozmawiać – miał do nich żal. Doszło do kryzysu rodzinnego. Obecnie stosunki się unormowały. Negatywne emocje w związku z utratą rodzinnego grobu odbiły się niekorzystnie na zdrowiu powoda. Powód zamknął się w sobie. Czuł się rozgoryczony. Był smutny. Przeżywał, że szczątki najbliższych spoczęły w zbiorowej mogile. Cała sytuacja była dla niego niezwykle traumatyczna. Z uwagi na wyjazd do USA, powód fizycznie tego grobu przez 20 lat nie odwiedzał. Sytuacja finansowa powoda i jego synów jest dobra. Każdy z nich miał możliwości ekonomiczne, by opłatę prolongacyjną uiścić. Gdyby dotarła do nich informacja, o takiej konieczności, niewątpliwie opłatę by pokryli. (dowód: zeznania świadków: A. B., J. R. (2), S. R., k. 180-182, zdjęcia, k. 26-57) Sąd ustalił stan faktyczny na podstawie wskazanych wyżej dowodów z dokumentów prywatnych i urzędowych, których istnienie, treść ani autentyczność nie były kwestionowane przez strony postępowania. Sąd dał wiarę zeznaniom świadków A. B., J. R. (2) i S. R. w zakresie w jakim potwierdzali regularne odwiedziny grobu, co poświadczają dołączone do akt zdjęcia wykonane przez nich celem wysyłania powodowi, który chciał w ten sposób mieć dowód tego, że synowie opiekują się grobem i grób jest zadbany (k. 26-57). Dał im także wiarę w zakresie w jakim zgodnie potwierdzali, że powód przeżył głęboko przekopanie rodzinnego nagrobka. Ich zeznania były autentyczne i szczere, a nadto są zgodne z doświadczeniem życiowym. Sąd również dał wiarę zeznaniom świadków A. B., J. R. (2) i S. R., że nie dotarła do powoda i jego syna J. R. (2) przesyłka informująca, że 3 grudnia 2011 r. upłynął termin ważności opłaty prolongacyjnej i w razie niedokonania opłaty w ciągu dwóch miesięcy od dnia otrzymania pisma, potraktowane zostanie to, jako rezygnacja z prolongowania nienaruszalności grobu. Świadczy o tym uczciwe zachowanie świadków, szczera rozpacz powoda po utracie grobu, możliwości finansowe, a także szczególny kult i wartość rodzinna tego grobu dla wszystkich członków rodziny powoda. Sąd zważył, co następuje: Powód oparł swoje roszczenie na twierdzeniu, że w wyniku bezprawnego przekopania grobu jego rodziny zostało naruszone jego dobro osobiste, jakim jest prawo do kultywowania pamięci osoby zmarłej. Zatem przedmiotem powództwa w tej sprawie jest ochrona dobra osobistego powoda w postaci kultu pamięci osoby zmarłej. Tym samym zasadniczym przedmiotem rozważania Sądu było ustalenie, czy tak określone dobro osobiste powoda na skutek działań strony pozwanej zostało naruszone oraz czy naruszenie to miało charakter bezprawny. Zwrócić należy uwagę, że w doktrynie i w orzecznictwie w zasadzie zgodnie przyjmuje się, iż cywilnoprawna ochrona dóbr osobistych oparta jest na konstrukcji prawa podmiotowego, niemajątkowego, o charakterze bezwzględnym. Oznacza to powszechny, obciążający wszystkie inne podmioty obowiązek nieingerencji w określoną sferę podmiotu uprawnionego, niewkraczania w sferę jego uprawnień. Bezwzględny charakter prawa osobistego oznacza, że potencjalne roszczenia ochronne kierowane są przeciwko każdemu, kto bezprawnie narusza chronione prawo. Sfera uczuciowa związana z kultem pamięci osoby najbliższej może stanowić przedmiot ochrony prawnej na podstawie art. 23 i 24 k.c. Prawo pochowania zwłok jest prawem podmiotowym, obejmującym wybór miejsca i sposobu pochowania zwłok, jak również przeniesienie zwłok. Ochrona prawna rozciąga się na uprawnienia do pielęgnacji grobu, odwiedzania go i oddawaniu się kontemplacji, odbywania ceremonii religijnych itp. Powyższe uprawnienia służą ochronie sfery uczuciowej wiążącej się z kultem pamięci zmarłego i stanowiącej dobro osobiste człowieka. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 12 lipca 1968 r., I CR 252/68). --- STRONA 5 --- W niniejszej sprawie dobro osobiste w postaci prawa do kultywowania pamięci po zmarłych członkach rodziny powoda zostało naruszone. W wyniku przekopania grobu i przeniesienia szczątków do zbiorowej mogiły, powód utracił bezpowrotnie możliwość pielęgnacji grobu, odwiedzania go i dodawaniu się kontemplacji. Niewątpliwie z chwilą śmierci najbliższych członków rodziny powoda powstało po stronie powoda prawo osobiste kultywowania pamięci o nich. Dochodzenie ochrony dóbr osobistych uzależnione jest od kilku przesłanek. Po pierwsze naruszenie to musi być bezprawne (art. 24 k.c.). Na gruncie niniejszej sprawy należało rozważyć, czy działanie pozwanego polegające na przekopaniu grobu było bezprawne, a w szczególności w odniesieniu do procedury zawiadamiania dysponentów grobu o upłynięciu terminu, w jakim udzielona była ochrona nienaruszalności grobu poprzez niewniesienie opłaty, a w konsekwencji usunięcia grobu. Zgodnie z art. 7 ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz. U. 2015, poz. 2126), grób nie może być użyty do ponownego chowania przed upływem 20 lat, a po upływie 20 lat ponowne użycie grobu do chwowania nie może nastąpić, jeżeli jakakolwiek osoba zgłosi zastrzeżenie przeciw temu i uiści opłatę przewidzianą za chowanie zwłok, zastrzeżenie takie ma skutek na kolejne 20 lat i może być odnawiane. Przepis ten ma zastosowanie do grobów ziemnych – takiego grobu dotyczy przedmiotowa sprawa. W niniejszej sprawie niewątpliwie upłynął termin 20 letni, na który udzielona była ochrona, strony nie zgłaszały w tym zakresie żadnych wątpliwości. Po upływie tego terminu (...) (...) nie zostało zgłoszone żadne zastrzeżenie. Jednak przepis ten wprowadza minimalny zakres ochrony, który może być rozszerzony przez akty prawa miejscowego. W celu doprecyzowania ustawy i wprowadzenia większych standardów ochrony Rada Miasta K. podjęła uchwałę nr (...) z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie zasad korzystania z cmentarzy komunalnych oraz opłat za korzystanie z cmentarzy i urządzeń cmentarnych. Zgodnie z § 10 tej uchwały, (...) ogłasza w styczniu każdego roku w środkach masowego przekazu komunikat o upływie okresu nienaruszalności grobu ziemnego opłaconego przed 20 laty. Z kolei przed przystąpieniem do przekopania grobu (...) (...) wysyła pisemne zawiadomienie o wygaśnięciu opłaty prolongacyjnej do dysponenta, organizatora ostatniego pochowania lub osoby ostatnio przedłużającej nienaruszalność grobu oraz umieszcza informację na grobie. Przekopanie może nastąpić po upływie 2 miesięcy od daty wysłania zawiadomienia oraz umieszczenia informacji na grobie. Zgodnie z rozstrzygnięciem nadzorczym Wojewody (...) nr (...) z dnia 24 marca 2011 r. stwierdzono nieważność uchwały w części, w jakiej stanowiła, że przekopanie może nastąpić po upływie 2 miesięcy od daty wysłania zawiadomienia oraz umieszczenia informacji na grobie. Po rozstrzygnięciu nadzorczym nadal obowiązuje zapis, co do zawiadamiania listem o wygaśnięciu opłaty prolongacyjnej do dysponenta, organizatora ostatniego pochowania lub osoby ostatnio przedłużającej nienaruszalność grobu oraz umieszcza informację na grobie. Oznacza to, że Uchwała Rady Miasta K. wprowadziła wyższe standardy ochrony niż ustawa i zarządcy cmentarzy na terenie miasta K., w tym przypadku (...) (...) w K. powinien się do tych przepisów stosować. Należy w tym miejscu podkreślić, że w polskim prawie cywilnym obowiązuje teoria doręczenia. Skoro w przepisie mowa jest o zawiadomieniu listem dysponenta grobu, to należy przyjąć, że zawiadomienie to, zgodnie z teorią doręczenia, będzie skuteczne z chwilą, gdy doszło do niego w taki sposób, że mógł zapoznać się z jego treścią. Na gruncie niniejszej sprawy nie ulega wątpliwości, że powód był dysponentem grobu (i był nim w dalszym ciągu pomimo nie uiszczenia stosownej opłaty), wobec czego zawiadomienie o nieuiszczeniu opłaty prolongacyjnej powinno zostać mu dostarczone. Należało rozważyć, czy miał on możliwość zapoznania się z treścią listu zawiadamiającego. List ten, zaadresowany na adres korespondencyjny powoda, będący jednocześnie adresem zamieszkania jego syna J., został wysłany jako list zwykły. Nie ulega wątpliwości, że listy tego typu są przesyłkami nierejestrowanymi, co oznacza, że niemożliwe jest śledzenie drogi takiego listu, jak i nie ma potwierdzenia, że przesyłka została dostarczona do adresata, bądź też podjęto próby dostarczenia. Aby uczynić zadość teorii doręczenia, należało wykazać, że adresat miał możliwość zapoznania się z listem. Pozwany nie przedstawił dowodu doręczenia ani też zwrotki z adnotacją o tym, że próby doręczenia zostały podjęte, a art. 24 k.c. przerzuca ciężar dowodu wyłączającego bezprawność właśnie na stronę pozwaną. Strona pozwana temu obowiązkowi nie sprostała. Wysłanie listu poleconego jest powszechnie przyjęte, jako bezpieczniejszy sposób dostarczania przesyłek właśnie ze względu na późniejsze dowodzenie prób dostarczenia przesyłek pocztowych. W związku z tym Sąd uznał, że list nie został doręczony, zatem nie spełniono wymogów, które na stronę pozwaną nakłada obowiązujący akt jakim jest ww. uchwała Rady Miasta K.. Skoro nie doszło do skutecznego doręczenia, to nie rozpoczął swego biegu terminu 2 miesięcy wskazy w tym piśmie. --- STRONA 6 --- Pojęcie bezprawności oznacza ujemną ocenę zachowania się opartą na sprzeczności tego zachowania z szeroko pojętym porządkiem prawnym, a więc na sprzeczności z obowiązującymi przepisami ustawy bądź regułami wynikającymi z zasad współżycia społecznego. Bezprawność stanowi kwalifikację przedmiotową czynu, ujmuje zachowanie jako obiektywnie nieprawidłowe, abstrahując przy tym od elementu zawinienia. Przy ustaleniu bezprawności rozważeniu podlega stosunek, w jakim pozostaje dane zachowanie względem obowiązujących reguł postępowania. Oceniając ze stanowiska wyżej przytoczonej zasady współżycia społecznego postępowanie pozwanego, należy przede wszystkim podnieść, że przed przekopaniem grobu miał obowiązek skutecznego powiadomienia powoda. Istotne i doniosłe znacznie ma nieduża odległość czasowa pomiędzy przekopaniem, a ważnym świętem Wszystkich Świętych i odwiedzaniem wówczas grobów. Obowiązek zachowania należytej staranności przez pozwaną wynika z charakteru prowadzonej działalności w zakresie zarządu cmentarzem oraz specyfiki związanej z konsekwencjami przekopania grobu. Zaakcentować też należy, iż w momencie złożenia na grobie kartki informacyjnej przedmiotowy grób nie był zaniedbany, opuszczony czy w złym stanie technicznym (k. 104). Jego stan i wygląd ewidentnie wskazywał na wykonywanie kultu osób zmarłych pochowanych w tym grobie – dwie wiązanki i siedem zniczy świadczy o przejawach zainteresowania grobem i sprawowania nad nim opieki i kultu. Naruszenie ogólnego obowiązku należytej staranności wobec każdej osoby stanowi delikt (art. 415 k.c.). Poszanowanie dla kultywowania pamięci o zmarłych, możliwości pielęgnacji grobu, odwiedzania go i dodawaniu się kontemplacji jest nakazem moralnym głęboko w społeczeństwie naszym zakorzenionym i stanowi jedną z zasad współżycia. Wszelkie przeto działania naruszające powyższy nakaz pozostają w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego i jako takie są działaniami bezprawnymi w rozumieniu art. 24 § 1 k.c. Tymczasem pozwany zachował się w sposób niewłaściwy i nieodpowiedni do sytuacji. Ze specyfiki wykonywanych czynności wynika obowiązek zachowania należytej staranności, czemu pozwana nie sprostała bowiem przystąpiono do czynności związanych z przekopaniem grobu bez stosownego zawiadomienia powoda, tuż przed świętem Wszystkich Świętych i podjęto czynności wobec grobu, który był w dobrym stanie technicznym ze śladami kontynuowania kultu pamięci zmarłych pochowanych w tym grobie. Pomimo nie uiszczenia opłaty powód pozostał dysponentem grobu, a specyfika i bezpowrotna utrata miejsca spoczynku najbliższych członków rodziny (i złożenie ich do mogiły zbiorowej) nakazuje podjęcie właściwych i skutecznych działań. Wobec stwierdzonego naruszenia dobra osobistego powodowi zgodnie z art. 24 k.c. przysługuje wobec osoby która dopuściła się naruszenia roszczenie, o usunięcie jego skutków, w szczególności poprzez złożenie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie Jak powszechnie przyjmuje się w doktrynie oraz w orzecznictwie treść i forma czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia zależy od rodzaju naruszonego dobra oraz formy jego naruszenia. Osobie, której dobra osobiste naruszono przysługuje prawo do uzyskania przeprosin w takiej formule, w jakiej doszło do naruszenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2008 r. ICKS 345/07 M. Prawn. 2008/5/229). Wymóg „odpowiedniości”, czy adekwatności formy i miejsca oświadczenia o przeproszeniu należy z reguły utożsamiać z odwzorowaniem sposobu (i charakteru) naruszenia dobra osobistego powoda. Przepis art. 24 § 1 k.c. pozostawia ocenie sądu kwestię, czy żądana przez powoda treść i forma oświadczenia jest odpowiednia i celowa do usunięcia skutków naruszenia, co prowadzić musi do wniosku, że sąd może ingerować w żądaną treść oświadczenia przez ograniczenie jej zakresu czy uściślenie określonych sformułowań (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1997 r., II CKN 546/97, OSNC 1998 nr 7-8, poz. 119 oraz z dnia 7 stycznia 2005 r., IV CK 413/04, niepubl.). W przypadku naruszeń o „ograniczonym terytorialnie” zakresie akceptowalną formą złożenia stosownego oświadczenia jest jego umieszczenie w miejscu, gdzie doszło do naruszenia dóbr osobistych lub miejscu, gdzie „świadkowie” takiego naruszenia mogą z łatwością się dowiedzieć o bezprawności zachowania się naruszyciela (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2003 r., I CKN 1391/00 (LexPolonica nr 376153). Analogiczne stanowisko zajmuje doktryna, która wskazuje, iż treść i forma oświadczenia zależą od rodzaju naruszonego dobra, okoliczności naruszenia oraz formy naruszenia. Oświadczenie ma na celu usunięcie skutków naruszenia, a nie represję naruszyciela. Środek jaki należy zastosować dla usunięcia skutków naruszenia musi przede wszystkim gwarantować poszkodowanemu satysfakcję, jednak nie może on mieć charakteru wyłącznie represyjnego dla zobowiązanego. Nadto dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych powoda, oświadczenie o jego przeproszeniu powinno mieć taki sam potencjalny zasięg oddziaływania jak inkryminowane, --- STRONA 7 --- co oznacza także uwzględnienie adekwatności brzmienia oświadczenia o przeproszeniu do sposobu naruszenia dobra osobistego (zob. wyrok SN z dnia 20 stycznia 2011 r., I CSK 409/10). Żądanie powoda zamieszczenia przez pozwaną przeprosin należy uznać za adekwatne do rozmiaru oraz sposobu naruszenia dóbr osobistych powoda. Sąd uznał za zbyt daleko idący czas 90 dni, uznając, że wystarczającym dla usunięcia skutków naruszenia będzie utrzymywane przeprosin przez okres 30 dni, jak również uściślił sformułowania, tak aby odpowiadały one racjonalnie pojmowanym kryterium celowości. Okazały się prawdziwe twierdzenia powoda o bólu spowodowanym przekopaniem grobu rodzinnego, co wywołało gwałtowne i bolesne reakcje. Rozpacz powoda po tej stracie była tak wielka, że doprowadziła do kryzysu rodzinnego. Utrata grobu i złożenie szczątków do mogiły zbiorowej uniemożliwia oddawanie się kontemplacji. Kult pamięci osoby zmarłej, jako dobro osobiste, mimo samodzielności jurydycznej, występuje w powiązaniu z uczuciami żywionymi do zmarłego za jego życia i w powiązaniu z jego życiową sytuacją życiową, również jako członka rodziny. W kwestii udostępnienia miejsca pod grób ziemny przez pozwaną, podkreślić należy, że będzie to chociaż w części rekompensowało usunięcie grobu i stanowiło namiastkę miejsca, w którym powód i jego rodzina będą mogli oddawać się kontemplacji. Niewątpliwie niemożliwe będzie odtworzenie grobu wraz ze szczątkami, które już spoczęły w zbiorowej mogile, dlatego niemożliwe jest całkowite usunięcie skutków naruszenia. W przedmiotowej sprawie będzie miało ono charakter jedynie symboliczny, dlatego nie może nastąpić ścisłe wskazanie miejsca. Sąd miał na uwadze, że powód nie odwiedza grobu fizycznie od 20 lat z uwagi na miejsce przebywania (USA) i nie uregulowany status. Biorąc po uwagę charakter i zakres naruszenia oraz rozmiar cierpień powoda Sąd uznał, że kwotą odpowiednią będzie 1.000 zł, a dalej idące żądania oddalił jako niezasadne. Przesłanką przyznania świadczeń przewidzianych w art. 448 k.c. jest wina sprawcy naruszenia dobra osobistego - zarówno umyślna, jak i nieumyślna, w tym nawet culpa levissima. Podstawą tej odpowiedzialności jest nie tylko bezprawne, ale także zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego. Pozwana dopuściła się niedbalstwa poprzez swoje wyżej opisane zachowania. Ustalenie „odpowiedniej” sumy zadośćuczynienia przyznawanego na podstawie art. 448 k.c. wymaga rozważenia wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności rodzaju naruszonego dobra i rozmiaru doznanej krzywdy, intensywności naruszenia oraz stopnia winy sprawcy. Sąd uznał, iż zadośćuczynienie w kwocie 1.000 zł jest adekwatne do stopnia naruszenia dobra osobistego powoda. Naruszenie to nie wynikało z celowego i nacechowanego złą wolą działania pozwanej ale naruszenia obowiązku należytej staranności, co jednak nie zwalnia pozwanego z odpowiedzialności, lecz ma wpływ na rozmiar tej odpowiedzialności. Sąd zasądzając kwotę 1.000 zł miał na uwadze rozmiar wyrządzonej powodowi krzywdy oraz kompensacyjną funkcją zadośćuczynienia, która jednakże nie wyczerpuje celu, jaki zasadnie można łączyć z przepisem art. 448 k.c. Cel ten obejmuje także udzielenie pokrzywdzonemu satysfakcji, co zasądzona kwota zrealizowała. Sąd Najwyższy (zob. wyrok z 24 stycznia 2008 r., I CSK 319/07) wskazał, że celem zadośćuczynienia pieniężnego jest przede wszystkim rekompensata i naprawienie wyrządzonej krzywdy, ale ważna jest też funkcja prewencyjno- represyjną, która ma na celu powstrzymywanie od dopuszczania się naruszeń o podobnym charakterze. Zasądzona kwota odpowiada rozmiarowi krzywdy związanej z niemożnością oddawania czci rodzinie powoda w dotychczasowej formie z powodu przeniesienia szczątków do zbiorowej mogiły i likwidacji rodzinnego grobu. W ocenie Sądu, kwota 1.000 zł odpowiada wadze i doniosłości doznanej przez powoda krzywdy, odzwierciedla wszystkie indywidualne okoliczności istniejące po jego stronie, a wpływające na rozmiar doznanej przez niego szkody niemajątkowej, przez co należycie spełnia wszystkie wyżej wskazane funkcje. O odsetkach ustawowych w zakresie zadośćuczynienia pieniężnego Sąd orzekł na podstawie art. 455 k.c. i art. 481 § 1 i 2 k.c., zgodnie z żądaniem, skoro żądanie zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego zostało zgłoszone w piśmie datowanym na 12 stycznia 2015 r. , a termin zapłaty wyznaczony na 26 stycznia 2015 r. (k. 61-68). --- STRONA 8 --- Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji na mocy art. 23, 24 i 448 k.c. Powód wygrał niniejszą sprawę, co do zasady (uległ co do szczegółów i wysokości zadośćuczynienia), w związku z czym strona pozwana jest obowiązana do zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Na wysokość zasądzonych kosztów składa się uiszczona przez powoda opłata sądowa od roszczenia niemajątkowego (600 zł) oraz koszty zastępstwa procesowego w wysokości (360 zł) i opłata od pełnomocnictwa (17 zł). O kosztach procesu Sąd orzekł w oparciu o art. 100 k.p.c. w § 2 ust. 1-2 i § 11 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz. U. 2013, poz. 461 ze zm.).