Wyrok I ACa 966/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 października 2012 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 966/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 października 2012 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Kowacz-Braun Sędziowie: SSA Maria Kus-Trybek SSA Paweł Rygiel Protokolant: st. prot. sądowy Katarzyna Rogowska po rozpoznaniu w dniu 25 października 2012 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa P C przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego w Tarnowie o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 27 czerwca 2012 r. sygn. akt I C 1003/10 1. oddala apelację i zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 120 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego; 2. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Tarnowie na rzecz adwokata J B kwotę 147,60 zł, w tym 27,60 zł podatku od xš/ýw% --- STRONA 2 --- towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. --- STRONA 3 --- Sygn. akt IACa 966/12 U Z A S A D N I E N I E Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Tarnowie oddalił powództwo P C przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu w Tarnowie o zapłatę kwoty 1.200.000 zł z tytułu naruszenia dóbr osobistych podczas odbywania kary pozbawienia wolności, na skutek przebywania w szkodliwych warunkach socjalno-bytowych i braku zapewnienia odpowiedniej opieki medycznej (pkt I) ; zasądził od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 7.200 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II) i przyznał od Skarbu Państwa –Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz adw. J B kwotę 8.856 zł tytułem wynagrodzenia za udzielenie powodowi pomocy prawnej z urzędu (pkt III). Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego oparte zostało na następujących ustaleniach faktycznych. Od dnia 6 listopada 2007 r powód odbywał karę siedmiu lat pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Tarnowie. W toku niniejszego procesu został przeniesiony do Zakładu Karnego w Nysie. W czasie pobytu powoda w Zakładzie Karnym w Tarnowie występowało przeludnienie, w związku czym dyrektor, stosownie do obowiązującego wówczas przepisu art. 248 § 1 kkw, wydawał zarządzenia o umieszczeniu osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Na mocy zarządzeń dyrektora Zakładu Karnego w Tarnowie cela nr 214, w której powód przebywał w okresie od 26 maja 2009 r. do 3 grudnia 2009 r., nie spełniała ustawowego wymogu powierzchniowego, gdyż na powierzchni 8,16 m 2 przebywały trzy osoby. Poza tym jednym przypadkiem nie zdarzyło się aby powód podczas odbywania kary pozbawienia wolności w pozwanym zakładzie przebywał w przeludnionej celi. Cele Zakładu Karnego w Tarnowie wyposażone są w łóżka dla każdego skazanego, stolik, krzesło i zabudowany kącik sanitarny z dostępem do umywalki z zimną wodą, zaś z ciepłej wody można korzystać raz w tygodniu pod prysznicem. W celach są okna, które można swobodnie otwierać i zamykać. Cele wyposażone są w sztuczne oświetlenie i kaloryfery. Panuje w nich odpowiednia temperatura powietrza, a w zimie są ogrzewane. Na ścianach cel często występuje grzyb, który odnawia się pomimo jego zamalowywania. --- STRONA 4 --- Na przełomie 2008 i 2009 r. doszło do znacznej poprawy warunków bytowych skazanych w Zakładzie Karnym w Tarnowie, bowiem przeprowadzono remonty cel, sal widzeń, kuchni i instalacji. Przed osadzeniem w Zakładzie Karnym w Tarnowie powód przebywał w Zakładzie Karnym w Krakowie. W trakcie pobytu w Zakładzie Karnym w Krakowie był leczony operacyjnie w związku z urazem kończyny górnej, natomiast w Zakładzie Karnym w Tarnowie usunięto mu zespolenie założone podczas zabiegu operacyjnego. W Zakładzie Karnym w Krakowie powód podjął leczenie trądziku. Podczas pobytu w Zakładzie Karnym w Tarnowie powód korzystał wielokrotnie z pomocy medycznej, w związku z problemami żołądkowymi, nawracającym trądzikiem, zaburzeniami snu, zatykaniem nosa, infekcjami górnych dróg oddechowych, zapaleniem zatok, bólami klatki piersiowej, bolesnością nadgarstków, łydek, karku, grzbietu, ramion, głowy, skrzywieniem przegrody nosa. Zgłaszane przez niego objawy były leczone na bieżąco i w sposób stosowny. Powód był leczony przez lekarzy więziennych, jak również był przewożony do specjalistycznych przychodni celem wykonania badania wzroku, słuchu, USG, gastroskopii. Badanie fizykalne, jakiemu został poddany w pozwanej placówce w kwietniu 2008 r. nie wykazało by miał przepuklinę, ani by doznał pęknięcia powięzi mięśniowej, zaś podczas badania okulistycznego w maju 2008 r. zalecono mu noszenie okularów w związku z krótkowzrocznością lewego oka. W dniach 12 lutego 2007 r. i 15 stycznia 2011 r. powód był badany przez psychiatrę w związku z drażliwością oraz problemami ze snem. Podczas drugiego z tych badań stwierdzono u niego zaburzenia osobowości i zaburzenia adaptacyjne. W trakcie pobytu w Zakładzie Karnym w Tarnowie powód występował do dyrektora zakładu z prośbami o wyrażenie zgody na posiadanie w celi kuchenki elektrycznej, golarki elektrycznej i pasa masującego twierdząc, że przedmioty te są mu niezbędne do rehabilitacji schorzeń na jakie cierpi. Prośby te nie zostały uwzględnione z uwagi na to, że mógł korzystać z kuchenki elektrycznej znajdującej się w oddziale mieszkalnym oraz ze względu na to, że lekarz więzienny nie stwierdził wskazań medycznych uzasadniających korzystanie przez niego z pasa masującego i golarki elektrycznej. --- STRONA 5 --- W czasie pobytu powoda w Zakładzie Karnym w Tarnowie nie doszło do pogorszenia jego stanu zdrowia, ani nie doznał on żadnych urazów wpływających na stan zdrowia. Trądzik pospolity, na który powód uskarżał się jeszcze przed osadzeniem w Zakładzie Karnym w Tarnowie, jest często spotykaną przypadłością w różnych warunkach i brak jest możliwości jednoznacznego wskazania jakiejś istotnej przyczyny zewnętrznej, będącej czynnikiem etiologicznym tej przypadłości. Niemożliwym jest również jednoznaczne wskazanie przyczyny zewnętrznej zaburzeń snu, na jakie powód uskarżał się w trakcie pobytu w Zakładzie Karnym w Tarnowie, a poza tym są one objawem powszechnym także w warunkach wolnościowych. Dolegliwości z zakresu układu pokarmowego mogą pozostawać w związku z faktem palenia przez powoda papierosów, mogą być wynikiem infekcji Halicobacter Pylori, bądź też obu tych czynników i brak jest podstaw do twierdzenia, że osadzenie powoda w zakładzie karnym spowodowało wystąpienie u niego problemów żołądkowych. Stwierdzona podczas badania okulistycznego powoda wada lewego oka (krótkowzroczność) jest wynikiem rozpoczynającej się starowzroczności i nie pozostaje w związku przyczynowo - skutkowym z oświetleniem w celach. Powód nie cierpi na alergologiczne zapalenie nosa. Skrzywienie przegrody nosa powoda nie powstało w wyniku jakiegoś urazu w zakładzie, gdyż brak jest informacji w tym zakresie w jego dokumentacji medycznej, a poza tym może być ono wrodzone. Z dokumentacji medycznej powoda nie wynika również, by doznał on wypadku przy pracy, jak również nie pozwala ona na stwierdzenie, że powód ma przepuklinę „brzuszną” o jakiejkolwiek lokalizacji, a jedynie można z niej wnioskować, że tworzy się u niego włókniak, tłuszczak lub włókniako-tłuszczak. Za samoistne schorzenia nie sposób przypisywać komukolwiek odpowiedzialności za ich powstanie. Oddalając wnioski powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu mykologii i dermatologii, biegłego z zakresu weryfikacji przewodów wentylacyjnych i kominowych - Sąd Okręgowy wskazał, że kwestia braku wentylacji w celach oraz występowania na ścianach cel grzybów nie była sporna między stronami. Natomiast problemy skórne w postaci trądziku ujawniły się u powoda jeszcze przed osadzeniem go w pozwanej placówce. Według biegłego wskazane schorzenia powoda nie pozostawały w związku osadzeniem go w zakładzie karnym. Za niecelowe Sąd I instancji uznał --- STRONA 6 --- przeprowadzanie dowodu z opinii biegłego do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy oraz biegłego z zakresu chirurgii tkanek mięśniowych przyjmując, iż z materiału dowodowego nie wynika, aby powód uległ wypadkowi przy pracy w czasie którego doszło by do zerwania mięsni brzucha. W ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 448 kc. Warunki w jakich powód był osadzony nie dają podstaw do przyjęcia, iż dobra osobiste jego zostały naruszone. W czasie pobytu w pozwanym Zakładzie Karnym w Tarnowie powód nie doznał jakiegokolwiek uszczerbku na zdrowiu pozostającego w związku przyczynowym z pobytem w tym zakładzie. Z przedłożonych przez stronę pozwaną wykazów pomieszczeń i zarządzeń dyrektora zakładu karnego wynika, że powód jedynie przez okres ok. 7 miesięcy przebywał w celi, której powierzchnia wynosiła mniej niż 3 m 2 na jedną osobę. Przeludnienie w tej celi było nieznaczne, bowiem umieszczono w niej o jedną osobę więcej niż wymagała tego norma, w rezultacie czego na skazanego przypadała powierzchnia 2,72 m 2 . Żaden z przesłuchanych w sprawie świadków nie wskazywał na to, by fakt przeludnienia w celach powodował jakieś dolegliwości. Każdy skazany dysponował własnym łóżkiem w celi, mógł korzystać z krzesła, stolika i miał dostęp do kącika sanitarnego. W przypadku umieszczenia powoda w celi przeludnionej zostały zachowane reguły wynikające z regulacji art. 248 kkw, który obowiązywał do dnia 6 grudnia 2009r. Działania strony pozwanej nie miały więc charakteru bezprawnego, co uniemożliwia przyznanie powodowi jakiegokolwiek zadośćuczynienia. W dokumentacji medycznej powoda brak jest zapisów wskazujących na to by powód w czasie pobytu w przeludnionej celi, a więc w okresie od 26 maja 2009 r. do 3 grudnia 2009 r. uskarżał się na jakiekolwiek problemy zdrowotne związane z nadmiernym stresem. Biegły R S wskazał, że zaburzenia snu są również dolegliwością często spotykaną u osób przebywających na wolności, w związku z czym nie sposób łączyć ich z pobytem w zakładzie karnym. Odnosząc się do warunków odbywania kary - Sad Okręgowy - wskazał, iż wszystkie cele, w których powód przebywał posiadały wyposażenie, które wyklucza możliwość przyjęcia, że odbywanie kary w takich warunkach narusza godność człowieka. Zakład Karny w Tarnowie był wizytowany przez sędziego Sądu Okręgowego w Tarnowie na przełomie 2008 oraz 2009r i nie stwierdzono uchybień w zakresie warunków socjalno - bytowych skazanych. W każdej celi znajduje się okno, które w razie potrzeby może być otwarte celem wietrzenia celi. Każdy skazany dysponuje swoim łóżkiem oraz ma dostęp do kącika sanitarnego i umywalki z bieżącą wodą. Z opinii biegłego RS wynika, że podczas pobytu powoda w Zakładzie Karnym w Tarnowie nie doszło do pogorszenia się jego stanu zdrowia. Biegły sądowy wykluczył bowiem, by powód cierpiał na astmę, bądź jakiekolwiek zmiany reumatyczne. Nawracający u powoda trądzik ujawnił się u niego jeszcze --- STRONA 7 --- przed osadzeniem w pozwanym Zakładzie Karnym. Osłabienie wzroku jest wynikiem rozpoczynającej się starowzroczności i również nie pozostaje w związku przyczynowo - skutkowym z oświetleniem w celach. Dolegliwości ze strony układu pokarmowego powoda nie pozostają w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowym z pobytem w Zakładzie Karnym w Tarnowie. Powód w żaden sposób nie wykazał, że spożywane przez niego w pozwanej placówce posiłki były zimne, co skutkować mogło u niego dolegliwościami żołądkowymi. W dokumentacji medycznej powoda brak jest jakichkolwiek zapisów wskazujących na konieczność stosowania specjalnej diety. Biegły sądowy uznał, że dolegliwości przewodu pokarmowego mogą pozostawać w związku z faktem palenia przez powoda papierosów lub mogą być wynikiem infekcji Halicobacter Pylori, bądź też obu tych czynników, w związku z czym brak jest podstaw do twierdzenia, że złe warunki żywieniowe w pozwanym Zakładzie Karnym spowodowały wystąpienie u niego problemów żołądkowych. Zarzuty powoda dotyczące zmuszania do wykonywania pracy sprzecznej z zasadami BHP, które miały doprowadzić do zerwania mięśni brzucha, Sąd uznał za gołosłowne. W dokumentacji medycznej brak jest jakiegokolwiek zapisu wskazującego na doznanie urazu w związku z wypadkiem przy pracy. Od powyższego wyroku apelację złożył powód, wnosząc o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Tarnowie do ponownego rozpoznania, za przyznaniem od Skarbu Państwa kosztów zastępstwa adwokackiego, które nie zostały opłacone nawet w części. Zaskarżonemu wyrokowi powód zarzucił niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy przez oddalenie jego wniosków o przeprowadzenie dowodów z opinii biegłego sądowego mykologa, dermatologa, chirurga tkanek mięśniowych, okulisty, chorób wewnętrznych, a także biegłego sądowego psychologa i psychiatry. Nadto apelacja powoda zarzuca błędne przyjęcie, że powód jako skazany w czasie odbywania kary w pozwanym Zakładzie Karnym miał zapewnione warunki odpowiadające przepisowi art. 248 § 1 kkw, obowiązującym do 6 grudnia 2009r. Strona pozwana wnosiła oddalenie apelacji, za przyznaniem kosztów postępowania na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje : Apelacja jest bezzasadna. Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i wywody prawne zawarte w zaskarżonym wyroku, uznając je za własne. Nietrafny jest zarzut niewyjaśnienia wszystkich okoliczności dla rozstrzygnięcia sprawy. Sprawa została dostatecznie wyjaśniona. Ustalenia Sądu Okręgowego odnośnie stanu zdrowia powoda zostały oparte na opinii podstawowej i uzupełniającej biegłego sądowego dr med. R S z zakresu medycyny przemysłowej, chorób wewnętrznych, chorób płuc, toksykologii, --- STRONA 8 --- orzecznictwa lekarskiego, ergonomii i organizacji ochrony zdrowia. Z opinii uzupełniającej biegłego sądowego wynika, iż w okresie pobytu powoda w pozwanym Zakładzie Karnym, tj. od 6 listopada 2007r do 7 grudnia 2010r nie doszło do pogorszenia jego stanu zdrowia. Zgłoszone przez powoda schorzenia powstałe przed osadzeniem w pozwanym Zakładzie Karnym oraz wynikłe z palenia tytoniu były prawidłowo leczone. W oparciu o dokumentację lekarską oraz badanie powoda biegły sądowy wykluczył, aby powód cierpiał na astmę lub jakiekolwiek schorzenia reumatyczne. W czasie pobytu w pozwanym Zakładzie karnym powód nie doznał urazów mających wpływ na jego stan zdrowia. Urazu kończyny górnej powód doznał przed osadzeniem - w pozwanym Zakładzie Karnym w Tarnowie. Stan zdrowia powoda jest ustalony i nie zachodzi potrzeba „poddania go badaniu jakiegokolwiek innego specjalisty”. Powód wymaga leczenia uzależnienia od nikotyny, dostosowania diety do schorzeń przewodu pokarmowego oraz okresowego wsparcia psychologicznego (k. 219 – 221 akt sprawy). Wymagające bieżącego leczenia powoda – schorzenia powstałe przed osadzeniem w pozwanym Zakładzie Karnym związane z urazem kończyny, schorzeniem skóry (trądzikiem) oraz samoistne wynikłe z palenia tytoniu, osłabienia wzroku z wiekiem – nie mogą być uznane za pozostające w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowym z pobytem w Zakładzie Karnym w Tarnowie. Na tle jednoznacznej opinii podstawowej i uzupełniającej biegłego sądowego R S nie zachodzi w przedmiotowej sprawie potrzeba prowadzenia dalszego postępowania z dodatkowych opinii biegłych sądowych z zakresu specjalizacji wymienionych w apelacji. Nadto należy podnieść, iż powód nie może skutecznie powoływać się w apelacji na oddalenie wniosków dowodowych o przeprowadzenie dowodu z dodatkowych opinii, bowiem nie wnosił zastrzeżeń do protokołu z rozprawy, w trybie art. 162 kpc (por. uchwałę S.N. z dnia 27 października 2005r, IIICZP 55/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 144). W świetle powyższego zarzut niewyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy nie może odnieść oczekiwanego skutku. Odnosząc się do zarzutu apelacji dotyczącego błędnej oceny warunków odbywania kary w celi oznaczonej nr 214 należy wskazać, iż nie każde przekroczenie normy powierzchniowej celi więziennej samo przez się rodzi odpowiedzialność cywilno-prawną Skarbu Państwa. W przeludnionej celi w pozwanym Zakładzie Karnym powód przebywał tylko raz. Z niekwestionowanych ustaleń Sądu I instancji wynika, iż przeludnienie celi było znikome (30 cm 2 na jedną osobę). Każdy z osadzonych miał własne łóżko, krzesło, mógł spożywać posiłki przy stole. Cele miały urządzony kącik sanitarny, okna umożliwiały wietrzenie celi. Nie sposób przyjąć, iż znikome naruszenie normy powierzchniowej łączyło się z --- STRONA 9 --- jakimikolwiek odczuwalnymi obiektywnie negatywnymi odczuciami powoda. Faktyczna sytuacja powoda nie różniła się, bowiem w dostrzegalny sposób od sytuacji osadzonych, którzy z mieli zapewnioną minimalną powierzchnię celi. Okoliczność ta pozwala uznać, że z przyczyn słusznościowych wyłączona jest w tym zakresie przesłanka bezprawności. Warunkiem odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych jest stwierdzenie, że zidentyfikowane przez żądającego ochrony działanie lub zaniechanie zagrażało lub naruszało dobra osobiste w rozumieniu art. 23 k.c. oraz, że było ono bezprawne i nie zachodziły okoliczności wyłączające bezprawność, z tym, że przy istniejącym domniemaniu bezprawności dokonanego naruszenia, ciężar wykazania okoliczności zwalniających od odpowiedzialności spoczywa na pozwanym. Przyjmując nawet, iż odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionej celi może prowadzić do naruszenia godności osobistej, to w ustalonych okolicznościach przez Sąd I instancji zachowanie strony pozwanej nie było bezprawne. Nie jest więc możliwym przypisanie stronie pozwanej odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych. Nadto należy wskazać, że powód miał prawo zgłaszania funkcjonariuszom Zakładu Karnego uwag i zagrożeń dotyczących jego życia i zdrowia i wnosić o przeniesienie do innej celi o mniejszej zawartości alergenów ze względu na występującą u niego astmę. Z dokumentacji lekarskiej wynika, że żadnych takich wniosków powód nie zgłaszał. Nie zasługuje zatem na uwzględnienie zarzut błędnej oceny materiału dowodowego sprawy. W tym stanie sprawy Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda jako nie mającą uzasadnionych podstaw, na zasadzie art. 385 kpc. Wobec oddalenia apelacji kosztami postępowania obciążono powoda, na podstawie art. 98 § 1 kpc w związku z art. 391 § 1 kpc. Wysokość wynagrodzenia za zastępstwo prawne w postępowaniu apelacyjnym określono stosownie do dodanego § 11 ust. 1 pkt 25 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, obowiązującego od dnia 25 lutego 2012r (Dz. U. 2002r, nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).