Wyrok I ACa 916/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny w Łod

--- STRONA 1 --- Sygn akt I ACa 916/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I wydział cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSA Wiesława Kuberska Sędziowie: SSA Małgorzata Stanek (spraw.) SSO (del.) Dorota Ochalska - Gola Protokolant: sekr. sądowy Grażyna Michalska Po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2011 r. w Łodzi na rozprawie Sprawy z powództwa R.G.. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Łodzi , Zakładowi Karnemu w G. , Zakładowi Karnemu w Łodzi, Zakładowi Karnemu w Płocku o zapłatę na skutek apelacji pozwanego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 22 czerwca 2011 r. sygn akt II C 654/10 1. oddala apelację 2. zasądza od skarbu państwa - Zakładu Karnego w Łodzi na rzecz R.G. kwotę 450 (czterysta pięćdziesiąt )złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 22 czerwca 2011 r. w sprawie z powództwa R.G. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi śledczemu w łodzi, Zakładowi Karnemu w G, Zakładowi Karnemu w Łodzi, Zakładowi Karnemu w Płocku. o zapłatę. Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził od Skarbu Państwa - ZK w Łodzi na rzecz powoda kwotę 5000 zł zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia wyrokowania, oddalił powództwo w pozostałej części, zasądził od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa- Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 1000 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego i nie obciążył powoda pozostałymi kosztami postępowania oraz nie nadał wyrokowi w punkcie pierwszym rygoru natychmiastowej wykonalności. Powyższy wyrok zapadł na podstawie poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych, których istotne elementy przedstawiają się następująco: Powód przebywał jako osadzony w Zakładzie Karnym w Łodzi (zlikwidowanym w miejsce którego występuje Zakład Karny w G. ) w latach 1996-1997 oraz w latach 2002- 2006 W Areszcie śledczym w Łodzi był osadzony od 2000 do 2002 r. oraz od października 2006 r. do 18 lipca 2007r. --- STRONA 2 --- W zakładzie karnym w Łodzi przebywał od 18 lipca 2007 r. do 3 września 2009 r. W zakładzie karnym w Płocku przebywa od 3 września 2009 r. W Areszcie Śledczym w Łodzi w 2007 r. powód był zakwaterowany w celach nr 83,85 i 119 . Areszt jest jednostką penitencjarną przeznaczoną głównie dla osób tymczasowo aresztowanych, a także tych skazanych, wobec których toczą się dalsze procesy. W Areszcie śledczym w Łodzi poczynając od 2001 r. do 2009 r. występowało zjawisko przeludnienia w celach. Władze aresztu na podstawie art 248 § 1 kkw systematycznie informowały sędziego penitencjarnego o konieczności umieszczenia osadzonych w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m². W kącikach sanitarnych w celach Aresztu znajduje się umywalka z bieżącą zimną wodą oraz muszla klozetowa z automatem płuczącym. Raz w tygodniu osadzeni korzystają z łaźni. Osadzonym zapewnia się możliwość uczestniczenia w zajęciach rekreacyjnych i spacerach. Podczas pobytu w Zakładzie karnym w Łodzi powód był zakwaterowany w następujących celach: nr 303 o pow. 33,82m², w której przebywało od 7 do 15 osadzonych; nr 201 o pow 15,51 m², w której przebywało 5-6 osadzonych; nr 206 o pow. 15,62 m², w której przebywało od 2 do 6 osadzonych; nr 203 o pow 14,04m² w której przebywało od 3 do 5 osadzonych; nr 405 o pow 33,82 m² w której przebywało od 11 do 16 osadzonych; nr 407 o pow. 33,71 m² w której przebywało od 3 do 6 osadzonych, celi bez oznaczenia o pow. 15,45 m² w której przebywało od 3 do 6 osadzonych; nr 328 o pow 15,41m² w której było osadzonych od 3 do 5 osadzonych. Norma powierzchni nie była zachowana w okresach: od 18 do 24 lipca 2007 r., od 25 do 30 października 2007r., od 29 listopada 2007 r. do 4 marca 2008 r., od 14 do 30 marca 2008r. od 1 do 23 kwietnia 2008 r., 14 lipca 2008r., od 7 listopada do 29 grudnia 2008 r., od 26 stycznia do 22 marca 2009 r., 10 kwietnia 2009r., od 24 kwietnia do 23 lipca 2009 r. Władze zakładu na podstawie art 248 § 1 kkw systematycznie informowały sędziego penitencjarnego o konieczności umieszczenia osadzonych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m². Wszystkie cele Zakładu Karnego mają wydzielone ścianami murowanymi i zamykane drzwiami pomieszczenia WC. Podczas pobytu w celach nr 303, i 405 znajdowały się łóżka piętrowe, przy czym część z nich była ustawiana na dwóch, a część na trzech poziomach. Wówczas na najwyższym było około 50-70 cm odległości od sufitu i wysoka osoba - taka jak powód- nie mogła tam usiąść swobodnie i wyprostować pleców. W obu celach powód spał na łóżku ustawionym na trzecim poziomie. W każdej celi Zakładu znajduje się umywalka z bieżącą zimną wodą. Raz w tygodniu osadzeni korzystają z łaźni. Osadzonym zapewnia się możliwość uczestniczenia w zajęciach kulturalno- oświatowych. Osadzeni otrzymują trzy posiłki dziennie, w tym co najmniej jeden gorący. Powód podczas pobytu w zakładzie nie składał skarg dotyczących problemów osobistych czy warunków bytowych. Podczas pobytu w zakładzie karnym w Płocku powód był zakwaterowany w celach ośmio i dziewięcioosobowych, przy czym minimalna norma powierzchni na osadzonego była zawsze zachowana. W związku z pobytem w zakładach karnych w okresie od maja 2007 r. u powoda występowało nasilenie napięcia emocjonalnego, wybuchowości i zaburzeń snu, jednak dolegliwości te ustąpiły. W świetle powyższych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że wobec skutecznie podniesionego przez strone pozwana zarzutu przedawnienia co do roszczeń powstałych przed dniem 11 maja 2007 r. dalszemu badaniu na gruncie art 23 i 24 w zw z art 448 kc --- STRONA 3 --- podlegało powództwo skierowane przeciwko skarbowi Państwa- Aresztowi śledczemu w Łodzi i zakładowi karnemu w Łodzi. W odniesieniu do Aresztu śledczego w Łodzi sąd I instancji uznał, że choć panowało w tej jednostce penitencjarnej przeludnienie, to jednak rozpatrywany okres pobytu powoda nie objęty przedawnieniem wyniósł w areszcie zaledwie nieco ponad dwa miesiące. Wobec powyższego nie można uznać, że pobyt powoda w przeludnionych celach AŚ w Łodzi był nieprzerwany i nadmiernie długi. Działanie pozwanego było zatem zgodne z prawem, co wykluczało odpowiedzialność pozwanego za naruszenie dóbr osobistych powoda za ten okres. Sąd Okręgowy uznał natomiast, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w związku z pobytem w zakładzie karnym w Łodzi. Minimalna norma powierzchni na osadzonego, wynosząca 3 m², nie była przejściowo zachowywana. W przypadku dużych cel jak nr 303 i 405 przebywanie w nich kilkunastu osadzonych, przy jednym oczku sanitarnym, jednej umywalce, siłą rzeczy musiało rodzić konflikty. Z uwagi na przeludnienie panujące w celach znajdowały się w nich łóżka piętrowe składające się nawet z trzech poziomów- przy niedostatecznej wysokości cel powód korzystający z łóżka na najwyższym trzecim poziomie nie mógł na nim prosto usiąść. W związku z tym odczuwał znaczne dolegliwości, szczególnie że nie było wystarczającej powierzchni pozwalającej na przebywanie na wolnej przestrzeni podłogi. Sytuacja ta rodziła cierpienia przekraczające nieunikniony element dolegliwości wpisany w pozbawienie wolności. Sąd Okręgowy uznał zatem, że w stosunku do powoda naruszono obowiązek wykonywania kary pozbawienia wolności w sposób humanitarny (art 4 kkw), a pozwany nie obalił domniemania bezprawności swojego działania wynikającego z art 24 § 1 kc. Orzekając o wysokości należnego zadośćuczynienia za krzywdę wywołana naruszeniem dóbr osobistych (art 448 kc) Sąd I instancji miał na uwadze, iż niehumanitarne traktowanie powoda naruszyło jego godność i wykluczało oddziaływanie resocjalizacyjne. Uwzględniając stopień i trwałość naruszenia dóbr osobistych Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powoda kwotę 5000 zł. Dalej idące żądanie zostało oddalone. powód nie wykazał, że w wymienionych jednostkach penitencjarnych doszło do innych, poza przeludnieniem, uchybień w wykonywaniu kary pozbawienia wolności. W przypadku zakładu karnego w Płocku nie udowodnił, że została naruszona minimalna norma powierzchni na jednego osadzonego. W przedmiocie kosztów procesu, z uwagi na sytuacje osobistą i majątkową powoda, Sąd Okręgowy odstępując od zasady odpowiedzialności za wynik procesu orzekł na podstawie art 102 kpc obciążając go kosztami zastępstwa prawnego strony pozwanej jedynie w zakresie kwoty 1000 zł. Powyższy wyrok pozwany zaskarżył apelacja w części tj w zakresie punktu 1, 3 i 4 zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego -art 449 w zw z art 23, 24kc w zw z art 248 kkw poprzez przyjęcie, że w oparciu o ustalony stan faktyczny możliwe jest stwierdzenie zaistnienia wszystkich przesłanek odpowiedzialności pozwanej jednostki, w tym bezprawności pozwanego. 2. naruszenie prawa materialnego, tj art 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w dniu 4 listopada 1950 r. w Rzymie, poprzez błędne przyjecie, że powód przebywał w pozwanym ZK w Łodzi w celach, w których --- STRONA 4 --- minimalna powierzchnia 3 m² na osobę nie była przejściowo zachowana i w ocenie Sądu w związku z przebywaniem w takich warunkach doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci godności, tj, Sąd uznał, że wobec powoda naruszono obowiązek wykonywania kary pozbawienia wolności w sposób humanitarny (art 4 kkw) a pozwany nie obalił domniemania bezprawności. 3. naruszenie art 110 i 248 kkw poprzez dokonanie przez sąd oceny warunków osadzenia zastrzeżonych do wyłącznej kognicji sędziego penitencjarnego. 4. naruszenia prawa procesowego- art 233 kpc i art 6 kc poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych wskutek dowolnej oceny dowodów przez przyjęcie, że powodowi nie zapewniono odpowiednich warunków bytowych a powyższe działania należy uznać za bezprawne. 5. naruszenie art 102 w zw z art 98 kpc poprzez niezastosowanie i odstąpienie od obciążania powoda kosztami procesu W konkluzji apelujący wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa i zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów zastępstwa procesowego, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, nadto o orzeczenie o kosztach zastępstwa procesowego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie jest zasadna Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu I instancji, które mają oparcie w przeprowadzonych dowodach. Zarzuty naruszenia prawa procesowego kwestionujące prawidłowość tych ustaleń nie zasługują na uwzględnienie. Fakt przeludnienia w ZK w Łodzi został przez stronę pozwana przyznany. W konsekwencji, wbrew twierdzeniom skarżącego, uprawniony był wniosek Sądu Okręgowego, że w omawianym zakresie powodowi nie zapewniono odpowiednich warunków bytowych. Inną zaś kwestią, która nie była przedmiotem dowodu a w konsekwencji nie mógł niej dotyczyć zarzut naruszenia art 233 kpc i art 6 kc było to, czy takie działanie pozwanego nosiło cechy bezprawności. W przypadku ochrony dóbr osobistych przepis art 24 kc ustanawia domniemanie bezprawności naruszenia - powód musi jedynie udowodnić fakt naruszenia, natomiast jest zwolniony od wykazania, że działanie pozwanego było bezprawne. Wbrew stanowisku skarżącego sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku w części poświęconej ustaleniom faktycznym nie wyraził przypisywanego mu stwierdzenia, że sanitariat z jednym oczkiem i jedną umywalką w dużych celach budził konflikty. Pogląd taki faktycznie wyraził, jednakże uczynił to dopiero przy ocenie prawnej roszczenia. Sąd ten ustalając wpływ warunków odbywania kary na sferę przeżyć psychicznych powoda odwołał się w tym względzie do obiektywnych kryteriów oceny, stwierdzając w konkluzji, że w ustalonych okolicznościach faktycznie doszło do naruszenia godności powoda i prawa do humanitarnego odbywania kary . Według bowiem miary przeciętnego obserwatora, korzystanie przez kilkunastu mężczyzn pozbawionych wolności przez całą dobę z jednego oczka sanitarnego i jednej umywalki musiało wywoływać konflikty. W odniesieniu do ustalenia, że powód mając przydzielony trzeci poziom łóżka piętrowego nie mógł się swobodnie wyprostować, to okoliczność ta wynika z materiału --- STRONA 5 --- dowodowego sprawy, którego skarżący nie zakwestionował w drodze odpowiednio postawionych zarzutów. Nieuzasadnione są zarzuty obrazy prawa materialnego. Wbrew stanowisku skarżącego, domniemanie bezprawności działania strony pozwanej nie zostało obalone. W świetle zgromadzonych dowodów, nie ma podstaw do przyjęcia tezy, że w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy zachodzi szczególny wypadek przewidziany w przepisie art 248 kkw. Do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego osadzonego poniżej 3 m² nie doszło bowiem na ściśle określony czas. W przepisie art 110 § 2 kkw polski ustawodawca, zawarł wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych wskazując, że powierzchnia przypadająca na skazanego nie może wynosić mniej niż 3m², cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, i odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią temperaturę i oświetlenie.. Jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach, określonych w art 248 kkw i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie oraz w przewidzianych w nim przepisach wykonawczych, może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3 m², jednakże jedynie na czas określony. Trzeba przy tym uznać, że musi to być czas ściśle określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady, przewidziany jedynie w wyjątkowych, szczególnych sytuacjach, co uzasadnia wykładnię ścieśniającą przepisu. W toku postępowania powód wykazał, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia w celach, w których na jednego skazanego przypadało mniej niż 3 m² powierzchni. Tym okolicznościom strona pozwana nie zaprzeczyła. W tej sytuacji to na pozwanym spoczywał obowiązek udowodnienia, że działał zgodnie z prawem i nie naruszył dobra osobistego powoda.. Strona pozwana nie sprostała temu obowiązkowi. Dobra osobiste człowieka pozostają pod ochrona Konstytucji RP, w której są zawarte przepisy dotyczące bezpośrednio dóbr osobistych. Wśród przepisów o wolnościach, prawach i obowiązkach człowieka, ustawodawca w art 30 stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien byc realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989r I CR 143/89, (OSPiKA 1990, poz 330) wyjasnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolnosci jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. wynika to wprost z art 10 ust 1 ratyfikowanego przez polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r.(Dz.U. z 1977 r nr 38 poz 167 i 169) i z art 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 r. stanowiących, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Przytoczone zasady norm prawa międzynarodowego na gruncie prawa polskiego wyrażają art 40, 41 ust 4 i 47 --- STRONA 6 --- Konstytucji. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznaje, iż artykuł 3 Konwencji chroni jedną z podstawowych wartości demokratycznych społeczeństw. Konwencja bezwzględnie zakazuje tortur oraz nieludzkiego bądź poniżającego traktowania lub karania, bez względu na zachowanie ofiary (Labita przeciwko Włochom skarga nr 26772/95. Trybunał wielokrotnie podkreślał, iż złe traktowanie musi osiągnąć poziom minimalnej niedogodności, jeśli ma byc brane pod uwagę na mocy artykułu 3 Konwencji. Oszacowanie tego minimalnego poziomu niedogodności jest względne. Zależy od wszystkich okoliczności sprawy, takich jak czas trwania złego traktowania, fizyczne i psychiczne konsekwencje, a także w niektórych przypadkach płeć, wiek, stan zdrowia ofiary. Co więcej, w stwierdzaniu, czy traktowanie jest "poniżające" w rozumieniu art 3 Konwencji Trybunał będzie musiał wziąć pod uwagę , czy celem tego traktowania jest upokorzenie oraz zdeprecjonowanie danej osoby oraz czy, biorąc pod uwagę konsekwencje takiego traktowania, wpłynęło ono negatywnie na osobowość tej osoby w sposób nie dajacy sie pogodzić z art 3 Konwencji. Chociaż pytanie, czy celem było poniżenie lub zdeprecjonowanie ofiary jest czynnikiem, który należy wziąć pod uwagę, brak takiego celu nie może ostatecznie wykluczyć naruszenia art 3 (Peers przeciwko Grecji, skarga nr 28524/95, ValaSinas przeciwko Litwie skarga nr 44558/98) Środki stosowane w celu pozbawienia wolności często mogą się wiązać z nieuniknionym cierpieniem i poniżeniem. Mimo wszystko poniżenie oraz cierpienie nie może przekraczać koniecznego poziomu cierpienia lub poniżenia związanego z konkretnym rodzajem zgodnego z prawem traktowania lub karania. W odniesieniu do więźniów, Trybunał wielokrotnie wskazywał w poprzednich sprawach, że osoba pozbawiona wolności nie traci przez sam fakt uwięzienia ochrony jej podstawowych praw gwarantowanych przez Konwencję. Przeciwnie, osoby osadzone znajdują się w wyjątkowej sytuacji i władze maja obowiązek je chronić. Zgodnie z art 3 Konwencji państwo musi zapewnić warunki uwięzienia, które odpowiadają godności ludzkiej oraz zadbać, żeby sposób wykonywania określonych środków nie poddawał osadzonego cierpieniu oraz trudnościom niewspółmiernym do koniecznego poziomu dolegliwości zawsze związanych z uwięzieniem oraz żeby, biorąc pod uwagę praktyczne wymogi uwięzienia, jego zdrowie oraz samopoczucie były odpowiednio chronione (Valaśinas, cytowany powyżej, Kudła przeciwko Polsce skarga nr 30210/96) W ocenie Trybunału szacując warunki uwięzienia, należy wziąć pod uwagę, łączne konsekwencje warunków, jak również skutki zarzutów skarżącego (Dougoz przeciwko Grecji, skarga nr 40907/98) Należy także wziąć pod uwagę długość okresu czasu, w którym dana osoba jest uwięziona w konkretnych warunkach (Alver przeciwko Estoni, skarga nr 64812/01) Skrajny brak przestrzeni w celi więziennej jest aspektem, który należy wziąć pod uwagę, w celu ustalenia, czy poddawane w wątpliwość warunki uwięzienia były "poniżające" z punktu widzenia art 3 Konwencji (Karalevićius przeciwko Litwie, skarga nr 53254/99, 7 kwietnia 2005 roku) We wcześniejszych sprawach, gdzie skarżący mieli do dyspozycji mniej niż 3 m² na osobę, Trybunał stwierdzał, że przeludnienie było tak duże, że to samo w sobie stanowiło uznanie naruszenia art 3 Konwencji (zob. Między innymi, Lind przeciwko Rosji skarga nr 25664/05, 6 grudnia 2007 roku; Kantyrev przeciwko Rosji, skarga nr 37213/02, 21 czerwca 2007 r.; Andrey Frolov przeciwko Rosji skarga nr 205/02, 29 marca 2007 r.; Labzov przeciwko Rosji, skarga nr 62208/00, 16 czerwca 2005roku) Dla kontrastu w innych sprawach, w których przeludnienie nie było tak znaczne, żeby --- STRONA 7 --- miał zastosowanie art 3 Konwencji, Trybunał badał inne aspekty warunków panujących w więzieniu jako relewantnych dla oszacowania zgodności z przepisami. elementy te to w szczególności dostęp do wentylacji, dostęp do światła dziennego lub powietrza, odpowiednie ustawienia ogrzewania, zgodność z podstawowymi wymaganiami sanitarnymi oraz możliwość prywatnego korzystania z toalety. Tak więc nawet w przypadkach, które dotyczyły większych cel- w zakresie od 3 do 4 m² na więźnia- Trybunał stwierdzał naruszenie artykułu 3 Konwencji, ponieważ do czynnika braku przestrzeni dochodziła kwestia braku wentylacji i oświetlenia.(Babushkin przeciwko Rosji skarga nr 67253/01, 18 października 2005 roku i Peers przeciwko Grecji skarga nr 28524/95) lub braku prywatności w życiu codziennym. Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpoznając sprawy dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności uznał za obowiązek państwa dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok z dnia 5 grudnia 1979r skarga 8224/78 i z dnia 12 stycznia 1995 r skarga 21915/93) Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, trybunał uznał za sprzeczna ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m², jaka przypadała na osadzonego w rozpoznawanej sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006r. (skarga nr 73786/01) W orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 2001 r. (skarga nr 28524/95) Trybunał stwierdził, że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniany jako upokarzające i poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie art 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Natomiast w orzeczeniu z dnia 6 marca 2001 r. (skarga nr 40907/98) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, z niewystarczającą ilością łóżek, brakiem odpowiednich ćwiczeń fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. W innych orzeczeniach Europejski Trybunał Praw Człowieka dokonując wykładni art 3 Konwencji stwierdził miedzy innymi, że na mocy tego przepisu Państwo musi zapewnić, by osoba pozbawiona wolności w warunkach zgodnych z poszanowaniem ludzkiej godności, by sposób i metoda stosowania środka w postaci pozbawienia wolności nie poddawała jej cierpieniu lub niedogodnościom o natężeniu przekraczającym nieunikniony poziom cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności oraz by, biorąc pod uwagę praktyczne wymogi pozbawienia wolności, stan jej zdrowia i samopoczucie były odpowiednio zabezpieczone poprzez między innymi zapewnienie odpowiedniej opieki medycznej. Więzień nie powinien być narażony na większe cierpienie niż to, które jest nieuniknione przy pozbawieniu wolności. Należy zapewnić warunki, by- uwzględniając praktyczne wymagania pozbawienia wolności- zdrowie i dobro więźnia były odpowiednio zabezpieczone. Brak zamiaru poniżenia lub upodlenia więźnia nie wyklucza naruszenia art 3 Konwencji. Cierpienie i upokorzenie muszą przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności aby stanowiły naruszenie tego przepisu (orzeczenie z 14.11.2002r. skarga nr 67263/01, z 19.04.2001r, skarga nr 28524 oraz orzeczenie z 29.04.2003 roku skarga nr 38812/97 i z tej samej daty skarga nr 50390/99) --- STRONA 8 --- Podkreślenia wymaga, że w wydanych w październiku 2009 roku wyrokach Europejskiego Trybunału praw Człowieka w sprawach Orchowski przeciwko Polsce (skarga nr 17885/04) i Sikorski przeciwko Polsce (skarga nr 17599/05), stwierdzono, iż istniejące w polskich zakładach penitencjarnych przeludnienie nie może być usprawiedliwiane przepisem , który był nieprawidłowo stosowany i ostatecznie został uchylony przez Trybunał Konstytucyjny. Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest bezprawność działania, przez którą rozumie się działanie (zaniechanie) sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art 24 kc przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że na nim spoczywa ciężar wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. W omawianej kwestii ostatnio wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 18 października 2011r. III CZP 25/11 (Rzeczposp. PCD 2011/244/1) stwierdzając, że : "1 umieszczenie w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m² na osobę może być wystarczającą przesłanką stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych. 2. Możliwość przyznania zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę wyrządzoną osadzonemu z powodu zbyt ciasnej celi (odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art 448 kc) nie zależy od zawinienia" Odnosząc powyższe uwagi do stanu rozpoznawanej sprawy podnieść należy, że pozwany Skarb Państwa, wbrew wyrażanemu przez niego stanowisku, nie wykazał, że osadzenie powoda w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m², było zgodne z prawem. Mimo to pozwany przedstawił- w myśl art 248 § 1 kkw - stosowne decyzje o umieszczeniu osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m², to jednak nie wykazał, że taka sytuacja miała charakter wyjątkowy i jedynie okresowy. W czasie osadzenia w ZK w Łodzi w latach 2007 - 2009 kilkukrotnie zdarzały się okresy, że powód nieprzerwanie po dwa, trzy miesiące przebywał w przeludnionych wieloosobowych celach. Łączny okres osadzenia w warunkach przeludnienia w tym Zakładzie można oszacować na ok 1 rok. Wbrew stanowisku skarżącego, strona pozwana w kilku takich wypadkach z wyjątku uczyniła regułę, zatem ocena warunków osadzenia była dopuszczalna przez sąd rozpoznający niniejszą sprawę bez względu na uprzednie odmienne oceny tego stanu rzeczy przez sędziego penitencjarnego. Z tych względów nie sposób zgodzić się z apelującym , że wzruszył on domniemania bezprawności działania. Przebywanie powoda w zagęszczonych celach w różnych okresach czasu, można potraktować jako przejaw poniżającego traktowania prowadzącego do naruszenia jego godności. Z relacji powoda i innych skazanych, a także z zasad doświadczenia życiowego wynika, że zbyt duża ilość osób na małej powierzchni musiała powodować kłopoty z poruszaniem się osadzonych po celi i stwarzała sytuację, że aby jedni mogli się poruszać, inni byli zmuszeni leżeć na łóżkach. Skazani nie mogli w sposób godziwy spożywać posiłków, występowały niewątpliwie trudności w korzystaniu z toalety, w celach było duszno. Trudno było utrzymywać więźniom higienę osobistą w sytuacji gdy w celi znajdowała się tylko jedna umywalka, a kąpiel w łaźni przysługiwała osadzonemu raz w tygodniu. Podkreślenia wymaga, że norma 3 m² na jednego skazanego jest powierzchnią minimalną, jedną z najniższych w Europie (zwykle skazani maja prawo do 5 m²) Z tych wszystkich względów Sąd Apelacyjny uznał, że żądanie przyznania powodowi --- STRONA 9 --- zadośćuczynienia za doznaną krzywdę było- co do zasady- usprawiedliwione, a jego wysokość adekwatna do rozmiaru krzywdy. Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Okręgowy nie naruszył art 102 i art 98 kpc przy rozstrzyganiu o kosztach procesu. Powód wygrał proces co do zasady wykazując, że pozwany naruszył jego dobra osobiste, przy czym co do wysokości wygrał go jedynie w 5%. Tym samym z uwagi na przeszacowanie żądania oraz sytuacje osobistą i majątkową powoda zasadne był jedynie częściowe obciążenie go tymi kosztami. dalej idące obciążenie powoda kosztami było nieuzasadnione, gdyż ostateczny wynik sprawy okazał sie nie być dla powoda korzystny. Z tych względów Sąd Apelacyjny, na podstawie art 385 kpc i art 98 w związku z art 391 § 1 kpc oddalił apelacje na koszt pozwanego.