Wyrok I ACa 888/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 lutego 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowic

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 888/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 lutego 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Ewa Jastrzębska Sędziowie : SA Joanna Skwara-Kałwa (spr.) SA Barbara Owczarek Protokolant : Justyna Wnuk po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2011 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa J. O. przeciwko Skarbowi Państwa-Dyrektorowi Zakładu Karnego w C. o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 24 września 2010 r., sygn. akt I C 153/09 1) oddala apelację; 2) przyznaje od Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej adwokatowi A. H. wynagrodzenie w kwocie 553,50 (pięćset pięćdziesiąt trzy i 50/100) złotych, w tym 103,50 (sto trzy i 50/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Sygn. akt I ACa 888/10 UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Powód J. O. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Zakładu Karnego w C. kwoty 4000 zł z tytułu zadośćuczynienia. Powód podał, że w czasie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności naruszono jego godność gdyż nie zapewniono mu możliwości utrzymania higieny osobistej, to jest pozbawiono go prawa do kąpieli więcej niż raz w tygodniu. Podnosił powód, że nie mógł zadbać o higienę całego ciała i wskazywał, że przebywające w tym Zakładzie Karnym kobiety mają prawo do dwóch kąpieli tygodniowo. Pozwany Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego w C. wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda kosztów procesu. Pozwany podał, że zapewnia skazanym warunki do utrzymywania higieny osobistej a zgodnie z § 30 ust.3 regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, każdy skazany w tym także powód korzysta raz w tygodniu z ciepłej kąpieli w łaźni ogólnej lub łazienkach znajdujących się w poszczególnych oddziałach mieszkalnych. Dodał pozwany, że osadzeni zatrudnieni przy pracach brudzących, a także osoby w stosunku do których przemawiają za tym wskazania medyczne, korzystają z częstszych kąpieli. Częstotliwość kąpieli, które gwarantuje Zakład Karny jest w zupełności wystarczająca dla utrzymania przez skazanych czystości ciała i schludnego wyglądu bowiem osadzeni mają możliwość codziennego utrzymywania higieny osobistej przez nieskrępowane korzystanie z urządzeń sanitarnych znajdujących się w celach mieszkalnych. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo i orzekł o kosztach należnych adwokatowi z urzędu. Wyrok ten Sąd Okręgowy oparł na następujących istotnych ustaleniach: Powód przebywał w Zakładzie Karnym w C. w okresie pomiędzy majem 2007 r. a 2 stycznia 2009 r., kiedy to wytoczył niniejsze powództwo, w celach dwuosobowych i czteroosobowych. Cele w Zakładzie Karnym w C. posiadają wyodrębnione sanitariaty. Sanitariaty mają ściany murowane lub z płyt gipsowo-kartnowych, zamykane są drzwiami pełnymi. Ściany i podłogi wyłożone są płytkami ceramicznymi do wysokości 1,6 m. Do wysokości 2,2 m ściany pomalowane są farbą łatwo zmywalną. Sanitariaty wyposażone są w umywalkę, muszlę klozetową, szczotkę do muszli, lustro, ciepłą i zimną wodę, jedną miskę na czterech osadzonych, półkę na przybory toaletowe, wieszak na ręczniki. Sanitariaty w celach mniejszych (do 4-osobowych) mają powierzchnię około 2m 2 , a w celach wieloosobowych – 3m 2 . Ciepła woda dostarczana jest w godzinach: od 6 30 do 8 30 , od 11 30 do 13 30 oraz od 16 00 do 18 00 . Każdy osadzony dostaje raz w miesiącu środki czystości: mydło, krem do golenia, nożyk do golenia, papier toaletowy, pastę do zębów, szczoteczkę do zębów. Wyposażenie sanitariatu umożliwia osadzonym, w tym powodowi, utrzymanie czystości celi oraz higieny osobistej osadzonych. W okresie od listopada 2005 r. do stycznia 2007 r. przeprowadzono remont zakładu karnego, podczas którego wymieniono wszystkie instalacje, wykładziny ścienne i podłogowe, stolarkę okienną, drzwi, okna. Osadzonym zapewnia się ciepłą kąpiel raz w tygodniu. Z dodatkowych kąpieli korzystają osadzeni, którzy maja do tego wskazania lekarskie oraz zatrudnieni przy pracach brudzących. W Zakładzie Karnym w C. jest jedna łaźnia ogólna posiadająca 11 stanowisk prysznicowych oraz na każdym oddziale po jednej łaźni posiadającej 4 stanowiska prysznicowe. Czas samej kąpieli trwa około 8 minut. Higiena osadzonych jest kontrolowana. Pielęgniarki, które roznoszą leki dwa razy dziennie, przyglądają się osadzonym i celom. Ponadto higiena jest sprawdzana podczas wizyt lekarskich, które odbywają się raz w miesiącu. Lekarz ogląda cele raz w miesiącu. Kontrola cel jest dokonywana także przez lekarza Naczelnego Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w K.. W 1998 r. lekarz podejrzewał u powoda łuszczycę, w związku z czym umieszczono powoda na oddziale dermatologicznym szpitala więziennego w P., gdzie od 9 stycznia do 8 sierpnia 2001 r. Pobyt w szpitalu zakończył się wyleczeniem. U powoda rozpoznano średniego stopnia łuszczycę dziedziczną, przewlekłą i odporną na leczenie. Choroba ta charakteryzuje się występowaniem okresów remisji i wznowień. Dlatego w przypadku nasilenia zmian łuszczycowych w okresie od 2001 r. do 2006 r. powód często korzystał z dodatkowych ciepłych kąpieli zalecanych --- STRONA 3 --- przez dermatologa lub lekarza ambulatoryjnego. W 2007 r. nastąpił spadek ilości dodatkowych kąpieli, gdzie na pięć wniosków powoda dwukrotnie wydano na nie zgodę, przy czym zgody wydawane są na okres kilku tygodni. W 2008 r. powód uzyskał jedna zgodę (złożył 6 wniosków). W 2009 r. powód złożył dwa wnioski o dodatkowe kąpiele. W styczniu i lipcu 2009 r. odmówiono mu dodatkowej kąpieli z uwagi na to, że badanie dermatologa wykazało skórę czystą bez zmian. Dodatkowe kąpiele powoda miały na celu zmycie maści stosownych przy wystąpieniu nasilenia choroby, nie zapobiegają one natomiast nawrotem choroby, a zaniedbania higieniczne nie powodują zaostrzenia choroby. Zmiany na skórze powoda były małe, np. zmiana na łokciu miała średnicę 5 mm. Powód nie cierpiał na inne schorzenia, które wymagałyby dodatkowych kąpieli. Powód jest osobą czystą, dbającą o higienę ciała i wygląd zewnętrzny. W marcu i kwietniu 2008 r. w Zakładzie Karnym w C. zdarzały się jednostkowe przypadki wszawicy odzieżowej u osadzonych, którzy zostali przyjęci do zakładu po godzinie 20 00 , kiedy nie działała już więzienna służba zdrowia. Wszy wykryto u osadzonych w 2 – 3 celach. Chorzy w następnym dniu po przyjęciu umieszczeni zostali w izbie chorych. Choroba nie rozprzestrzeniała się na innych osadzonych, gdyż odzież, materace i cele zostały zdezynfekowane. Mając na uwadze te ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazał Sąd Okręgowy, że roszczenie zgłoszone przez powoda podlega ocenie w oparciu o art. 23 kc i art. 24 kc oraz art. 448 kc, zgodnie z którymi w razie naruszenia dobra osobistego przez bezprawne działanie można żądać m.in. zasądzenia odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Zdaniem Sądu Okręgowego w pierwszej kolejności trzeba podnieść, że orzeczenie kary pozbawienia wolności i jej wykonywanie wiąże się z ograniczeniem dóbr osobistych skazanego. Skazany nie może bowiem korzystać ze wszystkich praw przysługujących osobie nie odbywającej kary. Rozpatrując roszczenie powoda i okoliczności przez niego podniesione należy mieć to na uwadze, gdyż kwestionowane przez niego warunki zachowania higieny osobistej w Zakładzie Karnym w C. miały mieć miejsce podczas odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności i mieć związek z odbywaniem tej kary. Ponadto należy uwzględnić to, iż ustalony stan faktyczny nie jest w całości zgodny z okolicznościami podnoszonymi przez powoda. W ocenie Sądu Okręgowego z materiału dowodowego wynika, że warunki zapewnione powodowi odpowiadały standardom i nie stanowiły naruszenia jego dóbr osobistych. W szczególności warunki panujące w Zakładzie Karnym w C. zapewniały powodowi prawo do wolności i mieć związek z odbywaniem tej kary. Ponadto należy uwzględnić to, iż ustalony stan faktyczny nie jest w całości zgodny z okolicznościami podnoszonymi przez powoda. W ocenie Sądu Okręgowego z materiału dowodowego wynika, że warunki zapewnione powodowi odpowiadały standardom i nie stanowiły naruszenia jego dóbr osobistych. W szczególności warunki panujące w Zakładzie Karnym w C. zapewniały powodowi prawo do zachowania odpowiedniej higieny, zgodnie z art. 102 § pkt 1 kkw, który stanowi, iż skazany ma prawo w szczególności do odpowiedniego ze względu na zachowanie zdrowia wyżywienia, i odzieży, warunków bytowych, pomieszczeń oraz świadczeń zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny, a na który to przepis powoływał się powód. Należy wskazać, iż w szczególności latach 2001 – 2006 powód często korzystał z dodatkowych ciepłych kąpieli. Dopiero w dalszym okresie zaczęto odmawiać mu dodatkowych kąpieli. Trzeba jednak mieć na uwadze, że powód wciąż miał zapewnioną co najmniej jedną ciepłą kąpiel tygodniowo. Jedna ciepła kąpiel w tygodniu była wystarczająca do zapewnienia odpowiedniej higieny osobistej powoda, w przypadku, kiedy nie stosował maści leczniczych (wówczas korzystał z większej ilości kąpieli tygodniowo). Kąpiel taka była wystarczająca w szczególności dlatego, iż powód, tak jak inni osadzeni, mógł codziennie, bez ograniczeń, korzystać także z umywalki i miski znajdującej się w celi. Ciepłe kąpiele w połączeniu z kącikiem sanitarnym wyposażonym w umywalkę z bieżącą wodą nie mogą być uznane za niewystarczające do umycia ciała. Co więcej, łącznie przez 6 godzin dziennie woda dostarczana do celi była ciepła. Powierzchnia sanitariatów była na tyle duża, że umożliwiała swobodne skorzystanie z umywalki, miski i umycie się. Powód był wyposażany comiesięcznie w niezbędne środki czystości, a sanitariaty znajdujące się w celach zapewniały intymność, gdyż były całkowicie zabudowane, a także z --- STRONA 4 --- uwagi na pokrycie podłogi i ścian płytkami ceramicznymi oraz farbą łatwo zmywalną, bezproblemowo można było utrzymać ich czystość. Podejmowane były wszelkie działania majce na celu zachowanie czystości i zdrowia osadzonych. Przypadek wystąpienia choroby wszawicy ubraniowej został niezwłocznie wyeliminowany poprzez podjęcie odkażania osadzonych oraz dezynfekcji cel, odzieży i materaców. Przeprowadzone były także prace remontowe w latach 2005 – 2007 r. mające na celu między innymi poprawę warunków higienicznych osadzonych. Podkreślił Sąd pierwszej instancji, że zapewnienie powodowi w Zakładzie Karnym w C. co najmniej jeden ciepłej kąpieli tygodniowo nie stanowiło naruszenia przepisów. Natomiast zapewnienie ciepłej wody również w celach w określonych godzinach wykraczało nawet poza obowiązki określone tymi przepisami. Tym samym nie można także mówić tutaj o naruszeniu zasad współżycia społecznego. Biorąc powyższe pod uwagę, uznał Sąd Okręgowy, że skoro nie istniały okoliczności podnoszone przez powoda, a działania funkcjonariuszy Zakładu Karnego w C. nie były bezprawne, to tym samym dobra osobiste powoda nie mogły być naruszone. Wyłącza to zatem odpowiedzialność pozwanego, a powództwo podlega oddaleniu. W apelacji od tego wyroku powód zaskarżając go w punkcie pierwszym zarzucił: 1) Naruszenie przepisów prawa materialnego, a to: • art. 23 kc, 24 kc i 448 kc w zw. z art. 102 pkt 1 kkw przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że odbywanie kary pozbawienia wolności w warunkach uniemożliwiających utrzymanie higieny osobistej, w szczególności poprzez zapewnienie jedynie jednej kąpieli tygodniowo, nie narusza dóbr osobistych powoda w postaci poszanowania godności ludzkiej, a zwartych w otwartym katalogu art. 23 kc; • art. 30 Konstytucji przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że zapewnienie powodowi jednej kąpieli tygodniowo jako wystarczającej do utrzymania higieny, stanowi zapewnienie godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności; • § 30 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno- porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności ( Dz.U. Nr 152, poz. 1493) przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że jedna kąpiel tygodniowo zapewniona powodowi odbywającemu karę pozbawienia wolności realizuje ciążący na pozwanym obowiązek spełnienia minimalnych standardów bytowych a w konsekwencji zapewnienia powodowi właściwe warunki bytowe, sanitarne i zdrowotne. 2) Naruszenie przepisów prawa procesowego, a to: • art. 233 § 1 kpc – poprzez niewłaściwą ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, a także pominięcie okoliczności mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, w tym informacji dotyczących stanu zdrowia powoda; a w szczególności przez uznanie iż: jedna ciepła kąpiel była wystarczająca do zapewnienia higieny osobistej powoda w przypadku, kiedy nie stosował maści leczniczych; a ponadto, że znajdujące się w celi wyposażenie tj. umywalka z bieżącą wodą i miską umożliwiały umyci się, a w konsekwencji utrzymanie higieny osobistej powoda. Wskazując na te zarzuty powód wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części i uwzględnienie powództwa w całości ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt 1 i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Bielsku-Białej do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygniecie o kosztach postępowania przed Sądem II instancji. W motywach apelacji podniósł skarżący, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy ponieważ pominął to jego stanowisko, z którego wynikało, iż poprzez ograniczenie dostępu do kąpieli nie ma on zapewnionych warunków pozwalających na utrzymanie higieny osobistej w stopniu podstawowym. Oczywistym jest bowiem, że zapewnienie powodowi jednej kąpieli w tygodniowo nie może być wystarczające do utrzymania należytej czystości --- STRONA 5 --- ciała i w konsekwencji powód był zmuszony odbywać karę pozbawienia wolności w warunkach niehigienicznych, co narusza jego godność. Zdaniem skarżącego nie wziął Sąd Okręgowy pod uwagę niepokoju towarzyszącego mu i jego obaw, że wskutek tak sporadycznych kąpieli jego dolegliwości wrócą ponownie. Nie można tez zgodzić się z twierdzeniem Sądu pierwszej instancji jakoby pozwany podejmował wszelkie działania mające na celu zachowanie czystości i zdrowia osadzonych. Samo okresowe dostarczanie ciepłej wody do cel wyposażonych w umywalki, nie zaś w prysznice, nie może stanowić o spełnieniu wymogu określonego w § 30 regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności. Wskazany przepis gwarantuje minimum warunków sanitarnych jakie winny być osiągnięte w zakładzie karnym i norma ta nie może być interpretowana w sposób zawężający a zgodnie z wykładnią funkcjonalna w oparciu o zasadę poszanowania godności skazanego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest nieuzasadniona a podniesione w niej zarzuty nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy są prawidłowe i wyczerpujące, dlatego też zasługują na podzielenie a Sąd Apelacyjny przyjmuje je za własne. W szczególności prawidłowo ustalił Sąd Okręgowy, że warunki zapewnione powodowi w Zakładzie Karnym w C. pozwalały mu na zachowanie odpowiedniej higieny osobistej, przy czym jedna ciepła kąpiel w tygodniu umożliwiała mu utrzymanie czystości. Prawidłowo też ustalił Sąd Okręgowy, że cele w Zakładzie Karnym w C. mają wyodrębnione sanitariaty o powierzchni 2 m 2 w celach mniejszych i 3 m 2 w celach większych, zamykane pełnymi drzwiami, wyłożone płytkami ceramicznymi i wyposażone w potrzebne urządzenia i przybory. Istotnym jest to ustalenie, że do każdej celi doprowadzona jest woda i osadzeni mają stały dostęp do zimnej wody bieżącej a ponadto jest im dostarczana woda ciepła w godzinach: od 6 00 do 8 00 , od 11 30 do 13 30 oraz od 16 00 do 18 00 . W tych warunkach za w pełni trafny uznać należy pogląd Sądu pierwszej instancji, który przyjął że w sytuacji gdy powód mógł korzystać z kącika sanitarnego wyposażonego w umywalkę z bieżącą wodą, co więcej przez sześć godzin dziennie z woda ciepłą, którego powierzchnia umożliwiała mu swobodne skorzystanie z umywalki i miski oraz umycie całego ciała, to kąpiąc się raz w tygodniu mógł on utrzymać higienę osobistą. W swoich zeznaniach powód podnosił, że ciepła woda jest dostarczana przez 6 godzin w ciągu dnia ale w celach dziesięcioosobowych nie ma możliwości aby każda osoba z niej skorzystała. Zeznał jednak powód również i to, że on sam przebywał w Zakładzie Karnym w C. w celi dwuosobowej i czteroosobowej (zeznania powoda – k. 197 verte). Nie ulega zatem wątpliwości, że powód miał warunki do utrzymania czystości ciała. Jednocześnie nie można zgodzić się z przedstawionym w apelacji poglądem skarżącego, że jedynie wyposażenie celi w prysznic umożliwiłoby utrzymanie higieny osobistej. Słusznie wskazał Sąd Okręgowy, że powód uzyskiwał zgodę na dodatkową kąpiel gdy istniały ku temu wskazania zdrowotne. Z zeznań świadka J. W. lekarza zatrudnionego w Zakładzie Karnym w C. wynika, że powód korzystał z dodatkowych kąpieli w związku z pewnym nasileniem zmian łuszczycowych a kąpiele te miały na celu zmycie stosowanych maści, zaś w okresie gdy nie miał on zmian skórnych dodatkowe kąpiele były zbędne. Nadto istotnym jest, że częstsze mycie u chorych na łuszczycę nie zapobiega nawrotom choroby (zeznania świadka J. W. – k. 167 verte). Biorąc pod uwagę powyższe, nie można też podzielić wyrażonego w apelacji poglądu skarżącego, że oczywistym jest, że zapewnienie powodowi jednej kąpieli tygodniowo nie może być wystarczające do utrzymania czystości. Skoro warunki w Zakładzie Karnym w C. pozwalały osadzonym, w tym powodowi na zachowanie higieny a nawet, z uwagi na dostarczanie skazanym do cel ciepłej wody sprawiały, że standard w tym Zakładzie był wyższy od wymaganego, to nie znajduje żadnych podstaw teza powoda jakoby doszło tam do naruszenia jego godności. Tym samym nieuzasadniony był podniesiony w apelacji zarzut naruszenia art. 23 kc, art. 24 kc. Podkreślić należy, że tylko niehumanitarne, poniżające traktowanie może skutkować przyjęciem, że doszło do naruszenia dóbr osobistych skazanego. Nietrafnie skarżący utożsamia możliwość tyko jednokrotnej w tygodniu ciepłej kąpieli z takim traktowaniem. Słuszne jest także stanowisko Sądu Okręgowego w przedmiocie braku bezprawności działania po stronie pozwanego. Wbrew zarzutom apelacji prawidłowa jest dokonana przez ten Sąd wykładnia § 30 ust.3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary --- STRONA 6 --- pozbawienia wolności (Dz.U. Nr 152, poz. 1493). Stosownie do tego uregulowania skazany korzysta co najmniej raz w tygodniu z ciepłej kąpieli. Skazany zatrudniony przy pracach brudzących korzysta z odpowiednio częstszych kąpieli. Kąpiel skazanego chorego odbywa się według wskazań lekarza. Treść przepisu jest jednoznaczna i skoro powód korzystał raz w tygodniu z kąpieli, a dodatkowo także wówczas gdy uzasadniały to wskazania lekarskie, to nie sposób przyjąć by doszło do jego naruszenia. Niezrozumiałe są wywody apelacji, iż norma zawarta w tym przepisie nie może być interpretowana zawężająco. Przyjęcie, iż żądanie powoda jest niesłuszne co do zasady wyklucza zastosowanie art. 448 kc, zatem zarzut naruszenia tego przepisu uznać trzeba za bezprzedmiotowy. Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny z mocy art. 385 kpc orzekł jak w sentencji.