Wyrok I ACa 858/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 października 2011 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 858/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 października 2011 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Kowacz-Braun Sędziowie: SSA Paweł Rygiel SSA Piotr Rusin Protokolant: st.sekr.sądowy Katarzyna Wilczura po rozpoznaniu w dniu 13 października 2011 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa K S-C przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w Krakowie i Aresztowi Śledczemu w Krakowie- Podgórzu o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w Krakowie od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 15 kwietnia 2011 r. sygn. akt I C 1510/08 1. prostuje komparycję zaskarżonego wyroku w ten sposób, że w miejsce słów: „Skarbowi Państwa- Zakładowi Karnemu w Krakowie” wpisuje słowa: „i Aresztowi Śledczemu w Krakowie- Podgórzu”; 2. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że i w tym xš/ýw% --- STRONA 2 --- zakresie powództwo oddala; 3. zasądza od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa- Aresztu Śledczego w Krakowie kwotę 450 zł (czterysta pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego; 4. przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz adwokata R M z Kancelarii Adwokackiej w kwotę 553,50 zł (pięćset pięćdziesiąt trzy złote pięćdziesiąt groszy) w tym 103,50zł podatku od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. --- STRONA 3 --- Sygn. akt ACa 858/11 Uzasadnienie Wyroku Sądu apelacyjnego z dnia 13 października 2011 r. W ostatecznie sprecyzowanym żądaniu pozwu powód K S – C wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w Krakowie przy ul. Montelupich 7 oraz Aresztu Śledczego Kraków – Podgórze przy ul. Czarnieckiego 3, łącznie 100 000 zł (czyli po 50 000 zł od każdej z tych jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa). Faktami uzasadniającymi tak zmodyfikowane żądanie było przeludnienie cel, nieodpowiednio zabudowane miejsce, w których w celach znajdowały się sanitariaty, jak też przydzielenie powodowi zbyt krótkich jak na jego wzrost łóżek, gdyż były one o 15 cm za krótkie dla powoda, mierzącego ponad 180 cm. Ponadto powód był umieszczony razem z osobami nałogowo palącymi tytoń, choć jest osobą niepalącą. Działający za Skarb Państwa Dyrektor Aresztu Śledczego w Krakowie wniósł o oddalenie powództwa. Podał, iż roszczenie powoda za okres pobytu (z przerwami od 10 kwietnia 2003 do 22 października 2005) roku uległo przedawnieniu. Zarzut ten nie może dotyczyć jedynie roszczeń za okres od 23 października 2005 roku do 10 lutego 2006 roku. Jednak powództwo w tym zakresie jest całkowicie bezzasadne. Powód nie wykazał swojej krzywdy ani tego, dlaczego zadośćuczynienie ma wynosić właśnie kwotę dochodzoną przez powoda. Nadto brak jest przesłanek do powstania odpowiedzialności Skarbu państwa z tytułu naruszenia dóbr osobistych powoda, w szczególności bezprawności działania albo zaniechania Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w Krakowie. Również pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w Krakowie – Podgórzu wniósł o oddalenie powództwa. Zarzucił, iż powód nie przedstawił konkretnych dowodów na poparcie swych twierdzeń. Dla postania odpowiedzialności za czyn, o którym mowa w art. 3 Konwencji powołanej w pozwie, cierpienie i upokorzenie musiałyby przekroczyć nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności. --- STRONA 4 --- Wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy zasądził od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w Krakowie na rzecz powoda kwotę 3500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31 marca 2011 r.; oddalił powództwo w pozostałym zakresie; nie obciążył powoda kosztami postępowania; przyznał wynagrodzenia dla pełnomocnika udzielającemu powodowi pomoc prawna z urzędu. Orzeczenie to Sąd Okręgowy poprzedził następującymi ustaleniami: Powód przebywał w przy ul. Montelupich 7 - Areszcie Śledczym w Krakowie przy ul. Montelupich 7 w następujących okresach: od 10 kwietnia do 28 listopada 2003 roku; od 13 kwietnia 2005 roku do 10 lutego 2006 roku, a także od 15 października 2008 roku do 23 marca 2009 roku, oraz od 14 kwietnia 2009 roku do 7 maja 2009 roku. W Areszcie Śledczym w Krakowie – Podgórzu przy ul. Czarnieckiego 3 powód przebywał od 28 listopada 2003 roku do 29 stycznia 2004 roku. Od końca lutego 2006 roku do 20 sierpnia 2008 roku powód przebywał na wolności. Ponieważ działający w procesie za Skarb Państwa – ZK Areszt Śledczy w Krakowie zgłosił zarzut przedawnienia roszczeń powoda za okres do dnia 22 października 2005 roku (powództwo wniesiono 23 października 2008 roku Sąd Okręgowy uznał, iż dalsze ustalenia faktyczne muszą pozostawać w związku z wyjaśnieniem tej kwestii. I tak zgłoszenie zarzutu przedawnienia w ocenie Sądu Okręgowego nie może być uznane za nadużycie prawa przez pozwanego, a poza tym jest on skuteczny wobec obu jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa reprezentujących ten podmiot w niniejszej sprawie. W ZK przy ul. Montelupich 7 w okresie nieobjętym przedawnieniem powód przebywał m.in. w celi nr 163, gdzie znajdowało się 7 łóżek i mogło dojść do niezachowania powierzchni 3m² na osadzonego. Przebywał także w celi nr 209 gdzie powierzchnia również była niedostosowana do ilości – 12 osób. Powód był kwaterowany w celach dla osób palących, jednakże było to skutkiem zdeklarowania się przez niego, przy przyjęciu do ZK że jest osobą palącą. Poza tym korzystał z łóżek zgodnych z przepisami co do wielkości, --- STRONA 5 --- zaś w celach były należycie odgrodzone kąciki sanitarne. Wietrzenie cel było zapewnione przez sprawnie działające systemy wentylacyjne, choć niewielka powierzchnia przypadająca na osadzonego w połączeniu z letnim upałem, a także zadymieniem mogła dawać uczucie duszności. W oparciu o poczynione ustalenia Sąd Okręgowy wskazał, że do dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 k.c. można zaliczyć także prawo do swoiście pojmowanej intymności, polegającej na możliwości życia w przestrzeni wolnej od bliskiej fizycznie obecności innych ludzi. Nadmierne stłoczenie na małej przestrzeni stwarza dyskomfort, ujemnie wpływa na psychikę, jest źródłem postaw agresywnych, niekiedy również autoagresywnych. Kwestia, czy w przypadku powoda rzeczywiście dochodziło do ujemnych przeżyć z taką sytuacją związanych jest o tyle bez znaczenia, że przesłanką ustawową ochrony dóbr osobistych jest ich naruszenie, a nie wykazanie zaistnienia określonych, ujemnych przeżyć (art. 24 k.c.). Wprawdzie z materiałów sprawy wynika, iż powód nie najgorzej adaptuje się do życia w zakładzie karnym, jest więźniem „grypsującym” i nie czyni starań, by zmienić swoje życie i nie wchodzić na drogę przestępstwa, to okoliczność ta nie wyklucza bynajmniej, że pozbawienie wolności w warunkach nadmiernego stłoczenia rzeczywiście naraża powoda na dodatkowe ujemne przeżycia, ponad to, co typowo powinien odczuwać jako dolegliwości związane pozbawieniem wolności. Stronie pozwanej, w ocenie Sądu Okręgowego nie udało się obalić domniemania bezprawności naruszenia dóbr osobistych powoda. Przepis art. 248 § 1 k.k.w. został uznany za naruszający konstytucję (Wyrok TK z 26 maja 2008 roku, sygn. akt SK 25/07), co oznacza spełnienie przesłanki z art. 417 1 § 1 k.c. Gdyby zaś uznać, że skutki tego orzeczenia mogą się odnosić do sytuacji występujących dopiero po dniu 5 grudnia 2009 roku, to trzeba również mieć na uwadze obowiązywanie na terenie kraju art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zakazującego nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania. Pewne elementy takiego traktowania – wielką ciasnotę w celach – można przyjąć za występujące, gdy chodzi o sytuację powoda. --- STRONA 6 --- Wszytko to doprowadziło Sąd Okręgowy do zasądzenia na podstawie art. 24 i 448 k.c. – na rzecz powoda zadośćuczynienie pieniężne. Za kwotę stosowną uznał Sąd 3500 zł, mając na uwadze fakt, iż z jednej strony do naruszenia dobra osobistego powoda doszło, z drugiej zaś uwzględniając ewidentne starania administracji penitencjarnej, by poprawić warunki bytowe osadzonych, stosownie do możliwości finansowych państwa, jak też fakt, że to sam powód poprzez swoje postępowanie sprawił, że znalazł się w warunkach odosobnienia, jako osoba podejrzana, a następnie karana. O kosztach na zas. art. 102 k.p.c. uznając, iż powód w zasadzie sprawę przegrywa i powinien na zasadzie ogólnej zwrócić koszty przeciwnikowi (art. 98 k.p.c.). Jednakże jego osobista sytuacja jest taka, że zasądzone od niego koszty byłyby nieściągalne, albo też stanowić niedobre obciążenie w sytuacji , w której powód znajdzie się po opuszczeniu zakładu karnego. Apelację od tego wyroku w części objętej jego punktem I wniósł pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w Krakowie, który zarzucił: 1. naruszenie prawa procesowego, mające wpływ na wynik postępowania, a w szczególności art. 326 § 1 k.p.c., 316 § 1 k.p.c., art. 67 § 2 k.p.c.; 2. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 24 k.c. i 448 k.c. oraz art. 417¹ § 1 k.c. Wskazując na te zarzuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Powód wniósł o oddalenie apelacji a jego pełnomocnik o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja pozwanego Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w Krakowie jest uzasadniona. Na wstępie stwierdzić należy, że istniały wszelkie podstawy do sprostowania komparycji zaskarżonego wyroku. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w toku procesu pozwany Skarb Państwa reprezentowany był przez dwie jednostki organizacyjne z działalnością, których wiązało się --- STRONA 7 --- dochodzone przez powoda K S – C roszczenie. Są to Areszt Śledczy w Krakowie i Areszt Śledczy w Krakowie – Podgórzu. W związku z tym w miejsce niewystępującego w sprawie Zakładu Karnego w Krakowie należało wpisać Areszt Śledczy w Krakowie – Podgórzu. Orzeczenie w tym zakresie oparto na art. 350 § 1 i 3 k.p.c. Z uwagi na zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie I nie było natomiast potrzeby sprostowania wskazanej tam jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa na prawidłową. Z treści uzasadnienia sporządzonego przez Sąd Okręgowy wynika, że niewątpliwie odpowiedzialność Skarbu Państwa została powiązana z działalnością Aresztu Śledczego w Krakowie. W związku z tym, mimo nieścisłości występujących przy określaniu jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa właściwych w niniejszej sprawie nie może być mowy o naruszeniu art. 67 § 2 k.p.c. Natomiast uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 326 § 1 k.p.c. i art. 316 § 1 k.p.c. z tym, że naruszenie to nie doprowadziło do nieważności postępowania. Mianowicie w dniu 31 marca 2011 r. Sąd Okręgowy zamknął rozprawę i odroczył ogłoszenie wyroku na dzień 14 kwietnia 2011 r. W dniu tym nie doszło do ogłoszenia i mimo niedopuszczalności ponownego odroczenia ogłoszenia wyroku Sąd podjął decyzję o takim odroczeniu na dzień 15 kwietnia 2011 r. W dniu 15 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy otworzył zamkniętą rozprawę między innymi w obecności pełnomocnika Skarbu Państwa Aresztu Śledczego w Krakowie i po ponownym jej zamknięciu ogłosił wyrok. Obecność pełnomocnika pozwanego Skarbu Państwa (mimo występujących nieprawidłowości) powoduje, że nie doszło do naruszenia prawa strony do możliwości obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Doszło też do naruszenia prawa materialnego a to art. 24, 448, 417¹ § 1 k.c. W stanie faktycznym ustalonym przez Sąd Okręgowy, a przyjętym przez Sąd Apelacyjny nie można się bowiem dopatrzeć bezprawności działania po stronie pozwanego Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w Krakowie. Poza tym samo naruszenie dóbr osobistych powoda budzi pewną wątpliwość. W literaturze i orzecznictwie wykształciła się zasada, że nie każda dolegliwość w postaci doznania przykrości stanowi o naruszeniu dóbr osobistych ale tylko taka, która wedle przeciętnych ocen przyjmowanych w społeczeństwie --- STRONA 8 --- przekracza próg dozwolonych zachowań i nie jest małej wagi. Stopień doznanej dolegliwości o ile przekracza dozwoloną skalę zachowań ma wpływ na zakres środków ochrony. Z założenia tego wynika, że nie może być miarodajny wyłącznie stan uczuć oraz miara indywidualnej wrażliwości powoda, lecz także kontekst społeczny, a zwłaszcza odbiór przypisywanych zachowań w danym środowisku. Przenosząc te uwagi na niniejszą sprawę stwierdzić należy, że samo wskazanie na przebywanie w celi nie zapewniającej każdemu z osadzonych powierzchni nie mniejszej niż 3 m² nie może być oceniane jako automatycznie, w każdym przypadku, naruszające dobra osobiste osadzonych. Powód winien więc wykazać, że do takiego naruszenia skonkretyzowanych dóbr osobistych doszło. Nie wdając się jednak w to czy powód temu obowiązkowi podołał stwierdzić należy, że nie zawsze gdy w kategoriach obiektywnych ocena, iż dane zachowanie naruszyło dobra osobiste poszkodowanemu przysługuje ochrona z art. 23 – 24 k.c., gdyż przy ocenie tej należy również brać pod uwagę całokształt okoliczności w jakich mogło dojść do jego naruszenia i wynikające z art. 24 k.c. domniemanie bezprawności może być obalone i ciężar dowodu na okoliczność, że działanie nie było bezprawne spoczywa na pozwanym. Do okoliczności wyłączających bezprawność zachowania się sprawcy zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego zalicza się w szczególności: działanie na podstawie przepisu lub w wykonaniu prawa podmiotowego, zgodę uprawnionego, nadużycie prawa podmiotowego osobistego (art. 5 k.c.), działania podjęte w obronie uzasadnionego interesu społecznego lub prywatnego, obronę konieczną, stan wyższej konieczności, działanie podjęte zgodnie z prawdopodobna wolą osoby zainteresowanej. Strona pozwana zadośćuczyniła obowiązkowi wynikającemu z art. 6 k.c. i wykazała, że jej działanie polegające na umieszczeniu w celach, których powierzchnia i ilość osadzonych nie zapewniała powodowi powierzchni min. 3 m² - nie było bezprawne. W okresie objętym żądaniem pozwu, a nie przedawnionym, obowiązywał art. 248 k.k.w., który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r., sygn. akt SK 25/07 stracił moc dopiero z dniem 6 grudnia 2009 r. Co więcej strona pozwana podejmowała --- STRONA 9 --- działania przewidziane tym przepisem czyli informowała o stanie zaludnienia Sędziego Penitencjarnego, a nadto wyposażyła cele w niezbędny sprzęt kwaterunkowy zapewniając warunki bytowe osadzonym zgodnie z obowiązującymi w tej mierze przepisami, a w szczególności rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Nie można też pominąć tego, że areszt śledczy ma inne cele niż zakład karny i nie ma możliwości odmowy przyjęcia osób tam skierowanych z uwagi na zbyt wysokie zagęszczenie cel. Mając powyższe na uwadze orzeczono na podstawie art. 385 k.p.c. a o kosztach zgodnie z art. 98 k.p.c. oraz § 6 pkt 3 w związku z § 13 ust1 pkt 2 i § 2 ust.3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.