Postanowienie I ACa 852/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 852/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Małgorzata Wołczańska (spr.) Sędziowie : SA Elżbieta Karpeta SA Anna Bohdziewicz Protokolant : Justyna Wnuk po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2013 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa T. C. przeciwko Skarbowi Państwa-Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…), Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) i Dyrektorowi Aresztu Śledczego (…) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 31 lipca 2012 r., sygn. akt I C 40/12 uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Bielsku- Białej do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. dźy W --- STRONA 2 --- Sygn. akt I ACa 852/12 Uzasadnienie Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej oddalił powództwo T. C. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) , Dyrektorowi Zakładu Karnego w (…) i Dyrektorowi Aresztu Śledczego (…) oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd ten ustalił, że powód od wielu lat przebywa w różnych jednostkach penitencjarnych. W okresie od marca 2007r. do 2008r. odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w (…) , po czym na miesiąc został przetransportowany do Aresztu Śledczego w (…) . Do listopada 2008r. odbywał karę w Zakładzie Karnym w (…) , następnie przez miesiąc przebywał w Areszcie Śledczym w (…) , z którego został przeniesiony do Zakładu Karnego w (…) , w którym był osadzony do czerwca 2009r. Ponownie został w tej jednostce osadzony w lipcu 2010r. i przebywa w niej do chwili obecnej. We wszystkich jednostkach penitencjarnych, w których osadzony był powód zachowane były odpowiednie warunki bytowe. Jednakże we wszystkich z nich okresowo w celach dochodziło do przeludnienia. O konieczności przekroczenia normy 3m² przypadających na jednego osadzonego każdorazowo administracja jednostek penitencjarnych informowała sędziego penitencjarnego. W Areszcie Śledczym w (…) , w marcu 2009r., stwierdzono u powoda występowanie przeciwciał wirusa HCV, badania te zostały potwierdzone w sierpniu 2009r. w laboratorium w (…) . W trakcie odbywania kary pozbawienia wolności powód zachowywał się niezgodnie z obowiązującym regulaminem, korzystał z telefonu komórkowego, odmawiał zmiany celi, stosował samoagresję. Powód jest osobą zdemoralizowaną, przejawiającą skłonność do agresji, roszczeniową. W oparciu o powyższe ustalenia uznał Sąd Okręgowy, że powództwo jest bezzasadne, gdyż powód nie wykazał przesłanek z art. 448 kc. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy daje podstawę do uznania, że warunki bytowe w Zakładach Karnych w (…) i w (…) odpowiadały przyjętym 2 --- STRONA 3 --- normom. Twierdzeń zaś o poniżającym traktowaniu ze strony funkcjonariuszy tych jednostek powód nie zdołał wykazać. Wnioski o przesłuchanie dwóch zawnioskowanych przez niego świadków (współosadzonych) zostały oddalone z tej przyczyny, że powód nie wskazał ich miejsca zamieszkania lub pobytu, a co do jednego z nich miał trudności ze wskazaniem właściwego imienia, obowiązku zaś precyzyjnego określenia danych świadków nie można przerzucać na Sąd. Za bezsporny uznał Sąd pierwszej instancji fakt zakażenia powoda wirusem HCV, niemniej jednak powód nie zdołał udowodnić, że doszło do niego w pozwanych jednostkach penitencjarnych. Mogło bowiem do tego dojść w czasie pobytu powoda na wolności lub na skutek dokonywanych przez niego samookaleczeń, zażywania sterydów i leków zwiększających masę mięśniową. Natomiast sama okoliczność, że powód okresowo przebywał w przeludnionych celach nie może być – w przekonaniu Sądu – podstawą do uwzględnienia roszczenia. Przedstawiona przez psychologów charakterystyka powoda oraz jego stan psychiczny i uwarunkowania osobiste pozwalają mu funkcjonować w środowisku więziennym bez względu na to, czy jest osadzony w celi przeludnionej. Powód nie wykazał, by w trakcie osadzenia w którymkolwiek z pozwanych Zakładów ucierpiało jego dobro osobiste (cześć, prawo do intymności). Dla poczynienia tego ustalenia miał niewątpliwie wpływ fakt, że powód jest „wielokrotnym przestępcą”. O kosztach postępowania orzeczono po myśli art. 98 kpc. Apelację od powyższego wyroku wniósł powód zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 448 kc poprzez wyrażenie błędnej oceny, że odbywanie przez niego kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach nie stanowi naruszenia jego dóbr osobistych z tej przyczyny, iż był wielokrotnie karany, jest osobą zdemoralizowaną i roszczeniową. Nadto zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 217 § 1 kpc poprzez oddalenie wniosku dowodowego powoda o przesłuchanie świadków oraz art. 149 § 2 kpc poprzez brak zawiadomienia pełnomocnika powoda o terminie posiedzenia Sądu, co uniemożliwiło mu zadawanie pytań przesłuchiwanym w jego trakcie świadkom. Podniósł także zarzut nieuwzględnienia wszystkich okoliczności wskazujących na zarażenie się przez powoda wirusem HCV podczas przebywania w Zakładzie Karnym. 3 --- STRONA 4 --- W oparciu o te podstawy skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa oraz zasądzenia kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż zarzutom skarżącego nie można odmówić słuszności. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że dokonanie przez sąd ustaleń faktycznych na podstawie wskazanych przez stronę dowodów, które nie zostały w formalny sposób dopuszczone i przeprowadzone na rozprawie, narusza ogólne reguły postępowania w zakresie bezpośredniości, jawności, równości stron i kontradyktoryjności. Podstawą ustaleń mogą być bowiem tylko dowody prawidłowo przeprowadzone, a sąd powinien wypowiedzieć się (dopuszczając dowód bądź oddalając wniosek dowodowy) co do każdego z zawnioskowanych przez strony dowodów (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2010r., I CSK 197/09, LEX nr 564749). Przeprowadzone przez Sąd pierwszej instancji postępowanie dowodowe nie czyniło zadość wyżej określonym wymogom. Jak wynika z pisemnych motywów zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy ustalił stan faktyczny w oparciu o dowody osobowe: zeznania powoda T. C., zeznania świadków L. D. i D.M. oraz dowody z dokumentów: notatkę służbową sporządzoną przez funkcjonariusza Zakładu Karnego w (…) , sprawozdania z wizytacji w Zakładu Karnego w (…) , protokół kontroli problemowej Zakładu Karnego w (…) , książeczkę zdrowia powoda, ocenę powoda sporządzoną przez wychowawcę w Zakładzie Karnym w (…) oraz notatkę psychologa z tejże jednostki penitencjarnej. Jednakże żaden ze wskazanych przez Sąd pierwszej instancji dowodów nie został przeprowadzony w sposób prawidłowy. Dowody z dokumentów, które przedłożył pozwany Skarb Państwa w ogóle nie zostały wprowadzone w poczet materiału dowodowego. Sąd na żadnej z dwóch rozpraw (dnia 5 czerwca 2012r., k. – 293; dnia 18 lipca 2012r., k. – 305) dowodów 4 --- STRONA 5 --- tych formalnie nie dopuścił. Nie mogły one zatem służyć za podstawę ustaleń faktycznych. Powyższe uchybienie dyskwalifikuje poczynione na podstawie niedopuszczonych dowodów ustalenia faktyczne. Również postępowanie dowodowe w zakresie, w jakim obejmowało przeprowadzenie dowodów ze źródeł osobowych dotknięte było istotnymi nieprawidłowościami. Słusznie w tym względzie zarzuca apelujący, iż Sąd Okręgowy uniemożliwił udział pełnomocnika powoda w posiedzeniu przed Sądem Rejonowym w (…) , który w drodze pomocy prawnej przesłuchał wnioskowanych przez pozwany Zakład Karny w (…) świadków L. D., D. M. oraz M. K.(k. 272 – 274, 279 – 279v.). W odezwie skierowanej przez Sąd Okręgowy w Bielsku – Białej do Sądu wezwanego nie zawarto żadnej informacji co do pełnomocnika powoda, który o terminie tychże rozpraw winien być zawiadomiony zgodnie z normą z art. 149 § 2 kpc. Uchybienie to doprowadziło do sytuacji, w której pełnomocnik powoda pozbawiony został możliwości udziału w rozprawach, przed sądem wezwanym, zadawania pytań i roztrząsania wyników przesłuchania świadków. Nadto w rozprawach tych nie mógł również uczestniczyć powód, pozbawiony wolności i nie doprowadzony na te rozprawy. Sąd Apelacyjny nie podziela także stanowiska Sądu pierwszej instancji odnośnie do oddalenia wniosków dowodowych powoda o przesłuchanie świadków (współosadzonych) D. S. i M.B., które ten zgłosił w piśmie z dnia 16 listopada 2011r. (k. – 225). Sąd wezwał powoda o wskazanie adresów tych świadków pod rygorem pominięcia dowodu z ich zeznań (k. – 240). W odpowiedzi na to wezwanie powód wskazał, że z uwagi na przepisy dotyczące ochrony danych osobowych, nie może wykonać nałożonego na niego obowiązku (k. – 242). Jednakże jednocześnie podał, że w dziale ewidencji Zakładu Karnego w (…) uzyskał informację, że dane te mogą zostać udostępnione na wniosek Sądu. O wystąpienie z takim wnioskiem pełnomocnik powoda zwrócił się w tymże piśmie. W takiej zaś sytuacji oddalenie wniosków dowodowych w tym zakresie przez Sąd pierwszej instancji na rozprawie w dniu 5 czerwca 2012r. (k. – 296) było 5 --- STRONA 6 --- nieprawidłowe. Powód złożył wniosek dowodowy, na wezwanie Sądu podał okoliczności uniemożliwiające mu uzyskanie stosownych danych o świadkach, wskazał na możliwą drogę pozyskania informacji o ich adresach lub aktualnym miejscu pobytu (osadzenia). Działania te wyczerpują w ocenie Sądu Apelacyjnego należytą staranność w rzetelnym prowadzeniu procesu, nie wskazują na chęć uchylenia się od wykonania ciążących na powodzie obowiązków procesowych, ani na chęć przerzucenia na Sąd obowiązku „poszukiwania” dowodu. A zatem w tym stanie Sąd winien był uwzględnić wniosek powoda o zwrócenie się do administracji właściwego Zakładu Karnego o udzielenie stosownej informacji. Oddalenie tych wniosków i nieskorzystanie z tego sposobu pozyskania danych uniemożliwiło powodowi dowodzenie swoich racji na drodze procesu cywilnego, a działanie Sądu nie korelowało z lojalnością procesową, zwłaszcza wobec brzmienia przepisu art. 232 zdanie drugie kpc, zgodnie z którym sąd może dopuścić dowód nie wskazany przez stronę. Odnośnie natomiast do przeprowadzonego przez Sąd Okręgowy dowodu z zeznań powoda T C, stwierdzić trzeba, że nie został on wprowadzony w poczet materiału dowodowego w sposób odpowiadający normie z art. 236 kpc. Postanowienie z dnia 5 czerwca 2012r. o dopuszczeniu dowodu z przesłuchania powoda jest nieprawidłowe z tej przyczyny, że brak w nim oznaczenia faktów podlegających stwierdzeniu (tezy dowodowej). Podkreślić należy, iż postanowienie dowodowe umożliwia określenie wobec stron zakresu poddanych w sprawie wyjaśnieniu faktów i środków, które będą wzięte pod uwagę. Z kolei zapewnienie stronom możliwości przedstawienia stanowiska odnośnie każdego z przeprowadzonych dowodów, jest nieodzownie konieczne dla wyrobienia sobie przez sąd przekonania, że określone istotne fakty zostają stwierdzone w sposób wiarygodny. Wskazać jednak trzeba, że przeprowadzenie dowodu bez wydania postanowienia przewidzianego w art. 236 kpc nie jest z reguły uchybieniem mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, jeżeli – pomimo braku postanowienia dowodowego lub jego nieprawidłowości – okoliczności postępowania pozwalają na przyjęcie w dostatecznie pewny sposób, że zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy będący podstawą merytorycznego orzekania podlegał regułom kontradyktoryjności procesu 6 --- STRONA 7 --- (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2011r., III SK 52/10, LEX nr 1001322). Mając na uwadze opisane wyżej uchybienia proceduralne Sądu pierwszej instancji, godzące właśnie w zasadę kontradyktoryjności, stwierdzić trzeba, że sytuacja taka nie zachodzi w rozpoznawanej sprawie. Tak dalece idące braki postępowania dowodowego i poczynienie ustaleń w oparciu o dowody bądź w ogóle formalnie niedopuszczone, bądź nieprawidłowo przeprowadzone, nie mogą prowadzić do uznania, że okoliczności postępowania pozwalają na jednoznaczne przyjęcie prawidłowości ustaleń faktycznych, a uchybienie odnośnie do nieprawidłowego skonstruowania postanowienia o dopuszczeniu dowodu z zeznań powoda, nie ma wpływu na wynik sprawy. Z uwagi przeto na brak poczynienia jakichkolwiek ustaleń odnośnie do zgłoszonego przez powoda roszczenia, będącego wynikiem nieprawidłowego postępowania dowodowego, stwierdzić trzeba, że rozpoznanie sprawy wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy przeprowadzi Sąd Okręgowy postępowanie dowodowe od początku zgodnie z regułami z art. 236 kpc i art. 217 § 2 kpc. W tym celu wykorzysta Sąd dotychczasowe wnioski dowodowe stron oraz rozważy dopuszczenie i przeprowadzenie ewentualnych dalszych dowodów. W zależności od wyników uzupełnionego we wskazany sposób postępowania dowodowego oceni Sąd przedstawiony przez strony materiał dowodowy i wyda wyrok kierując się zasadami logiki i doświadczenia, zgodnie z zasadą wynikającą z art. 233 kpc. Rozstrzygając o zasadności (bądź jej braku) roszczenia powoda Sąd przeanalizuje jego żądania przez pryzmat właściwych przepisów prawa materialnego ukierunkowanego na ochronę dóbr osobistych oraz dotyczących odpowiedzialności Skarbu Państwa, a nie przez pryzmat charakteru, osobowości oraz wielokrotnej karalności powoda, które to okoliczności są bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Zgodzić się bowiem w tym miejscu należy z apelacją, iż stanowisko Sądu Okręgowego, że osoby karane (w tym wielokrotnie) nie odczuwają żadnych dolegliwości wynikających z przebywania w celach przeludnianych jest dowolnym uproszczeniem prowadzącym do pozbawienia takich osób prawa do ochrony ich dóbr osobistych. Jako takie zaś nie zasługuje na podzielenie. 7 --- STRONA 8 --- Z tych względów na mocy art. 386 § 4 kpc orzeczono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania apelacyjnego wydano po myśli art. 108 § 2 kpc. 8