Wyrok I ACa 821/09 A ać AS WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjn

--- STRONA 1 --- J Sygn. akt: I ACa 821/09 A ać AS WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący; SSA Krzysztof Depczyński Sędziowie: SSĄ Bożena Wiklak SSĄ Alicja Myszkowska (sprawozdawca) Protokolant: st.sekr.sądowy Jolanta Chrzanowska PO rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2009 r. w Łodzi na rozprawie Sprawy z powództwa J K przeciwko Skarbowi Państwa — Sądowi Rejonowemu w Kaliszu o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu zdnia 7 maja 2008 r. sygn. akt IC 1588/07 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Kaliszu do ponownego rozpoznania j rozstrzygnięcia o kosztach Postępowania odwoławczego. -* / W/M Zak f ' / dlpepsti, WAL, (Up) / /A Ź 4 i. |: U 1 --- STRONA 2 --- | | I ACa 821/09 Uzasadnienie Zaskarżonym wyrokiem z dnia 7 maja 2008r. Sąd Okręgowy w Kaliszu zasądził od pozwanego Skarbu Państwa — Sądu Rejonowego w Kaliszu na rzecz powoda J K kwotę 83.029,66 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 30 lipca 2007r. | Wyrok ten oparty został na następujących ustaleniach i rozważaniach Sądu JI Okręgowego: s W okresie od 1 stycznia 2002r. do lutego 2005r. powód J | K „ Wówczas komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w Kaliszu przelał na konta dochodów budżetowych Sądu Rejonowego w Kaliszu łącznie kwotę 83.029,66 zł tytułem 20% opłaty stosunkowej stanowiącej dochód Skarbu Państwa w kwotach wskazanych w l każdym miesiącu. Wszystkie dochody przekazywane przez Komornika były przez Sąd Rejonowy przekazywane na rachunek właściwego Urzędu Skarbowego, a od | i stycznia 2005r. na rachunek dochodów Ministerstwa Finansów. Zdaniem powoda było | to świadczenie nienależne. Wynagrodzenie komorników sądowych uregulowane jest ustawą z dnia 29 sierpnia 1997r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst Jednolity Dz. U. z 2006r. Nr 167 poz. 1191 z późniejszymi zmianami). Zgodnie z treścią art. 64 s ustawy w pierwotnym brzmieniu. wynagrodzenie komorników składało się z dwóch części, l. wynagrodzenia w wysokości przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia oraz wynagrodzenia prowizyjnego — z uzyskanych opłat egzekucyjnych. Początkowo oplata egzekucyjna składała się z dwóch część. Pierwszą część w wysokości 7% 4 egzekwowanego świadczenia uiszczał wierzyciel przy wszczęciu egzekucji zaś drugą część — 14 % ściągał komornik od dlużnika. Dochodem komornika z tej części była kwota ponad 20% należności przekazywanej na rzecz Skarbu Państwa. Zatem opłata egzekucyjna byla dochodem komornika poza częścią odprowadzoną do Skarbu Państwa. Z uwagi na tę regulację w orzecznictwie przyjęto, iż opłata egzekucyjna stanowiła odmianę daniny publicznej a nie świadczenia ekwiwalentnego za usługi komornika. System pobierania opłat egzekucyjnych uregulowany w ustawie o komornikach sądowych i egzekucji Trybunal Konstytucyjny uznał za niezgodny z l ee Ao --- STRONA 3 --- ELE SZE EE SZU ANSEE USUE R ERSPESTES SRYPE ELPRIA R AO EE RSE" Konstytucją wskazując, Że opłaty pobierać należy w razie skutecznego wykazania egzekucji a nie „Z góry”, bez względu na wynik egzekucji. W związku Z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego ustawą Z dnia 18 ) września 2001r. o zmianie ustawy O komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Z dniem 1 stycznia 2002r. ar. 45 ustawy o komornikach otrzymał nowe brzmienie, zgodnie z którym opłata egzekucyjna wynosiła 15 % wartości egzekwowanego roszczenia. Przepis ten przewidywał też możliwość wezwania wierzyciela do wpłacenia części oplaty stosunkowej w wysokości określonej w tym przepisie. Zdaniem Sądu Okręgowego Z datą wejścia w życie art. 45 w nowym brzmieniu, a więc z dniem I stycznia 2002r., stosów anie art. 59 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji — który pozostał niezmienny — stało się praktycznie niemożliwe. Od dnia I stycznia 2002r. przepisy nie przewidywały już pierwszej ani drugiej części opłaty egzekucyjnej. Przepis art. 59 ust. 4 zawierający i zapis o drugiej części opłaty skarbowej, od której pobiera się 20 % i odprowadza na rzecz Skarbu Państwa jako jego dochód, był więc przepisem martwym, gdyż nie było już desygnatu, od którego tę opłatę można było naliczyć i pobierać. Ustawa z dnia 18 września 2001r. wprowadziła też zasadę, że od I stycznia 2002r. sprawy egzekucyjne wszczęle przed dniem wejścia w życie ustawy będą rozliczane do dnia ich zakończenia według przepisów dotychczasowych z tym, że ryczałty kancelaryjne zatrzymywać mieli w całości komornicy Z przeznaczeniem na koszty działalności egzekucyjnej określone w art. 34 Ustawodawca nie rozstrzygnął jednak jednoznacznie relacji między art. 1041 art. 8. Przepis art. 104 jest przepisem o charakterze przejściowym, obejmującym > zakres stosowania sprawy wszczęte przed wejściem w życie ustawy Z dnia 29 sierpnia 1997r. Sprawy te rozliczane są do dnia ich zakończenia według przepisów dotychczasowych, czyli obowiązujących przed wejściem W życie ustawy | 9 komornikach sądowych i egzekucji oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości dnia 24 czerwca 1991r. w sprawie taksy za czynności komornika. Wyjątek = sprawy wymienione w art. 104 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 19977, do który” stosuje się bezpośrednio nową ustawę. I G --- STRONA 4 --- | Natomiast art. 8 ustawy z 18 września 2001r. stanowi, iż do czynności | egzekucyjnych oraz wykonywania orzeczeń sądowych o zabezpieczenie roszczenia, rozpoczętych przed wejściem w życie ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe, | czyli przepisy ustawy o komornikach sądowych i egzekucji w brzmieniu sprzed zmian wprowadzonych ustawą z dnia 18 września 2001r. Taka regulacja w przepisach A przejściowych oznacza, że od I stycznia 2002r. obowiązywała zasada kontynuacji | dotychczasowych przepisów tylko do zakończenia danej czynności egzekucyjnej, czyli ? pewnego fragmentu sprawy egzekucyjnej (np. zajęcie rachunku bankowego, ustalenie opłaty). Zasada ta miała zastosowanie do wszystkich spraw wszczętych pod rządami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. o komornikach sądowych i egzekucji. Nowe zasady pobierania opłat obowiązywały więc od każdej kolejnej czynności egzekucyjnej podjętej przez komornika po dniu I stycznia 2002r. niezależnie od tego, na Jakim etapie była sprawa egzekucyjna i kiedy została ona zakończona przez komornika. Z. mocy ustawy z dnia 24 września 2004r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych oraz zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2004r. Nr 236 poz. 2356) z dnia 13 listopada 2004r. uchylony został przepis art. 50 ust. 4 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, stąd Skarb Państwa nie mógł i nie powinien już otrzymywać 20% z drugiej części opłat egzekucyjnych, ściągniętych od dłużnika. Art. 4 ust. 4 ustawy z 24 września 2004r. stanowi, że w sprawach egzekucyjnych wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe (czyli te wprowadzone ustawą z 200Ir.). Ustawodawca powrócił zatem do powiązania obowiązywania nowych przepisów za sprawą egzekucyjną (a nie jak przy poprzedniej nowelizacji z czynnością egzekucyjną) czyli do zasady kontynuacji starych przepisów. Dotyczy to w szczególności oplat egzekucyjnych i kosztów działania komornika według zasad wprowadzonych od stycznia 2002r. Zdaniem Sądu Okręgowego właśnie z uwagi na te uregulowania komornicy sądowi w dalszym ciągu wpłacali na rzecz Skarbu Państwa część opłaty egzekucyjnej. Zdaniem Sądu Okręgowego obecnie nie ma wątpliwości, że opłata egzekucyjna ma pozostawać w ścisłym związku z rezultatami prowadzonej egzekucji a nie pełnić roli daniny publicznej. Uchylenie art. 59 ust. 4 ustawy o komornikach sądowych oznacza, że komornik sądowy żadnej oplaty egzekucyjnej nie przekazuje już na rzecz Skarbu Państwa a art. 49 tej ustawy 3 ek (| | --- STRONA 5 --- O jednoznacznie stanowi, że podstawą ustalenia wysokości oplaty są egzekwowane należności wg. stanu na dzień wyegzekwowania lub umorzenia postępowania egzekucyjnego. W konsekwencji, w ocenie Sądu Okręgowego wprawdzie dopiero ustawą z dnia 24 września 2004r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz zmianie ustawy — kodeks postępowania cywilnego nadane zostało nowe brzmienie art. 59 ust. 1 tej ustawy a ust. 4 został uchylony, to jednak stosowanie tego przepisu już od 1 stycznia 2002r. było niemożliwe. Przy takiej ocenie Sąd Okręgowy uznał, że świadczenia przekazane przez powoda na rachunek Sądu Rejonowego w Kaliszu jako dochód Skarbu Państwa po I stycznia 2002r. były świadczeniami nienależnymi w rozumieniu art. 410 $ 2 k.c. Z tych względów Sąd Okręgowy powództwo na podstawie art. 410 $2 kc uwzględnił, rozstrzygając o odsetkach od zasądzonej kwoty na podstawie art. 481 śl k.c. naliczając je od daty wezwania do zapłaty i z mocy art. 98 kpc orzekł o kosztach procesu. W apelacji pozwany Skarb Państwa — Sąd Rejonowy w Kaliszu zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości zarzucił naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 kpc w zw. z art. 6 k.c. przez przyjęcie, że powód wykazał, iż dokonane przez niego wpłaty na rachunek pozwanego dotyczą spraw wszczętych po 1 stycznia 2002r. oraz naruszenie prawa materialnego — art. 410 $ 2 i art. 411 pkt I kpc przez przyjęcie, iż wpłaty powoda stanowiły świadczenie nienależne oraz, że powód może żądać ich zwrotu a także naruszenie art. 59 ust. 4 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji w brzmieniu obowiązującym do dnia 13 listopada 2004r. przez przyjęcie, iż nie stanowił , on podstawy prawnej do dokonania wpłat przez powoda na rzecz pozwanego. W oparciu o powyższe żarżuty apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów postępowania apelacyjnego. Wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2008r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok | oddalił powództwo. 4 --- STRONA 6 --- ' Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu Sądu Okręgowego, że z dniem I stycznia : 2002r. ustał obowiązek odprowadzania do budżetu Skarbu Państwa kwoty 20% opłaty stosunkowej, o której mowa w art. 59 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. o kosztach sądowych i egzekucji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego mimo dostrzeganej w orzecznictwie i piśmiennictwie rozbieżności interpretacyjnych, art. 59 ust. 4 ustawy o | komornikach sądowych , został uznany za niekonstytucyjny i obowiązywał do czasu A | wejścia w życie ustawy z 24 września 2004r. o zmianie ustawy o komornikach / | sądowych i egzekucji oraz zmianie ustawy — Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. | Nr 236 poz. 2355) a komornicy mieli wynikający z tego przepisu obowiązek kH odprowadzenia do budżetu 20% opłaty egzekucyjnej ściąganej od dłużnika. Zdaniem | Sądu Apelacyjnego nie może być uznana za niezgodną z zasadami wykładni | jezykowej taka interpretacja omawianego przepisu, iż użyte w nim określenie „druga część opłat egzekucyjnych ściągniętych od dłużnika” oznacza opłatę faktycznie | ściągniętą od dłużnika, zwłaszcza jeżeli zważyć, iż przepis art. 45 ust. 7 przewidywał | także możliwość wezwania wierzyciela do wypłacenia części opłaty stosunkowej. Podnieść należy, iż interpretacja powyższa nie stoi w sprzeczności z racjonalnym i celowym działaniem ustawodawcy, skoro mimo, iż rządowy projekt ustawy nowelizacyjnej z 2001r. przewidywał skreślenie przepisu art. 50 ust. 4 to Sejm (ustawodawca) na takie rozwiązanie nie zdecydował się. Słusznie zdaniem Sądu Apelacyjnego w tych warunkach podnosi apelujący, iż skoro ustawodawca uchylił omawiany przepis dopiero ustawą z dnia 24 września 2004r. to do tego czasu przepis ten byl częścią systemu prawnego a jego adresaci obowiązani byli do jego stosowania. Niezależnie od tej oceny, a więc nawet w przypadku podzielenia stanowiska Sądu | instancji, iż powód spełniał świadczenie mimo nieistnienia zobowiązania. zasadnie zdaniem Sądu Apelacyjnego zarzuca pozwany. iż wiedza powoda o nieistnieniu zobowiązania wyłącza zwrot świadczenia (art.411). Wskazując na powyższe Sąd Apelacyjny uznał powództwo za bezzasadne. Od powyższego rozstrzygnięcia skargę kasacyjną wniósł powód, zarzucając naruszenie art. 59 ust. 4 ustawy o komornikach. 410 $ 2, 411 pkt 1 i 60 kc i wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. s =" 3 o ak nn --- STRONA 7 --- | Wyrokiem z dnia 20 sierpnia 2009r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony kasacją wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lodzi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Zdaniem Sądu Najwyższego brak | ustaleń sądów niższych instancji w jakich sprawach i jakie oplaty pobrał komornik i odprowadził do Skarbu Państwa uniemożliwia ocenę CZy jest to świadczenie nienależne. Sąd Najwyższy podkreślił, że ustawa o komornikach zastąpiła dotychczasowy system opłat uiszczanych za poszczególne czynności egzekucyjne dokonywane przez komornika, systemem opłat uiszczanych za prowadzenie egzekucji, a więc systemem opłat od całej egzekucji. Innymi słowy, w przypadku prowadzenia przez komornika i egzekucji świadczenia pieniężnego obowiązuje zasada, że należna jest jedna opłata | egzekucyjna od prowadzenia egzekucji, a nie opłaty egzekucyjne od poszczególnych czynności egzekucyjnych składających się na tę egzekucję. Potwierdzeniem | przywołanej zasady jest brzmienie poszczególnych przepisów ustaw (art. 47 i art. 48). Przyjęcie zasady, że w wypadku egzekucji świadczeń pieniężnych należy się jedna opłata egzekucyjna za prowadzenie egzekucji. a nie opłaty egzekucyjne za poszczególne czynności egzekucyjne, wiąże się w ustawie z brakiem mechanizmu, | który pozwalałby na ustalenie, jaka część całej opłaty egzekucyjnej należna jest od | pojedynczych czynności egzekucyjnych dokonywanych w ramach egzekucji. Za mechanizm taki nie może być uznany podział całej opłaty stosunkowej polegający na wyodrębnieniu części opłaty uiszczanej przez wierzyciela przy wszczęciu egzekucji (art. 45 ust. | ustawy — W brzmieniu obowiązującym przed | stycznia 2002r.) oraż części tej opłaty ściąganej od dłużnika (arL 59 ust. | ustawy). Powyższe wyodrębnienie nie jest odniesione bowiem do poszczególnych czynności egzekucyjnych, a jedynie do wszczęcia egzekucji i jej skutecznego przeprowadzenia Ponadto podział opłaty egzekucyjnej przy egzekucji świadczeń pieniężnych na część uiszczaną przy wszczęciu egzekucji i część ściąganą następnie od dłużnika nie ma wpływu na całkowitą wysokość tej opłaty (art. 49 ustawy). s REY (wers)! Zasada ta ulega wzmocnieniu, skoro w art. 45 usl. 2 ustawy 5 obowiązującej od dnia I stycznia 2002r.) mowa jest o pobraniu opłaty cgzeka „za dokonaną egzekucją świadczeń pieniężnych” w wysokości 15 % warto? | 4a --- STRONA 8 --- : egzekwowanego roszczenia. Sąd Najwyższy stwierdził także, że w świetle przepisów " ustawy, opłata egzekucyjna pobierana przez komornika jest należnością przymusową, określoną co do wysokości, sposobu ustalenia i pobierania przez normy ustawy, które mają bez wątpienia charakter przepisów Publicznoprawnych. Opłaty egzekucyjne są jedynie pobierane przez komornika, lecz z tytułu dokonanych czynności | egzekucyjnych komornik nie staje się wierzycielem uczestników postępowania ' | egzekucyjnego. Wskazuje to na okoliczność, że opłata egzekucyjna jest, wbrew i odmiennemu poglądowi skarżącego, należnością o charakterze publicznoprawnym, stanowiącą rodzaj daniny publicznej. Przeznaczenie środków Z uzyskanych opłat egzekucyjnych na Wynagrodzenie komornika nie może być uznane za rozstrzygające dla oceny charakteru prawnego tych opłat, gdyż stanowi ono jedynie wyraz woli ustawodawcy co do rozdysponowania tych środków. Rozwój regulacji stosunku komornika nie zmienił tego, co pomija skarżący, że komornik jest organem postępowania egzekucyjnego. a przez to również organem władzy publicznej. Komornik nigdy nie był i nie jest stroną postępowania egzekucyjnego. Komornika i stron postępowania egzekucyjnego (wierzyciela i dłużnika), jak już wskazano, nie łączył i nie lączy żaden stosunek o charakterze prywatnoprawnym, lecz stosunek o charakterze publicznoprawnym. Komornik działał i nadal działa wyłącznie w imieniu państwa, którego zadaniem jest zapewnienie wykonania wyroków sądowych. Sąd Apelacyjny ponownie rozpoznając sprawę zważył co następuje. Zgodnie z treścią art. 398?! kpc Sąd Apelacyjny związany jest w niniejszej sprawie wykladnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy. W zakresie wykładni prawa materialnego Sąd Najwyższy w sposób jednoznaczny uznał za błędne stanowisko, że z istoty wprowadzonych ustawą nowelizującą zmian dotyczących charakteru opłaty egzekucyjnej oraz stosunku komornika wynika, że z dniem 1 stycznia 2002r. ustał obowiązek komorników odprowadzania do budżetu Skarbu Państwa kwoty 20% opłaty stosunkowej i to także przed tym dniem. Jednocześnie zdaniem Sądu Najwyższego nie można na tym etapie przesądzić o zasadności lub bezzasadności powództwa z uwagi na brak ustaleń faktycznych, w Jakich sprawach i Jakie opłaty pobral powód, od których odprowadzil do budżetu Skarbu Państwa dochodzoną pozwem kwotę. Brak tych ustaleń uniemożliwia zajęcie 7 Eut" eo od LSA Rowwzyazaona zaw --- STRONA 9 --- EEEE EEEE" | stanowiska w kwestii, czy kwota ta stanowi nienależne świadczenie i czy podlega zwrotowi na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Zatem w tym zakresie zarówno Sąd Apelacyjny jak i Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, Przyjmując bowiem za Sądem Najwyższym za podstawę rozstrzygnięcia zasadę pobierania jednej oplaty egzekucyjnej od prowadzenia egzekucji świadczeń pieniężnych oraz publicznoprawny charakter tej należności, pozostaje do ustalenia w Ć jakich sprawach w jakim okresie i jakie opłaty pobrał powód. To ustalenie pozwoli bowiem, po analizie przepisów intertemporalnych tj. art. 104 ustawy o komornikach oraz art. 8 ust. I ustawy ją zmieniającej, na stwierdzenie czy i ewentualnie w jakim zakresie dochodzone pozwem roszczenie jest zasadne, Ponadto zwrócić także należy : uwagę na fakt, że żądanie pozwu obejmuje między innymi okres po 13 listopada 2004r., a zatem po uchyleniu obowiązywania art. 59 ust. 4 ustawy O komornikach 5 sądowych i egzekucji. Co do zasady nie budzi wątpliwości, że po tym okresie brak i było jakichkolwiek podstaw prawnych do pobierania 20% opłaty na rzecz Skarbu | Państwa. Jednak decydujące dla ustalenia zasadności powództwa w tej części. także | ma ustalenie daty wszczęcia egzekucji i wykładnia przepisów intertemporalnych. Mając powyższe na względzie Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 $ 4 kpc | uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Kaliszu do i ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Sąd Okręgowy W zakresie wskazanym przez Sąd Najwyższy nie rozpoznał bowiem istoty sprawy, 2 wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia w tej części postępowania dowodowego w całości. Po ustaleniu przez Sąd Okręgowy od jakich spraw egzekucyjnych i kiedy wszczętych egzekucji została odprowadżona opłata publicznoprawna na rzecz Skarbu Państwa, Sąd Okręgowy winien dokonać oceny zasadności roszczenia, ? uwzględnieniem wykładni przepisów intertemporalnych dokonanych przez Sąd Najwyższy. Zdaniem tego Sądu przepisy te winny być odnoszone do właściwego sobie tła normatywnego. Art. 104 ustawy O komornikach do przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991r. w sprawie taksy za czynności komorników (Dz. U. Nr 62, poz. 264), natomiast dla art. 8 ust. 1 ustawy zmieniające! 7 przepisy ustawy O komornikach w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2002r 8 --- STRONA 10 --- w tym również art. 104 ustawy o komornikach w brzmieniu sprzed zmian. „Wejście w życie ustawy” w przypadku art. 104 ustawy oznacza ustawę o komornikach, zaś w interpretacji art. 8 ust. I ustawy zmieniającej — tę właśnie ustawę. F 27 "dy ri ś _ Du i S mkl Jay P. I LEDY PP ZA Lt: R ) Va Ar, ts KU ; / ' / D U A 9 EO ME ryszeowwstzezemnownnnm || : Enz z