Postanowienie I ACa 818/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 lutego 2013 r. Sąd Apelacyjny w S. I W

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 818/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 lutego 2013 r. Sąd Apelacyjny w S. I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący: SSA Ryszard Iwankiewicz (spr.) Sędziowie: SSA Agnieszka Sołtyka SSO del. Krzysztof Górski Protokolant: sekretarz sądowy Piotr Tarnowski po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2013 r. na rozprawie w S. sprawy z powództwa P. S. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w S. i Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w G. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt I C 973/10 I. oddala apelację; II. zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym; --- STRONA 2 --- III. przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w S. na rzecz radcy prawnego P. L. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych wraz z należnym podatkiem VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. SSO del. K. Górski SSA R. Iwankiewicz SSA A. Sołtyka Sygn. akt I ACa 818/12 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 28 września 2010 r. powód P. S. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w G. i Aresztu Śledczego w S. kwoty 80.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w związku z pobytem w Zakładzie Karnym w G. i kwoty 40.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w związku z pobytem w Areszcie Śledczym w S.. W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że w okresach od 24 kwietnia 2007 r. do 14 czerwca 2007 r. oraz od 29 stycznia 2008 r. do 11 grudnia 2008 r. przebywał w Zakładzie Karnym w G., a w okresie od 11 września 2007 r. do dnia 29 stycznia 2008 r. przebywał w Areszcie Śledczym w S., gdzie na jednego osadzonego przypadało mniej niż 3 m 2 powierzchni. W piśmie procesowym z dnia 28 stycznia 2010r. powód wskazał, że przebywanie w celach przeludnionych, nie zapewniających prywatności przy korzystaniu z toalety, pozbawiających możliwości spożywania posiłków przy stole, stanowiło przejaw poniżającego traktowania, naruszyło jego godność i prawo do zachowania intymności. W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. W uzasadnieniu swojego stanowiska podniósł zarzut przedawnienia roszczenia w zakresie, w jakim wiąże się ono z warunkami osadzenia powoda w okresie powyżej trzech lat wstecz od daty wniesienia pozwu. Pozwany zaprzeczył, aby powód przebywał w warunkach godzących w jego dobra osobiste. Wskazał, że fakt przeludnienia cel nie jest wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zadośćuczynienia. Wyrokiem z dnia 25 września 2012 roku Sąd Okręgowy w S. oddalił powództwo (pkt I.), zasądził od powoda P. S. na rzecz pozwanego Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej 2 --- STRONA 3 --- Skarbu Państwa w Warszawie kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II.) oraz przyznał radcy prawnemu P. L. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w S. kwotę 4.428 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (pkt III.). Orzeczenie tej treści zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych: Powód P. S. przebywał w Areszcie Śledczym w S. w okresie od dnia 11 września 2007 r. do dnia 29 stycznia 2008 r. oraz w dniu 8 grudnia 2008r. w następujących celach: - od 11 września do 13 września 2007 r. w celi nr 134 w oddziale 1. pawilonu A, o pow. 14,95 m2, - od 13 września do 19 września 2007 r. w celi nr 124 w oddziale 1. pawilonu A, o pow. 15,48 m2, - od 19 września do 20 września 2007 r. w celi nr 320 w oddziale 3. pawilonu A, o pow. 13,92 m2, - od 20 września do 23 września 2007 r. w celi nr 321 w oddziale 3. pawilonu A, o pow. 17,02 m2, - od 23 września 2007r. do 29 stycznia 2008r. w celi nr 320 w oddz. 3. pawilonu A, o pow. 13,92 m2, - w dniu 8 grudnia 2008r. w celi nr 109 w oddziale 2. pawilonu C, o pow. 13,50 m2. W celi nr 134, podobnie jak w celi nr 124, przebywało wraz z powodem siedem osób, w celi nr 321 łączna liczba osób przebywających z powodem wynosiła sześć, w celi nr 320 łączna liczba osób przebywających z powodem w okresie od 19 września do 26 września 2007r., od 28 września 2007r do 30 października 2007r., od 21 listopada do 26 grudnia 2007r. i od 3 stycznia do 28 stycznia 2008r. wynosiła sześć, natomiast w dniu 27 września 2007r. i w okresie od 31 października do 13 listopada 2007r. oraz od 27 grudnia 2007r. do 2 stycznia 2008r. wynosiła pięć. W okresie od stycznia 2007r. do stycznia 2008r. dyrektor Aresztu Śledczego w S. zawiadamiał co kwartał Sędziego Penitencjarnego Sądu Okręgowego w S., że osadzeni umieszczani są na czas określony w celach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m2 . W Areszcie Śledczym w S. są trzy pawilony: dwa mieszkalne, oznaczone literami A i B oraz jeden oznaczony literą C, w którym funkcjonuje szpital. W czasie pobytu powoda w Areszcie warunki panujące w celach mieszkalnych były zróżnicowane. W pawilonie A kąciki sanitarne były wydzielone w sposób trwały na całej wysokości ścian i zamykane drzwiami, natomiast w pawilonie B wydzielone były ściankami na wysokość 1,50 m, a powyżej tej wysokości materiałem płóciennym. W drugiej połowie 2008r. przeprowadzono modernizację 3 --- STRONA 4 --- i wszystkie kąciki sanitarne w pawilonie B zostały zabudowane. We wszystkich celach mieszkalnych pawilonu A i B osadzeni mieli dostęp do zimnej i ciepłej wody bieżącej, jednakże dostęp do ciepłej wody był reglamentowany. Cele wyposażone były w niezbędny sprzęt i urządzenia, a w szczególności w umywalkę, miskę ustępową, łóżko dla każdego osadzonego, stół i taborety. Osadzeni mieli zapewnione w celach oświetlenie sztuczne i naturalne, a na indywidualną prośbę mogli uzyskać zezwolenie Dyrektora Aresztu na posiadanie lampki nocnej. Wszystkie cele posiadały wentylację grawitacyjną zapewniającą prawidłową cyrkulację powietrza. Przewody dymowe, spalinowe, i kominowe były systematycznie kontrolowane. W czasie kontroli przeprowadzonych w latach 2007 i 2008 nie stwierdzono żadnych nieprawidłowości. Poza niezbędnym sprzętem kwaterunkowym wyposażone były dodatkowo w głośnik radiowęzła, przez który nadawane były komunikaty do osadzonych, retransmitowane programy i imprezy sportowe. Osadzeni mogli nadto za zgodą Dyrektora korzystać w celi z własnych odbiorników radiowo – telewizyjnych. W Areszcie były organizowane średnio raz na miesiąc zajęcia kulturalno – oświatowe, w ramach których odbywały się spotkania z interesującymi ludźmi, koncerty, przedstawienia kabaretowe. Z zajęć tych nie mogły korzystać ze względu na dobro postępowania karnego osoby tymczasowo aresztowane. Dla tych osób jedyną w zasadzie możliwością spędzenia czasu poza celą był codzienny godzinny spacer. Powód przebywał w Areszcie jako tymczasowo aresztowany w okresie od 18 stycznia do 24 kwietnia 2007r. Osadzeni w Areszcie mogli korzystać z biblioteki, natomiast codziennie była dostarczana do cel prasa. Powód przebywał w Zakładzie Karnym w G. w okresie od 24 kwietnia 2007r. do 13 czerwca 2007r. w celi pawilonu A I, a w okresie od 29 stycznia 2008 r. do 11 grudnia 2008 r. osadzany był w następujących celach mieszkalnych: - od dnia 29 stycznia 2008 r. do dnia 21 marca 2008r. w celi czteroosobowej nr 311 w oddziale III pawilonu E, o pow. 14,65 m2, - od dnia 21 marca 2008r. do dnia 2 września 2008r. w celi sześcioosobowej nr 310 w oddziale III pawilonu E, o pow. 20,14 m2, - od dnia 2 września 2008r. do dnia 11 grudnia 2008r. w celi sześcioosobowej nr 303 w oddziale III pawilonu E. W celi nr 311 w okresie od 8 lutego do 10 lutego, od 17 lutego do 24 lutego, od 12 marca do 16 marca i w dniu 21 marca 2008r., przebywało łącznie z powodem pięć osób, natomiast w pozostałym okresie sześć osób. W celi nr 310 w okresie od 5 kwietnia do 7 kwietnia, od 23 kwietnia do 28 kwietnia, od 17 maja do 19 maja oraz w dniu 1 września 2008r., przebywało łącznie z powodem siedem osób, a w pozostałym okresie osiem osób. W 4 --- STRONA 5 --- celi nr 303 w okresie od 2 września do 4 września, w dniu 30 września, od 14 października do 16 października, od 6 listopada do 9 listopada, od 6 grudnia do 11 grudnia, przebywało łącznie z powodem siedem osób, natomiast w okresie od 1 października do 13 października, od 17 października do 31 października, od 4 listopada do 5 listopada, od 10 listopada do 4 grudnia, przebywało łącznie z powodem osiem osób. Administracja Zakładu Karnego w G. nie prowadziła ewidencji stanu zaludnienia poszczególnych cel mieszkalnych przed 1 września 2007 r. Dyrektor Zakładu Karnego w G. zawiadamiał pisemnie Przewodniczącego Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego w S., że osadzeni będą umieszczani w celach, w których powierzchnia przypadająca na jedną osobę będzie mniejsza niż 3 m2. Dotyczyło to między innymi cel mieszkalnych oddziału III pawilonu E, o numerach 303, 310 i 311. Warunki w celach mieszkalnych w Zakładzie Karnym w G. były w okresie pobytu powoda zróżnicowane. Wszystkie cele posiadały wydzielone kąciki sanitarne, wyposażone w muszlę ustępową, spłuczkę i umywalkę, jednakże w pawilonie A ściany wydzielające kącik od części mieszkalnej postawione były jedynie na wysokość 1,50 m. We wszystkich celach było oświetlenie naturalne i sztuczne oraz istniała wentylacja grawitacyjna. Przewody kominowe i wentylacyjne co roku poddawane są kontrolom właściwych służb. We wszystkich celach mieszkalnych osadzeni mieli dostęp do zimnej i ciepłej wody za wyjątkiem cel w pawilonie A, gdzie była tylko zimna woda. Wszystkie cele wyposażone były w niezbędny sprzęt kwaterunkowy, dostosowywany do ilości przebywających w nich osób. Poza niezbędnym wyposażeniem w każdej celi znajdował się głośnik radiowęzła, przez który nadawane były różne programy, tworzone między innymi przez samych osadzonych. Oprócz tego osadzeni mogli posiadać w celach własne odbiorniki radiowo –telewizyjne. W Zakładzie Karnym w G. znajduje się biblioteka. Dystrybucja książek odbywała się raz w tygodniu, natomiast codziennie dostarczana była do cel prasa. Powód miał możliwość korzystania w czasie pobytu w Zakładzie Karnym w G. z zajęć sportowych i kulturalno – oświatowych. Na terenie zakładu znajduje się hala sportowa, która pod względem wielkości spełnia warunki do gry w koszykówkę oraz siłownia i świetlica. Zajęcia na hali odbywają się dla osadzonych w poszczególnych oddziałach, co najmniej raz w tygodniu, dodatkowo organizowane są pomiędzy oddziałami zawody sportowe. W obrębie pomieszczeń sportowych jest dodatkowa łaźnia, w której osadzeni mają możliwość wziąć prysznic po zajęciach na hali. Na każdym polu spacerowym jest boisko do siatkówki. Zakład Karny w G. we współpracy z G. Domem Kultury organizuje dla osadzonych imprezy kulturalne. 5 --- STRONA 6 --- Na podstawie tak poczynionych ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Sąd wskazał, że ze względu na podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia należało w pierwszej kolejności rozważyć czy ten zarzut z art. 442 1 § 1 k.c. jest uzasadniony. W świetle powołanego przepisu nie może być zdaniem Sądu wątpliwości, że roszczenie powoda o zapłatę zadośćuczynienia, oparte na art. 448 k.c., uległo przedawnieniu w dniu 13 czerwca 2010r., jeśli chodzi o pobyt w Zakładzie karnym w G. w okresie od 24 kwietnia 2007r. do 13 czerwca 2007r. Powód najpóźniej w dniu zakończenia pobytu w Zakładzie Karnym w G. znał źródło doznanej przez siebie szkody i podmiot odpowiedzialny za jej naprawienie. Bez znaczenia dla biegu terminu przedawnienia jest okoliczność, że dopiero w późniejszym okresie powód uzyskał dokładne informacje na temat swojego pobytu w obu jednostkach. Z treści pism przesłanych powodowi w odpowiedzi na jego zapytanie wynika zresztą, że dopiero w lipcu 2010r. powód skierował do Aresztu Śledczego w S. i Zakładu Karnego w G. prośbę o udzielenie stosownych informacji. Wobec przedawnienia roszczenia o zapłatę zadośćuczynienia za krzywdę związaną z warunkami pobytu w okresie od 24 kwietnia do 13 czerwca 2007r., okres ten nie był brany przez Sąd pod uwagę przy badaniu zasadności żądań pozwu. Podniesiono następnie, że zgodnie z regułą wyrażoną w art. 6 k.c. powód zobowiązany był wykazać w niniejszej sprawie, że jego dobra osobiste zostały naruszone wskutek warunków panujących w Areszcie Śledczym w S. i w Zakładzie Karnym w G.. Powód wskazywał na naruszenie godności i prawa do zachowania intymności. Sąd uznał, że zebrane w sprawie dowody potwierdzają okoliczność, że powód przebywał w celach, w których nie była zachowana norma 3m2 powierzchni na jednego osadzonego. Zeznania świadków zgłoszonych zarówno przez powoda, jak i pozwanego wskazują jednak na to, że cele mieszkalne, w których przebywał powód były wyposażone w sprzęt kwaterunkowy, odpowiedni do liczby przebywających w nich osób, posiadały oświetlenie sztuczne i naturalne oraz wentylację grawitacyjną. Kąciki sanitarne były zabudowane w sposób zapewniający intymność. Świadkowie Ł. G. i M. U., którzy przebywali razem z powodem w Areszcie Śledczym w S. zeznali, że warunki były dobre, cele wyposażone były w odpowiedni sprzęt, osadzeni mieli zapewnione środki do utrzymania higieny osobistej i stały dostęp do ciepłej i zimnej wody. Natomiast zeznania świadka M. U. dotyczą pawilonu B (świadczy o tym opis kącika sanitarnego), w którym powód przebywał w okresie nieobjętym żądaniem pozwu i w którym panowały gorsze warunki niż w pawilonie A. Natomiast zeznania świadka K. D. wskazują na pewne uciążliwości związane z pobytem w 6 --- STRONA 7 --- celach mieszkalnych w Zakładzie Karnym w G., ale uciążliwości te dotyczą pawilonu A, w którym powód przebywał w okresie objętym przedawnieniem i z przyczyn wyżej przedstawionych nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu osadzenie powoda w celi o powierzchni nie spełniającej normy 3m2 na jednego osadzonego, ale przy jednoczesnym zapewnieniu mu właściwych warunków sanitarno – higienicznych i stworzeniu możliwości uczestniczenia w zajęciach sportowych i kulturalnych, nie może być uznane, biorąc pod uwagę okres pobytu i stan przeludnienia (w okresach największego zaludnienia powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego wynosiła około 2,13 - 2,44 m2 ), za naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności. Uwzględniając powyższe Sąd oddalił powództwo w całości. Podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu stanowił art. 98 § 1 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku wniósł powód, domagając się jego zmiany poprzez uwzględnienie powództwa w całości oraz przyznania pełnomocnikowi powoda kosztów udzielonej powodowi pomocy prawnej z urzędu za postępowanie w II instancji według norm przepisanych. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu apelujący zarzucił sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału, tj. 1) ustalenie, że powód dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, w stosunku do Zakładu Karnego w G. odnośnie pobytu we wskazanej jednostce penitencjarnej w okresie od 24 kwietnia 2007 r. do dnia 13 czerwca 2007 r. najpóźniej w dniu zakończenia pobytu w Zakładzie Karnym w G., podczas gdy dopiero z zaświadczenia z dnia 10 lipca 2010 r. powód powziął wiadomość, iż cele w których przebywał były przeludnione; 2) przyjęcie, iż warunki panujące w przeludnionych celach w których przebywał powód zarówno w Zakładzie Karnym w G. jak i Areszcie Śledczym w S. były dobre, a osadzeni mieli zapewnione odpowiednie środki do utrzymania higieny podczas gdy z zeznań świadków jednoznacznie wynika, iż cześć cel w których przebywał powód posiadała niezabudowane kąciki sanitarne, ciepła woda była reglamentowana a dostęp do łaźni był ograniczony do jednego dnia w tygodniu. W uzasadnieniu apelacji podniesiono nadto, że Sąd ustalając stan faktyczny wielokrotnie stwierdzał, iż cele w których przebywał powód wyposażone były w kąciki sanitarne zabudowane jedynie do wysokości 1,50 m, a mimo takiego ustalenia Sąd kategorycznie zaznaczył, iż warunki panujące w celach należy uznać za dobre. Nie bez znaczenia także dla poszanowania praw człowieka jest reglamentacja ciepłej wody w celach oraz umożliwianie dostępu do łaźni tylko raz w tygodniu, szczególnie mając na względzie, iż we wszystkich celach mimo przeludnienia była jedynie wentylacja grawitacyjna. Niesłusznie 7 --- STRONA 8 --- też Sąd tylko w jednym zdaniu odniósł się do zeznań K. D., gdyż część „uciążliwości", o których wspominał świadek, nie dotyczy tylko i wyłącznie pawilonu A, ale funkcjonowania całego Zakładu Karnego. W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie na rzecz Skarbu Państwa -Prokuratorii Generalnej kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda okazała się niezasadna i podlegała oddaleniu. Sąd Apelacyjny podziela ustalenia Sądu pierwszej instancji stanowiące podstawę faktyczną rozstrzygnięcia i przyjmuje je za własne. Podkreślić należy, iż Sąd Okręgowy w oparciu o przedstawiony przez strony procesu materiał dowodowy rozpatrzył wszystkie istotne okoliczności sprawy i na tej podstawie prawidłowo ocenił, iż roszczenie sformułowane przez powoda w części uległo przedawnieniu, a w pozostałym zakresie nie zostało wykazane. Taka ocena prawna zawarta w rozstrzygnięciu Sądu I instancji została oparta na wszechstronnym rozważeniu całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów wyrażoną w art. 233 § 1 k.p.c., i nie budzi zastrzeżeń Sądu Apelacyjnego. W pierwszej kolejności należało odnieść się do kwestii naruszenia przepisu art. 442 1 k.c. w związku z kwestionowaniem przez apelującego ustalenia Sądu pierwszej instancji, dotyczącego terminu w jakim powód dowiedział się o szkodzie (krzywdzie), naprawienia której dochodzi w niniejszej sprawie. Zarzut ten pozostaje w związku z przyjęciem przez Sąd Okręgowy, iż roszczenie P. S. związane z jego osadzeniem w Zakładzie Karnym w G. w okresie od 24 kwietnia do 13 czerwca 2007r. uległo trzyletniemu przedawnieniu o jakim stanowi ww. przepis. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega bowiem najwcześniej przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. W ocenie Sądu Apelacyjnego, za prawidłowe należało uznać przyjęcie przez Sąd Okręgowy, iż o naruszeniu dóbr osobistych i krzywdzie z tym związanej oraz osobach za to odpowiedzialnych dowiedział się powód już w dacie zarzucanego naruszenia dóbr, co powoduje, że jego roszczenie za okres trzech lat przed wniesieniem powództwa uległo przedawnieniu z mocy art. 442 1 § 1 k.c. O "dowiedzeniu się o szkodzie" w rozumieniu art. 442 1 § 1 k.c. można bowiem mówić wtedy, gdy poszkodowany "zdaje sobie sprawę z 8 --- STRONA 9 --- ujemnych następstw zdarzenia wskazujących na fakt powstania szkody", inaczej rzecz ujmując, gdy ma "świadomość doznanej szkody" (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2011, IV CSK 46/11, Lex nr 1084557). W przypadku zatem gdy zdarzeniem szkodzącym, a właściwie krzywdzącym jest osadzenie osoby w przeludnionej celi, bez zapewnienia jej należytych warunków bytowych, sanitarnych czy kulturalnych, ujemne następstwa tegoż zdarzenia (naruszenie dóbr osobistych), takie jak poczucie poniżenia, upokorzenia, cierpienia są wszak odczuwane w dacie zaistnienia tych zdarzeń, a nie kilka lat później, jak sugerował apelujący - dopiero z momentem otrzymania przezeń w dniu 14 lipca 2010 r. zaświadczenia z Zakładu Karnego w G. o stanie przeludnienia cel, w których przebywał. Nie chodzi tu przecież o krzywdę przyszłą, ale dziejącą się, odczuwaną wówczas, gdy miały miejsce zdarzenia ją wywołującą (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 7 sierpnia 2012 r., I ACa 260/12, LEX nr 1238197). Innymi słowy, podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia skutkowało w tej sprawie koniecznością oddalenia powództwa P. S. za czas jego pobytu w Zakładzie Karnym w G. poprzedzający okres trzech lat przed dniem wniesienia powództwa, co nastąpiło w dniu 28 września 2010 r. Powód już w momencie opuszczenia ZK w G. w dniu 13 czerwca 2007 r. musiał przecież zdawać sobie sprawę z ujemnych następstw tego osadzenia wskazujących na fakt powstania i doznania krzywdy, skoro doskonale znał warunki sanitarne i bytowe w celi, w której przez ten czas przebywał, jak i wówczas już powinien był odczuwać dyskomfort i cierpienie z racji zbytniego zagęszczenia celi. Jeśli natomiast takich negatywnych odczuć wtenczas nie miał, a wyznacznikiem doznanej przez niego krzywdy stało się tylko przekroczenie norm powierzchniowych, o czym uzyskał oficjalną informację w lipcu 2010 r., to tylko sama taka okoliczność była niewystarczająca dla uwzględnienia jego powództwa. Podstawowymi przesłankami warunkującymi odpowiedzialność z tytułu naruszenia dóbr osobistych w myśl art. 24 § 1 k.c. oraz art. 448 k.c. jest bowiem naruszenie konkretnego dobra osobistego i zaistnienie wynikającej stąd krzywdy. Z tego względu w orzecznictwie wyrażane jest stanowisko, że samo tylko przeludnienie cel w jednostkach penitencjarnych, a takowe zostało bezspornie wykazane w okresach szczegółowo wskazanych przez Sąd pierwszej instancji podczas pobytu powoda w Areszcie Śledczym w S. od 11 września 2007 r. do 29 stycznia 2008 r. i w Zakładzie Karnym w G. od 29 stycznia 2008 r. do 11 grudnia 2008 r., nie stanowi jeszcze samoistnej podstawy do zasądzenia zadośćuczynienia za krzywdę mającą powstać w związku z naruszeniem dóbr osobistych takiego osadzonego. Trzeba brać bowiem pod uwagę cały splot różnych okoliczności takich jak m.in. długość i rozmiar przeludnienia, warunki sanitarne, możliwość przebywania poza celą, czy samą postawę 9 --- STRONA 10 --- osadzonego. Nie każde zatem uchybienie normom, według których wykonywana powinna być kara pozbawienia wolności, w tym wynikającym z art. 110 § 2 k.k.w., skutkuje automatycznie naruszeniem dóbr osobistym uzasadniającym zadośćuczynienie. Powyższemu zagadnieniu poświęcona została uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 18 października 2011 r. (III CZP 25/11, OSNC 2012/2/15). W powyższym orzeczeniu Sąd Najwyższy wymienił, że na konkretne warunki uwięzienia składają się różne parametry, którymi m.in. jest powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną osobę, dostęp światła i powietrza, infrastruktura sanitarna, warunki snu i jedzenia lub możliwość przebywania poza celą. W niektórych wypadkach ocena odpowiednich warunków wymaga uwzględnienia indywidualnych cech osadzonego, takich jak wiek lub stan zdrowia. Istotnym elementem oceny jest również czas trwania nieodpowiedniego traktowania. Sąd Najwyższy dostrzegł, iż w orzecznictwie sądów polskich dominuje tendencja do kumulatywnej oceny wszystkich, konkretnych warunków przebywania w zakładzie karnym, i przyjmowania, że samo przeludnienie w celi, któremu nie towarzyszyły inne dolegliwości wykraczające poza konieczne elementy związane z pobawieniem wolności, i które nie trwało nadmiernie długo, nie jest wystarczające do uznania, iż doszło do naruszenia dóbr osobistych osób osadzonych. Także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 maja 2008 r., SK 25/07, stwierdził, że nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne, wyrażając jednak pogląd, że ocena stopnia dolegliwości wynikającej z przeludnienia jednostek penitencjarnych, wymagająca analizy ewentualnej kumulacji innych jeszcze czynników wpływających na wartościowanie warunków przebywania, ma z natury rzeczy charakter oceny in concreto. Podobnie Europejski Trybunał Praw Człowieka, przy ocenie warunków więziennych pod kątem art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, stosuje podejście kumulatywne, polegające na uwzględnianiu wszystkich czynników, w tym także czasu przebywania pozbawionego wolności w złych warunkach. Przykładowo w wyroku z dnia 22 października 2009 r., nr 17885/04 (Orchowski przeciwko Polsce), Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że skarżący przez większą część czasu uwięzienia miał do dyspozycji mniej niż 3 m 2 , a czasem nawet mniej niż 2 m 2 , przy czym jego przestrzeń była tak ograniczona przez prawie cały dzień i noc, a ponadto musiał spożywać posiłki w przeludnionej celi i brać prysznic pośród obcych osób oraz był nieustannie przenoszony między celami i zakładami karnymi. Z tych przyczyn, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy oraz jej całościowy wpływ na skarżącego, Trybunał wskazał, że cierpienie oraz trudności, które znosił skarżący przewyższały poziom nieuniknionego cierpienia, właściwy dla 10 --- STRONA 11 --- uwięzienia i przekroczyły próg dotkliwości według art. 3 konwencji. Z kolei w wyroku z dnia 22 października 2009 r. nr 17599/05 (Sikorski przeciwko Polsce), Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że ustalone fakty - długie osadzenie skarżącego w ogromnym stłoczeniu przy braku możliwości swobodnego poruszania się poza celą, z towarzyszącymi trudnymi warunkami higienicznymi, do czego należy dołączyć pasywną postawę lokalnych organów, uzasadniają stwierdzenie naruszenia art. 3 konwencji. Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale podjętej w składzie siedmiu sędziów skonstatował, iż takie kumulatywne podejście pozostaje w zgodzie z immanentną cechą orzekania, w którym ocena i rozstrzygnięcie sądu są zawsze aktami in concreto, podejmowanymi przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy. Nie wyklucza to oczywiście sytuacji, w której decydujące znaczenie zostaje przypisane jednemu czynnikowi, ze względu na jego wagę jako przyczyny naruszenia. Zważywszy, że oznaczenie nie mniejszej niż 3 m 2 powierzchni pomieszczenia mieszkalnego na osobę jako granicznej jest równoznaczne z ustaleniem standardu na najniższym możliwym poziomie, naruszenie takiego minimum z reguły stanowi istotną przesłankę stwierdzenia naruszenia godności pozbawionego wolności. Z tego względu zdaniem Sądu Najwyższego taka sytuacja w każdym wypadku stanowi poważny sygnał, że doszło do niehumanitarnego traktowania osoby pozbawionej wolności, prowadzącego do naruszenia jej godności. Przebywanie osadzonego w celi o powierzchni poniżej 3 m2 na osobę może więc stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Sąd Najwyższy zaznaczył jednak, że użycie formuły "stanowi naruszenie" oznaczałoby, że omawiana sytuacja zawsze, bezwzględnie i automatycznie byłaby kwalifikowana jako naruszenie dóbr osobistych osoby osadzonej. Byłoby to zaś równoznaczne z nieuzasadnionym odrzuceniem możliwości uwzględnienia jakichkolwiek innych, występujących w konkretnej sprawie, okoliczności i z nieuzasadnionym pozbawieniem sądu swobody jurysdykcyjnej, ponadto takie stanowisko nie miałoby też dostatecznego oparcia w judykaturze. Należy przy tym pamiętać, że przesłanką przyznania zadośćuczynienia jest - zgodnie z art. 448 k.c. - doznanie przez osadzonego krzywdy; jej ustalenie i ocena rozmiaru należy do sądu orzekającego, uwzględniającego wszystkie okoliczności konkretnej sprawy. Aktualnie taka linia orzecznictwa, iż nie każde naruszenie dóbr osobistych rodzi prawo do żądania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. jest kontynuowana. Powszechnie podkreśla się więc, że umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m. kw. może stanowić wystarczającą przesłankę naruszenia dóbr osobistych, jednocześnie sam taki fakt nie 11 --- STRONA 12 --- przesądza o zasadności roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 k.c., którego przyznanie zależy od wielu różnych okoliczności, w tym między innymi od długotrwałości przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz od pozostałych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je osłabiać a nawet sprawiać, że w ogóle nie powstało (vide: wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2011 r., V CSK 489/10, LEX nr 1102552, i z dnia 16 grudnia 2011 r., V CSK 21/11, LEX nr 1147; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2011 r., V CSK 113/11, LEX nr 1101690). Przenosząc powyższe rozważania natury teoretycznej na grunt niniejszej sprawy, Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że strona powodowa, wbrew obowiązkowi dowodzenia wynikającemu z art. 6 k.c. i 232 k.p.c. nie zdołała wykazać, ażeby pobyt w celach w czasie odbywania przez P. S. kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w S. i w Zakładzie Karnym w G. (biorąc pod uwagę tylko okres roszczenia nie objętego przedawnieniem), zwłaszcza kiedy w celach były przekroczone normy powierzchniowe, wiązał się dla niego z dolegliwościami wymagającymi przyznania zadośćuczynienia. Znamienna jest tu już postawa samego powoda, wyrazem której jest sformułowany przez niego osobiście pozew, gdzie nie powoływał się on na naruszenie jego dóbr osobistych i doznaną przezeń krzywdę, lecz tylko na fakt przekroczenia norm powierzchniowych w celach. Co prawda następnie stanowisko powoda zostało doprecyzowane w piśmie procesowym pełnomocnika ustanowionego dla niego z urzędu, poprzez wskazanie na okoliczność przebywania w celach przeludnionych, nie zapewniających prywatności przy korzystaniu z toalety, pozbawiających możliwości spożywania posiłków przy stole, co miało stanowić przejaw poniżającego traktowania, naruszającego godność i prawo do zachowania intymności. Gdyby jednak rzeczywiście taką znaczące dolegliwości odczuwał, to należałoby przewidywać, że już we własnoręcznie wniesionym pozwie takie zastrzeżenia zasygnalizowałby. Niezależnie zresztą od tego, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na weryfikację tych twierdzeń w kierunku postulowanym przez apelującego, jak prawidłowo przyjął Sąd pierwszej instancji. Wbrew zarzutom stawianym w apelacji, nie stwierdza się bowiem jednocześnie innych uchybień, na które powoływała się strona powodowa, w zakresie stanu technicznego, sanitarnego celi i warunków bytowych panujących w pozwanych jednostkach. Tezom formułowanym przez powoda w tej mierze przeczyły dowody ze świadków – zarówno funkcjonariuszy Służby Więziennej: P. M., A. S. i E. Ś., jak i samych współosadzonych z nim w pozwanych jednostkach, przede wszystkim Ł. G., a dodatkowo także M. U.. Z zeznań 12 --- STRONA 13 --- złożonych przez te osoby, które były ze sobą spójne i wzajemnie ze sobą korespondowały, wynikało, że powód w celach, w których przebywał w okresie nieprzedawnionym objętym niniejszym pozwem, miał zapewnione dobre warunki bytowe. Z materiału dowodowego w sprawie nie wynika zresztą nawet, co należy zaakcentować, aby P. S. składał wówczas jakiekolwiek skargi z tym związane. Świadkowie ci przyznali zatem, że jeśli chodzi o Areszt Śledczy, to był zapewniony dostęp do ciepłej bieżącej wody w celi w ciągu dnia, co wprost potwierdził Ł. G.. Nadto, zapewniona była odpowiednia ilość łóżek i innego zdatnego do użytku sprzętu kwaterunkowego dla każdego osadzonego, nawet w celach przeludnionych. Działała także wentylacja grawitacyjna, zapewniająca właściwą cyrkulację powietrza, była też możliwość otworzenia okien. Oprócz tego osadzeni mogli wychodzić raz dziennie na spacer, raz w tygodniu brali prysznic, mogli korzystać z dostarczanej im prasy, w celach znajdował się radiowęzeł a oprócz tego za zgodą dyrektora mogli posiadać własny odbiornik telewizyjny, raz na miesiąc były organizowane spotkania kulturalno-oświatowe. Dostarczane były środki czystości i higieny osobistej. Jeśli chodzi o kąciki sanitarne w celach, to były one wydzielone i zabudowane na całej wysokości, za wyjątkiem cel znajdujących się na pawilonie „B”, gdzie były wydzielone tylko do wysokości ok. 1,5 metra, jak wyjaśnił A. S. i E. Ś.. Nie jest przy tym zasadny zarzut apelującego, iżby Sąd pierwszej instancji stwierdził w swych ustaleniach, że tego rodzaju niezabudowane w całości kąciki sanitarne występowały w celach, w których przebywać miał powód. Z ustaleń tego Sądu, znajdujących odzwierciedlenie w dokumentach w aktach sprawy, wynika wszakże wyraźnie, że P. S. przebywał w AŚ w S. w celach znajdujących się na pawilonie „A”, czyli na terenie, którego ww. problem nie dotyczył. Z zeznań Ł. G. wynikało, że warunki panujące w celi Aresztu Śledczego były dobre, powód nie zgłaszał zastrzeżeń w tym zakresie, co potwierdził także świadek M. U.. W kontekście powyższego słusznym wydaje się też wniosek Sądu I instancji, że zeznania świadka M. U. w zakresie kącika sanitarnego musiały dotyczyć pawilonu „B”. Analogiczne warunki bytowe panowały w celach Zakładu Karnego w G., o czym zeznali z kolei świadkowie P. M. (funkcjonariusz Służby Więziennej) oraz współosadzony M. U.. Z zeznań tych świadków wynikało, że bardziej rozwinięte były formy zajęć kulturalno- oświatowych, był dostęp do hali sportowej, siłowni. Natomiast odnośnie kącików sanitarnych to one były w całości oddzielone od reszty celi, za wyjątkiem cel na pawilonie „A”, gdzie ściany wydzielające kącik sanitarny od części mieszkalnej dochodziły tylko do 1,5 metra wysokości. Także zatem i w tym przypadku zarzuty apelacji nie zasługiwały na uwzględnienie, albowiem bezsprzecznie z materiału dowodowego wynikało, że w okresie 13 --- STRONA 14 --- odpowiadającym nieprzedawnionemu roszczeniu (od września 2007 r.) P. S. przebywał na terenie Zakładu Karnego w G. tylko w celach pawilonu „E”. W rezultacie o żadnym naruszeniu godności i prawa do intymności, o którym przekonuje się w apelacji, nie może być mowy. Jak przyznał poza tym M. U., w celach była zapewniona ciepła bieżąca woda (brak wody ciepłej – jak wynikało z zeznań P. M.– występował tylko w celach na pawilonie „A”). Na marginesie Sąd Apelacyjny wskazuje, że w przepisie § 30 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 25 sierpnia 2003 roku w sprawie regulaminu organizacyjno- porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 152, poz. 1493) w ogóle nie ma mowy o obowiązku zapewnienia skazanym w celach bieżącej ciepłej wody, a jedynie o zapewnieniu korzystania przynajmniej raz w tygodniu z ciepłej kąpieli, co zostało powodowi zapewnione (por. regulację § 30 ust. 4, która odnosi się jednak tylko do skazanej kobiety). Administracja jednostek penitencjarnych nie ma też obowiązku zaopatrzenia cel w czajniki (vide: § 28 cyt. rozporządzenia i art. 110a Kodeksu postępowania wykonawczego). Jeśli zaś chodzi o zeznania K. D., który dzielił wspólnie z powodem celę w Zakładzie Karnym w G., to nie jest błędna konstatacja Sądu pierwszej instancji, co zarzuca apelujący, że zeznania tego świadka były indyferentne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, albowiem dotyczyły tylko i wyłącznie warunków panujących w celach znajdujących się na pawilonie „A”. Wyraźnie przecież świadek ten przyznał, iż był on wspólnie z powodem osadzony w celi w pawilonie „A” Oddział I. Następnie zaś zeznawał na wyraźne pytanie Przewodniczącego, że „warunki w tej celi, w której świadek przebywał razem z powodem”, czyli znajdującej się właśnie na pawilonie „A”. Natomiast w tym zakresie inny świadek P. M. rzeczywiście przyznawał, że kąciki sanitarne nie były w całości wydzielone i nie było ciepłej bieżącej wody. Tyle tylko, że P. S. był osadzony w celi na terenie pawilonu „A” ZK w G. w okresie od 24 kwietnia do 13 czerwca 2007 r., czyli w okresie, co do którego roszczenie uległo przedawnieniu. Stąd też bez znaczenia dla wyniku sprawy było badanie warunków panujących w tych celach, o których zeznawał K. D.. Reasumując, powód w jakiejkolwiek mierze nie wykazał, że jego zastrzeżenia co do niewłaściwego stanu cel mieszkalnych, za wyjątkiem ich okresowego przeludnienia, były uzasadnione. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza, aby powód w czasie pobytu zgłaszał skargi związane ze stanem przeludnienia, czy warunkami bytowymi w celach mieszkalnych. Dowodem takim nie mogą być natomiast wyłącznie gołosłowne obecne twierdzenia powoda, które wymagają udowodnienia innymi środkami dowodowymi (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2001 r., I PKN 660/00, Wokanda 2002/7-8/44). W realiach przedmiotowego przypadku nie zostało także wykazane, aby przebywanie w 14 --- STRONA 15 --- przeludnionych celach oraz naturalny stres związany z pobytem w zakładzie karnym, który jest przecież karą za popełnione przez osadzonego przestępstwo, wpłynęły w jakiś negatywny sposób na zdrowie fizyczne czy psychiczne powoda. Nie ma więc żadnych dowodów na to, aby okres przebywania w warunkach przeludnienia stanowił dla P. S. jakąś istotną dolegliwość. W opisanych okolicznościach samo stwierdzone w sprawie okresowe osadzenie powoda w celach przeludnionych, i to w stopniu nierażącym, nie było wystarczające do uznania, że doszło w ten sposób u niego do powstania poczucia krzywdy w takim rozmiarze, aby zachodziły warunki do zasądzenia jakiegokolwiek zadośćuczynienia pieniężnego w myśl art. 448 k.c. Zdaniem Sądu Apelacyjnego obiektywnie warunki pobytu, mimo okresowo przeludnionych cel, w których powód przebywał, nie mogły być tak dokuczliwe, aby miał on poczucie upokorzenia lub cierpienia, a przez to, aby naruszono jego godność lub intymność. Wobec powyższego, uwzględniając całokształt okoliczności sprawy, Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że odbywanie przez P. S. kary pozbawienia wolności w pozwanych jednostkach penitencjarnych w warunkach czasowego przeludnienia celi nie stanowiło przejawu poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia jego godności. Wobec powyższego Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda, o czym orzekł na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego należnych pozwanemu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. art. 99 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust. 1 pkt 25 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej radcy prawnemu z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) i art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz.1417 ze zm.). O kosztach zastępstwa procesowego udzielonego powodowi z urzędu na etapie postępowania apelacyjnego orzeczono z kolei w oparciu o § 10 ust. 1 pkt 25 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 2 oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej radcy prawnemu z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). 15