Wyrok I ACa 798/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wro

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 798/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Franciszek Marcinowski Sędziowie: SSA Elżbieta Lipińska SSA Małgorzata Lamparska (spr.) Protokolant: Katarzyna Sandecka po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2010 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa P. Ł. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w O. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 13 kwietnia 2010 r. sygn. akt I C 589/09 oddala apelację i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej 2.700 zł kosztów postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE Zaskarżonym orzeczeniem Sąd i Instancji oddalił powództwo, w którym powód zażądał zasądzenia od Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w O. kwoty 140.000 zł jako zadośćuczynienia z tytułu naruszenia jego dóbr osobistych oraz pogorszenia stanu zdrowia. Swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach: Powód P. Ł. odbywa karę siedmiu lat pozbawienia wolności za spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu ze skutkiem śmiertelnym (art. 156 § 3 k.k., 217 § 1 k.k.). Powód jest recydywistą penitencjarnym, został skazany na podstawie art. 64 § 2 k.k. Obecnie przebywa w Areszcie Śledczym w O.. Na mocy decyzji Dyrektora Aresztu z dnia 16.02.2010 r. został na okres dwóch tygodni umieszczony w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na --- STRONA 2 --- skazanego wynosi poniżej 3 m 2 , nie mniej niż 2 m 2 . W toku postępowania powód przebywał w 3 różnych celach. W okresie od 9.11.2008 r. do 3.11.2009 r. wada wzroku powoda uległa minimalnemu pogorszeniu. Przy tak poczynionych ustaleniach Sąd I Instancji uznał, iż powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Co do żądania zasądzenia zadośćuczynienia z powodu naruszenia dóbr osobistych powoda z powodu umieszczenia go w przeludnionej celi Sąd I Instancji wskazał, iż istotną kwestię stanowi data złożenia pozwu, tj. 15.10.2009 r. W tej dacie obowiązywał bowiem art. 248 § 1 k.k.w., zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego mógł umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 . Ponieważ przepis ten z dniem 6.12.2009 r. utracił moc, do tej daty osadzenie powoda w celi, której powierzchnia faktycznie była mniejsza niż 3 m 2 na osobę, nie stanowiło naruszenia prawa. Sąd I Instancji wskazał, iż utrata mocy tego przepisu wynikała z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.05.2008 r. (SK 25/07, OTK-A 2008/4/62, Dz.U. RP 2008/96/620, lex 38 (071) który uznał, że art. 248 § 1 k.k.w. jest niezgodny z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji i orzekł, że przepis ten traci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Odroczenie to ma ten skutek, iż mimo ze zostało obalone domniemanie konstytucyjności tego przepisu, to winien on być stosowany przez wymiar sprawiedliwości do dnia 6 grudnia 2009 r. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego został ogłoszony w dniu 5.06.2008 r., zatem 18 miesięcy upłynęło w dniu 5.12.2009 r., co oznacza że komentowany przepis art. 248 § 1 k.k.w. utracił moc obowiązującą z dniem 6.12.2009 r. Sąd I Instancji uznał zatem, iż żądanie pozwu w dacie jego złożenia, w tym zakresie było nieuzasadnione. Wskazał także, iż po tej dacie pozwany mógł na zasadzie art. 110 § 2b pkt 2 k.k.w. umieścić powoda na okres nie dłuższy niż 14 dni w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosiła poniżej 3 m 2 , nie mniej jednak niż 2 m 2 , jeżeli zachodziła konieczność natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym nieposiadającym wolnych miejsc w celach mieszkalnych. Ponieważ z dołączonej do akt decyzji z dnia 16.02.2010 r. wynika, że pozwany okresowo umieszczał powoda w celi poniżej 3 m 2 na osobę to odbywało się to w ramach określonych przepisami, nie przekraczało okresu 14 dni i wynikało z sytuacji pozwanego, a skoro nie zostało dokonane z naruszeniem prawa nie rodzi jakiejkolwiek odpowiedzialności pozwanego. Odnosząc się natomiast do pozostałych zarzutów, tj. do odłączania prądu, pogorszenia wzroku, chłodu w celi i problemu z dostępem do środków higienicznych, to Sąd I Instancji uznał, iż powód nie podjął żadnej inicjatywy zmierzającej do udowodnienia wskazanych przez niego naruszeń, nie wskazał bowiem, mimo wezwania imion i nazwisk świadków. To na powodzie natomiast spoczywa obowiązek wykazania, że działanie pozwanego naruszyło jego prawo do godnego i humanitarnego odbywania kary pozbawienia wolności. Sąd I Instancji wskazał ponadto, iż istota i cel kary pozbawienia wolności wiążą się z dolegliwościami ograniczającymi swobodę jednostki. Należy do nich także reglamentacja środków higienicznych, którą w ocenie Sądu I Instancji, uzasadniają zasady gospodarności, dlatego fakt rozliczania powoda z tych materiałów nie stanowi dyskryminującego czy poniżającego działania pozwanego szczególnie, że nie jest skierowane indywidualnie przeciwko powodowi, tylko dotyczy wszystkich osadzonych. Podobnie ocenił Sąd I Instancji wyłączanie prądu, wskazując ponadto, iż następuje to w okresie dostępności światła zewnętrznego. światła. Wskazał, iż powód nie wykazał związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy wyłączaniem światła a niewielkim pogorszeniem jego wzroku, a na okoliczność tą może mieć wpływ wiele czynników, niekoniecznie wynikających z ilości światła dostępnego w ciągu dnia i do powoda należało wykazanie odpowiedniego związku. W ocenie Sądu I Instancji powód nie wykazał dalszych niedogodności takich jak nieszczelne okna i niedogrzane cele. Powód powinien również wykazać związek przyczynowy pomiędzy pogorszeniem jego kondycji psychicznej, którą sam określił jako „pewnego rodzaju załamanie psychiczne” a traktowaniem go przez pozwanego. Jest bowiem faktem powszechnie znanym, iż osoby poddane karze pozbawienia wolności potrzebują pomocy psychiatry lub psychologa, co wynika z represyjności tego rodzaju kary. Załamanie psychiczne lub okresowe napady depresji mogą zatem zostać wywołane wyłącznie samym faktem osadzenia w zakładzie karnym i istnienie dodatkowych przyczyn powinno zostać wykazane przez powoda. --- STRONA 3 --- Rozstrzygnięcie o kosztach Sąd I Instancji oparł na treści art. 98 k.p.c.. Na powyższe rozstrzygnięcie apelację wniósł powód, który zaskarżył wyrok w całości wnosząc o uwzględnienie jego powództwa. Przede wszystkim wskazał ,iż w sprawie mimo jego wniosku nie został mu przyznany pełnomocnik z urzędu, a pomimo tej odmowy nie został doprowadzony na termin rozprawy. Wskazuje także, iż świadkowie o przesłuchanie, których wnosił przebywają w zakładzie karnym tym samym, w którym on przebywa a co do inicjatywny dowodowej to wskazał także na dowód z wizji lokalnej oraz zaświadczeń lekarskich, z których wynika, że pogorszył mu się wzrok. Podniósł także, że nie zapewniono mu właściwej powierzchni celi, w której odbywa kartę pozbawienia wolności co przełożyło się na jego stan psychiczny. Sąd Apelacyjny zważył: Apelacja powoda nie jest zasadna. Co do jego zarzutów procesowych, to wskazać należy, iż ocena czy powoda winien reprezentować profesjonalny pełnomocnik pozostawiona została ocenie Sądu I Instancji, który ustanawia go w okolicznościach wynikających z treści art.117 par. 4 k.p.c., a zatem o ile jego udział w sprawie uzna za potrzebny. Powód, w czym należy podzielić ocenę Sądu I Instancji wyrażoną w treści uzasadnienia postanowienia z dnia 16 grudnia 2009 r., nie jest osobą nieporadną, prawidłowo sformułował swoje żądania, zgłaszał wnioski dowodowe a sprawa niewątpliwie nie ma charakteru skomplikowanej faktycznie lub prawnie. Niesłuszny jest także zarzut, iż Sąd I Instancji bezpodstawnie oddalił wnioski dowodowe z przesłuchania wnioskowanych w pozwie świadków. Sąd w piśmie z dnia 11 lutego 2010 r. wezwał powoda o wskazanie ich adresów i otrzymał odpowiedź (vide k 34), że powód ich nie posiada. Twierdzenie apelacji, że są to osoby przebywające w tym samym zakładzie karnym, jest zatem w zakresie wywiązania się z tego obowiązku spóźnione. Sąd I Instancji wprawdzie nie ustosunkował się ani pozytywnie, ani negatywnie do wniosku powoda w zakresie przeprowadzenia dowodu z wizji lokalnej, ale dowód ten Sąd II Instancji uznaje, o czym poniżej za zbędny. Co do zarzutu, iż Sąd nie przeprowadził dowodu z przesłuchania powoda, to wskazać należy, iż powód o dowód taki nie wnosił, ponadto ma on charakter subsydiarny, a zatem jest on dopuszczany jeżeli po wyczerpaniu innych środków dowodowych lub w ich braku nie zostały wyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy. W ocenie Sądu II Instancji takie okoliczności jak reglamentacja środków higienicznych, przerwy w dostawie prądu, złe warunki lokalowe są okolicznościami bezspornymi i są konsekwencją odbywania kary pozbawienia wolności w zakładzie karnym. Nie są to jednak warunki niegodziwe i nieludzkie, co słusznie ocenia Sąd I Instancji. Okoliczności tych zatem powód nie musiał udowadniać, a zatem zarzuty dotyczące postępowania dowodowego są bez znaczenia. Słusznie wskazuje Sąd I Instancji, iż powód jako osoba odbywająca karę pozbawienia wolności znał ograniczenia z niej wynikające, a skoro popełniając przestępstwo godził się z powtórzeniem tej sytuacji, warunki te nie były dla powoda nadmierną uciążliwością. Stosownie określonych ograniczeń w stosunku do osób pozbawionych wolności nie stanowi żadnej represji skierowanej przeciwko konkretnej osobie, ale jak wyżej wspomniano jest konsekwencją stosowania środka karnego. Zgodzić się natomiast należy z Sądem I Instancji, iż nieznaczne pogorszenie wzroku powoda może być spowodowane różnym przyczynami, zaprezentowana wada wzroku jest chorobą postępującą, a pogorszenie było nieznaczne. Powód natomiast w tym przypadku rzeczywiście nie podjął żadnej inicjatywny dowodowej, aby wykazać, iż była to konsekwencja ograniczania energii świetlnej. --- STRONA 4 --- Oceniając natomiast okoliczność, iż powoda umieszczono w celi o zbyt małym metrażu , to odmiennie od Sądu I Instancji, Sąd Apelacyjny uznał , strona pozwana dopuściła się bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych - godności i prawa do prywatności. Niewątpliwie norma 3 m 2 , ustalona jako minimalna i jedna z najniższych w Europie, miała zapewnić osobie skazanej na karę pozbawienia wolności odbywanie jej w warunkach zapewniających zachowanie godności. Każde odstępstwo in minus bezspornie stanowi dodatkową dolegliwość, a tym samym powiększa uczucie dyskomfortu związanego z odbywanie kary izolacyjnej, która immanentnie wiąże się z ograniczeniem przestrzeni życiowej każdego z osadzonych, ograniczeniem i tak już uszczuplonego prawa do intymności, a w rezultacie jest naruszeniem prawa do godnego, zgodnego ze standardami i poszanowaniem godności ludzkiej odbywania kary pozbawienia wolności. Osadzenie zatem powoda w przeludnionej celi jest wystarczające do przyjęcia, iż doszło do naruszenia jego dóbr osobistych. Takie osadzenie powoda miało miejsce na mocy decyzji Dyrektora Aresztu Śledczego z dnia 16 lutego 2010 r., natomiast co do wcześniejszych powierzchni cel i osób osadzonych strona pozwana okolicznościom tym zaprzeczyła a powód nie zdołał ich wykazać. Dowód z wizji lokalnej w celi 114 jest nieprzydatny z uwagi na to, że nie sposób ustalić na jego podstawie jak była liczba osadzonych w okresie objętym pozwem. Nawet jednak, gdyby dać wiarę powodowi, że takie ograniczenie powierzchni miejsce miało to nie jest to wystarczająca przyczyna zasądzenia żądanego zadośćuczynienia. Przesłanką odpowiedzialności materialnej strony pozwanej przewidzianej w art. 448 k.c. jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12.12.2002 r., V CKN 1581/00 oraz z dnia 19.04.2006 r., II PK 245/05). Ochrona dóbr osobistych wskazanymi w treści art. 24 k.c. środkami niematerialnymi jest niezależna od winy naruszyciela, a podstawą roszczeń z art. 24 § 1 k.c. jest sama tylko bezprawność działania sprawcy, z uwagi na odesłanie w art. 24 k.c. do „zasad przewidzianych w kodeksie” bezprawność nie jest jednak wystarczającą przesłanką do zasądzenia odpowiedniego zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Przepis art. 448 k.c. nie może być interpretowany w oderwaniu od zasad rządzących odpowiedzialnością cywilną oraz systemem ochrony dóbr osobistych. Wskazuje na to usytuowanie art. 448 k.c. w tytule VI księgi trzeciej k.c. "Czyny niedozwolone" i okoliczność, że generalną zasadą odpowiedzialności przyjętą w kodeksie cywilnym w odniesieniu do czynów niedozwolonych, jest odpowiedzialność na zasadzie winy. Odnosząc się do kwestii winy wskazać należy, że tę przesłankę odpowiedzialności za niezapewienie osadzonym warunków metrażowych zgodnych z art. 110 § 2 k.k.w. upatrywać należy zasadniczo poza jednostką organizacyjną, która bezpośrednio odpowiadała za warunki w jakich powód odbywał karę, przesłankę ewentualnego zawinienia należało rozpatrywać zatem w kontekście działań Ustawodawcy, do którego obowiązków należy zapewnienie osadzonym godnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, i w tym świetle uznać ją za spełnioną. Odnosząc się do winy Skarbu Państwa trzeba zauważyć, że nie ulegająca wątpliwości okoliczność znacznego niedofinansowania więziennictwa, nie może zostać uznana za przejaw złej woli Ustawodawcy, ani przejaw niehumanitarnej polityki penalnej Państwa. Przyczyną przeludnienia nie jest bowiem świadome działanie w celu stworzenia takich warunków odbywania kary, które same w sobie stanowiłyby dodatkową dolegliwość i represję dla osób skazanych. Należy podkreślić, że niedofinansowanie więziennictwa, tak jak wielu innych aspektów publicznej działalności Państwa, w tym przede wszystkim działań podejmowanych na rzecz osób nie naruszających porządku prawnego (służba zdrowia, szkolnictwo, opieka społeczna) jest efektem wieloletnich zaszłości determinowanych poprzednimi warunkami ustrojowymi i odczuwalnymi jeszcze skutkami transformacji sytemu społeczno – ekonomicznego. Niemożność zapewnienia osadzonym przez Państwo minimalnych norm powierzchniowych wynika nie tylko z niedoinwestowania samego systemu penitencjarnego, ale także odejścia przez ustawodawcę od stosunkowo liberalnego modelu polityki karnej, którego przejawem były obowiązujące od 1997 r. nowe kodyfikacje karne. Wyeliminowanie przeludnienia w zakładach karnych wiąże się więc z koniecznością poczynienia znacznych inwestycji i podjęcia wielu działań natury organizacyjnej, pożądana wydaje się również zmiana polityki karnej w kierunku szerszego wykorzystywania nieizolacyjnych środków karnych. Warunki, w jakich odbywał karę powód (zarówno co do powierzchni, jak i warunków higienicznych ) odpowiadały możliwościom finansowym Państwa i nie różniły się od warunków innych więźniów. Nie sposób zatem przyjąć, by działania pozwanego wobec powoda miały charakter jakiejkolwiek indywidualnej dyskryminacji lub by pozwany umyślnie zmierzał do przysporzenia powodowi większych dolegliwości, niż te standardowo związane z odbywaniem kary pozbawienia --- STRONA 5 --- wolności. W świetle powyższego, stopień winy pozwanego Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych powoda poprzez umieszczenie go na okres odbywania kary pozbawienia wolności w przeludnionej celi uznać należało za niski. Pomimo jednak uznania, że strona pozwana bezprawnie i w sposób zawiniony naruszyła dobra osobiste powoda, Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu I instancji o braku podstaw przyznania mu z tego tytułu zadośćuczynienia pieniężnego z uwagi na znikomy rozmiar doznanej przez powoda krzywdy. Z literalnego brzmienia art. 448 k.c. wynika, że przyznanie przez sąd zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych ma charakter fakultatywny. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym pogląd, że sąd nie ma obowiązku zasądzania zadośćuczynienia w każdym przypadku naruszenia dób osobistych, uznaje się za ugruntowany jest (por. wyrok SN z dnia 19.04.2006 r. II PK 245/05 OSNP 2007/7-8/101). Orzecznictwo Sądu Najwyższego doprecyzowuje również przesłanki, które mają wpływ na ocenę zasadności powództwa o zadośćuczynienie oraz wskazuje sytuacje, w których mimo naruszenia dóbr osobistych, żądanie to podlegać winno oddaleniu. Jako podstawowe kryteria decydujące o możliwości zasądzenia zadośćuczynienia wskazuje się m.in. stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra i rozmiar tych naruszeń oraz poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego. Podstawą odmowy zastosowania środka przewidzianego w art. 448 k.c. może być zaś np. nieznaczny rozmiar krzywdy, przebaczenie sprawcy czy niewłaściwe zachowanie poszkodowanego. Decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być również poprzedzona zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania środka w postaci przyznania tytułem zadośćuczynienia kwoty pieniężnej (wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. V CKN 1581/00 OSNC 2004/4/53). Rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności żądania powoda wymaga więc zbadania stopnia dolegliwości powoda wynikającej z przebywania w przeludnionej celi i uwzględnienia wpływu wszystkich czynników istotnych dla oceny warunków, w jakich powód odbywa karę. Ponieważ zadośćuczynienie ma służyć zrekompensowania szkody niemajątkowej, rzeczą sądu jest również dokonanie oceny czy określone działanie lub zaniechanie naruszyciela spowodowało ingerencję w sferę psychiczną osoby żądającej przyznania ochrony. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy brak jest natomiast podstaw do przyjęcia, by przebywanie w przeludnionej celi, pomimo niewątpliwie większego dyskomfortu, wiązało się z tak negatywnymi odczuciami psychicznymi powoda, by uzasadniały one przyznanie mu zadośćuczynienia finansowego. Przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu z kilkoma innymi osobami samo w sobie wiąże się z dużą niedogodnością, i tę powód niewątpliwie odczuwał, zmniejszenie powierzchni minimalnej na jednego osadzonego o kilkadziesiąt centymetrów nie mogło mieć jednak istotnego wpływu na kondycję psychiczną powoda, powód znał warunki odbywania kary pozbawienia wolności a jednak zdecydował się ponieść ryzyko powrotu do nich. Fakt zażywania leków uspokajających, jak to słusznie wskazuje Sąd I Instancji, może być konsekwencją dolegliwości odbywania kary pozbawienia wolności jako takiej a nie określonych niegodziwych warunków. Także wysokość żądanego przez powoda zadośćuczynienia w odniesieniu do intensywności naruszenia dóbr ze strony pozwanego zakładu wskazuje, że powództwo miało charakter wyłącznie fiskalny. Administracja zakładu dba również o zapewnienie osadzonym higienicznych warunków, spełniających normy sanitarne. W celach znajdują się odpowiednio oddzielone kąciki sanitarne i środki czystości. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle powyższego uznać należało, że powód nie wykazał, aby jego dolegliwości wynikające z przebywania w przeludnionej celi uzasadniały twierdzenie, że przebywał w niegodziwych, niehumanitarnych lub nieludzkich warunkach. Za przyznaniem powodowi kwoty pieniężnej tytułem rekompensaty za naruszenie dóbr osobistych nie przemawia ani stopień nasilenia dolegliwości odczuwanych przez powoda w związku z przebywaniem w zatłoczonej celi, ani działanie pozwanego, dokładającego starań w celu zmniejszenia odczuwanego przez pozwanego dyskomfortu i borykającego się z problemem braku środków na radykalną poprawę stanu zakładów karnych i zwiększenie przypadającej na jednego osadzonego powierzchni mieszkalnej. Na marginesie należy dodać, że zasądzenie na rzecz odbywającego karę izolacyjną w warunkach recydywy powoda zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych, które nie wynikało z celowego i nacechowanego złą wola dziania jakiegokolwiek podmiotu odpowiedzialnego za warunki odbywania kary, leżałoby w sprzeczności z powszechnym poczuciem sprawiedliwości, o czym przy ocenie zasadności przyznania zadośćuczynienia, również nie można zapominać. Wobec powyższego uznać należało, iż apelacja powoda nie zasługiwała na uwzględnienie (art. 385 k.p.c.). --- STRONA 6 --- Orzeczenie o kosztach zastępstwa procesowego znajduje uzasadnienie w treści art. 98 k.p.c., 99 k.p.c., par. 6 pkt 6 , par. 13 ust.1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Sąd nie znalazł natomiast podstaw do zastosowania w niniejszej sytuacji dobrodziejstwa z art. 102 k.p.c. Art. 102 k.p.c. stanowiący, iż wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów, albo nie obciążać jej w ogóle kosztami urzeczywistnia zasadę słuszności i jako wyjątkowy – stanowiący wyłom w zasadzie odpowiedzialności za wynik procesu nie podlega wykładni rozszerzającej. Nie konkretyzuje on pojęcia „wypadków szczególnie uzasadnionych”, toteż ich kwalifikacja należy do sądu, który uwzględniając całokształt okoliczności konkretnej sprawy powinien kierować się poczuciem sprawiedliwości. Do kręgu takich okoliczności należą zarówno fakty związane z przebiegiem samego procesu jak i stan majątkowy powoda. Sam stan majątkowy powoda nie może być jednakże taką okolicznością. Powód został zwolniony od kosztów sądowych, jego prawo do „sądu” zostało mu zatem zagwarantowane. Winien jednak jako osoba wszczynając proces, zakończony przegraną liczyć się z kosztami ponoszonymi przez drugą stronę. Powód w tym momencie nie dysponuje żadnym majątkiem, jest to jednak okoliczność uniemożliwiająca ewentualną egzekucję a nie obowiązek poniesienia kosztów w stosunku do przeciwnika procesowego. mw