Wyrok I ACa 772/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 772/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Monika Dembińska Sędziowie : SA Ewa Jastrzębska SO del. Tomasz Ślęzak (spr.) Protokolant : Anna Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa M. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (...) o zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 29 lipca 2010 r., sygn. akt I C 639/09 1) oddala obie apelacje; 2) nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego; 3) przyznaje od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Katowicach) na rzecz radcy prawnego J. S. 3 294 (trzy tysiące dwieście dziewięćdziesiąt cztery) złote, w tym 594 (pięćset dziewięćdziesiąt cztery) złote podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. I ACa 772/10 --- STRONA 2 --- UZASADNIENIE Powód M. M. domagał się od Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w (...) zasądzenia kwoty 100 000 zł, po ostatecznym zmodyfikowaniu żądań, tytułem zadośćuczynienia za okres pobytu w areszcie śledczym od 10 kwietnia 2009 r. do 9 grudnia 2009 r. i od 24 lutego 2010 roku. Na uzasadnienie tego żądania powód podał, że przebywając w areszcie nie miał zapewnionych warunków bytowych jakie, zgodnie z przepisami prawa, powinny być zapewnione osobie izolowanej. Wskazany areszt był nadmiernie przeludniony, (poniżej 2 m 2 na osobę), cele były nienależycie wyposażone, sanitariaty w celach mieszkalnych były niezabudowane, ściany pomieszczeń zawilgocone i zagrzybione, a sufity zalane i odpadające. Cele nie posiadały wentylacji, nie zapewniono zajęć i działalności kulturalno-oświatowej oraz ćwiczeń fizycznych poza siłownią raz w tygodniu. Nie zapewniono dostępu do aktów prawnych oraz nie było warunków do utrzymania odpowiedniej higieny osobistej. Ponadto powód wskazał na inne uchybienia : niewłaściwe wyżywienie, utrudnianie osadzonym kontaktów z osobami najbliższymi, nie zapewnienie odpowiedniej temperatury pomieszczeń, umieszczenie w jednej celi osób o różnym stopniu demoralizacji, zawyżanie cen towarów w kantynie, niewydolny system opieki zdrowotnej, plaga robactwa oraz wydawanie posiłków w naczyniach aluminiowych z podłogi korytarza w sposób niehigieniczny. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i przyznając, że powód mógł odbywać karę w warunkach przeludnienia podniósł, iż powód nie wykazał aby skutki tego przeludnienia wyrządziły mu krzywdę oraz zaprzeczył pozostałym twierdzeniom powoda. Podniósł także, że w pozwanym areszcie zostały spełnione pozostałe wymagania określone w przepisach dla odbywania kary pozbawienia wolności, a decyzje o umieszczaniu osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 , były zgodne z art. 248 k.k.w. i działanie pozwanego nie nosiło znamion bezprawności, a poza tym to powód powinien udowodnić winę pozwanego. Wyrokiem z dnia 29 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2000 zł tytułem zadośćuczynienia, z ustawowymi odsetkami od dnia wyrokowania, oddalił powództwo, zmierzające do zasądzenia kwoty 100 000 zł w pozostałej części, oddalił wniosek pozwanego o zwrot kosztów procesu i przyznał pełnomocnikowi powoda ustanowionemu z urzędu, koszty nieopłaconej pomocy prawnej. Sąd Okręgowy ustalił w pierwszej kolejności w jakich okresach i jakich celach powód przebywał w Areszcie Śledczym w (...), a także jaką część tego czasu przebywał w celach niewyremontowanych i przeludnionych. Z ustaleń tych wynika, że w okresie od 10 kwietnia 2009 r. do 15 lipca 2010 r.( dnia zamknięcia rozprawy), odejmując okres pobytu poza aresztem, powód przebywał tam jeden rok i dwadzieścia jeden dni i w tym czasie spędził trzy miesiące i dwanaście dni w celach wyremontowanych i tylko dwadzieścia jeden dni w celach nieprzeludnionych. Cele wyremontowane mają odnowione i pomalowane ściany, sanitariaty są oddzielone drewnianymi, wodoodpornymi ściankami, wyposażonymi w przesuwne drzwi, a na podłogach są płytki ceramiczne. Cele przed remontem natomiast są zawilgocone, występuje grzyb, kącik sanitarny oddzielony jest od pozostałej części celi jedynie płótnem, które nie zapewnia intymności, w niektórych celach płytą drewnianą, nie ma drzwi ani zasłonki, a osadzeni na własną rękę zakładają prześcieradła. Wszystkie cele nie posiadają własnych przewodów wentylacyjnych, jest jedynie kratka wentylacyjna łącząca celę z korytarzem, co nie zapewnia odpowiedniego wietrzenia. Na podłodze nie wyremontowanych cel wyłożone jest linoleum, które jest podziurawione, a z powodu występującej wilgoci również i poddane procesowi gnicia, co sprzyja występowaniu insektów. W pozwanym areszcie liczba osadzonych przekracza ogólną liczbę przeznaczonych dla nich miejsc, przy uwzględnieniu normy, na jednego osadzonego -3 m 2 powierzchni celi. Z tego powodu dyrektor tego aresztu w okresie od 6 kwietnia 2009 r. do 5 listopada 2009 r. podejmował decyzje o umieszczeniu osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . --- STRONA 3 --- Kontrole nadzoru penitencjarnego i sanitarne w grudniu 2008 i październiku 2009 roku nie stwierdziły nieprawidłowości w areszcie, Sąd Okręgowy zauważył jednak, że przedstawione przez pozwanego : protokół z wizytacji sędziego wizytatora był niekompletny, a protokół kontroli sanitarnej w pewnym stopniu nierzetelny, kontrolowana cela była bowiem nie obsadzona i panowały w niej inne od typowych warunki. Powód w czasie pobytu miał możliwość zatrudnienia w charakterze porządkowego, z czego sam zrezygnował, miał także możliwość regularnego korzystania, raz w tygodniu, z łaźni, spacerów, zajęć kulturalno-oświatowych oraz, rzadziej, z zajęć dodatkowych w świetlicy. W trakcie pobytu powoda w areszcie śledczym wszelkie procedury w zakresie opieki zdrowotnej odpowiadały standardom medycznym. W oparciu o te ustalenia, Sąd Okręgowy uznał roszczenie powoda za uzasadnione i na podstawie art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c. i przyjął, że w wyniku bezprawnego działania pozwanego, polegającego na umieszczeniu powoda przez rok w celach przeludnionych (poniżej 3 m 2 na jednego osadzonego) i w warunkach trudnych do zniesienia, pozwany naruszył dobra osobiste powoda w postaci godności i prawa do intymności. Oceniając materiał dowodowy, Sąd ten przyjął, że powód dochodzący zadośćuczynienia w związku z warunkami pobytu w zakładzie karnym winien udowodnić fakt naruszenia dobra osobistego, a pozwany miał obowiązek wykazać brak bezprawności po swojej stronie ( art. 6 k.c.), przyjął także, że Państwo wykonując swoje uprawnienia władcze, w ramach imperium, nie może ograniczać praw człowieka, w stopniu wyższym niż to wynika z zadań ochronnych i celu stosowanych środków. Dlatego art. 110 § 2 k.k.w. przewiduje, że powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na jednego skazanego nie może być mniejsza niż 3 m 2 . Przepis art. 248 § 1 k.k.w. do dnia utraty jego mocy tj. do dnia 6 grudnia 2009 r. przewidywał, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor aresztu śledczego mógł umieścić osadzonych, na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 , jednakże przepis ten dopuszczał tylko przejściowe ograniczenie normy art. 110 § 2 k.k.w., i to w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Dodatkowo uznanie art. 248 § 1 k.k.w. przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją RP wyklucza możliwość odwołania się przez pozwanego do zgodności działania z prawem i braku po stronie pozwanej bezprawności. Od dnia 6 grudnia 2009r. przepisy art. 110 § 2a - § 2i k.k.w. w sposób szczegółowy określają przypadki, w których możliwe jest umieszczenie skazanego w celi, gdzie powierzchnia mieszkalna przypadająca na osadzonego wynosi mniej niż 3 m 2 . Powód, jako osoba skazana na karę pozbawienia wolności ma zagwarantowane przez prawo warunki odbywania tej kary. Określone są one szczegółowo w przepisach kodeksu karnego wykonawczego, a przede wszystkim wypływają wprost z norm ustawy zasadniczej i wiążących Polskę norm prawa międzynarodowego, zwłaszcza art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zakazującej poniżającego traktowania lub karania. Odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, stanowi przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności, zwłaszcza że efekt przeludnienia połączony jest tu z niehigienicznymi warunkami panującymi w celi, gdzie zachodzi konieczność przebywania w tym samym pomieszczeniu z osobą załatwiającą potrzeby fizjologiczne, w miejscu nie oddzielonym od reszty celi lub oddzielonym w sposób nie wystarczający, tak by zapewnić prawo do intymności, przy jednoczesnym braku odpowiedniej wentylacji. Co do wysokości zadośćuczynienia i należnych odsetek ustawowych, Sąd Okręgowy powołując się na art. 448 k.c. i art. 481 § 1 i 2 k.c., wskazał, że wobec braku kryteriów którymi należy się kierować przy określeniu wysokości zadośćuczynienia i kompensacyjnym charakterze tego świadczenia, jego wysokość nie może stanowić zapłaty symbolicznej i musi przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość, a jednocześnie wysokość ta nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy, ale odpowiednia, utrzymana w odpowiednich granicach i ustalona przy uwzględnieniu wszelkich zachodzących okoliczności, zwłaszcza mających wpływ na rozmiar doznanej krzywdy, musi też odpowiadać aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. To mając na uwadze Sąd pierwszej instancji przyjął, że rozmiar krzywdy powoda rekompensować będzie kwota 2 000 zł, w pozostałej części uznał żądanie powoda za wygórowane i powództwo ponad tę kwotę oddalił. Jako podstawa rozstrzygnięcia o kosztach powołane zostały przepisy art. 100 k.p.c. i § 2 ust.3 oraz § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. --- STRONA 4 --- Apelację od tego wyroku wniosły obie strony. Powód, zaskarżając wyrok w części oddalającej powództwo i zarzucając, że wysokość zasądzonego zadośćuczynienia jest nieproporcjonalna do wyrządzonej krzywdy, wniósł o jego zmianę i uwzględnienie powództwa w całości. Pozwany natomiast zaskarżył wyrok w części zasądzającej kwotę 2 000 złotych i oddalającej jego wniosek o zwrot kosztów procesu. Pozwany zarzucił, naruszenie prawa materialnego: art. 248 § 1 w zw. z art. 110 § 2 kodeksu karnego wykonawczego, art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 190 ust. 3 Konstytucji, art. 448,415 i 417 w związku z art. 24 kodeksu cywilnego, art. 5 k.c. oraz prawa procesowego: art. 233 k.p.c., art. 321 k.p.c. i art. 100 k.p.c. w związku z art. 98 k.p.c. Powołując się na te zarzuty pozwany wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części i oddalenie powództwa oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na jego rzecz lub o uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Obie apelacje nie mogły odnieść zamierzonego skutku i jedynie pozwany w swojej apelacji trafnie zarzucił przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że powód dochodził zadośćuczynienia również za okres od 28 kwietnia 2010 r. do 15 lipca 2010 r. mimo braku takiego żądania z jego strony. Okoliczność ta nie ma jednak wpływu na ocenę zasady odpowiedzialności pozwanego i wysokości przyznanego zadośćuczynienia, powoduje jedynie konieczność korekty ustaleń faktycznych w tym zakresie i rozważenie owego wpływu. Istotnie bowiem powód do dnia 27 kwietnia 2010 r. rozszerzył swoje żądanie zasądzenia zadośćuczynienia i do zamknięcia rozprawy w dniu 15 lipca 2010 r. tego stanowiska nie zmienił, Sąd pierwszej instancji przyjął natomiast, że powód dochodził zadośćuczynienia za okres od 10 kwietnia 2009 r. do 15 lipca 2010 r., z wyłączeniem okresu od 9 grudnia 2009 r. do 23 lutego 2010 r., a zatem łącznie za rok i dwadzieścia jeden dni, czyli niespełna trzynaście miesięcy. Tymczasem od tego okresu powinny odjęte dwa i pół miesiąca ( od 28 kwietnia do 15 lipca 2010 r.). Prawidłowe zatem ustalenie dotyczące okresu za jaki powód dochodził swojego roszczenia powinno wskazywać na łącznie około 10 miesięcy. Do tego okresu należy odnieść także pozostałe ustalenia Sądu Okręgowego dotyczące przebywania powoda w warunkach naruszających jego dobra osobiste. Tu zwrócić należy uwagę, że gdy chodzi o pobyt powoda w celach niewyremontowanych, ustalenia te zostały poczynione w oparciu o notatki służbowe pracowników pozwanego z 17 i 18 listopada 2009 r., a zatem obejmują tylko pierwszy okres pobytu powoda w Areszcie Śledczym w (...) (do 9 grudnia 2009 r.). Wynika z nich, że powód spędził w celach wyremontowanych trzy miesiące i dwanaście dni, a zatem na osiem miesięcy pierwszego okresu pobytu w areszcie pozostały czas (około cztery i pół miesiąca) w celach niewyremontowanych. Gdyby więc nawet przyjąć, że powód po powrocie z przepustki, przebywał przez dwa miesiące w celach wyłącznie wyremontowanych ( co stoi w sprzeczności z jego twierdzeniami i zeznaniami świadków), to i tak przez blisko połowę całego okresu za który dochodzi zadośćuczynienia był osadzony w celach niewyremontowanych, w których, jak ustalił Sąd Okręgowy, warunki pobytu naruszały jego godność osobistą i prawo do intymności. Taka sama weryfikacja ustaleń faktycznych odnosić się powinna do czasu pobytu powoda w celach przeludnionych. Skoro Sąd Okręgowy ustalił, i nie zostało to skutecznie zakwestionowane, że powód do dnia 27 kwietnia 2010 r. przebywał w celach nieprzeludnionych tylko przez 3 tygodnie, to ustalenia w tym zakresie powinny prowadzić do wniosku, że był osadzony w warunkach przeludnienia przez większą część okresu za jaki dochodzi zadośćuczynienia, bo za ponad 9 miesięcy. Pozostałe ustalenia faktyczne są prawidłowe, w szczególności gdy chodzi o warunki pobytu powoda w areszcie, stan cel mieszkalnych, możliwości pobytu poza celami, warunki higieniczne i sanitarne i Sąd Apelacyjny, na ich podstawie, uznał pozostałe zarzuty apelacji pozwanego i wszystkie zarzuty apelacji powoda za nieuzasadnione. --- STRONA 5 --- Nie zostało też uzupełnione postępowanie dowodowe w sposób wnioskowany w apelacji pozwanego, daty oferowanych pism bowiem i podnoszone na ich podstawie okoliczności wskazywały na możliwość powołania się na nie przed sądem pierwszej instancji ( art.381 k.p.c.), a przy tym jak wyżej podniesiono nie miały znaczenia przy ocenie zasadności i wysokości roszczenia. W odniesieniu do apelacji pozwanego, należy stwierdzić jednak przede wszystkim, że ustalone okoliczności faktyczne wskazują na naruszenie wymienionych przez Sąd Okręgowy dóbr osobistych powoda. Jak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 października 2007 r.(II CSK 269/07 , M. P. 2007/21/172), stosownie do art. 30 Konstytucji RP przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych, obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swe zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 417 k.c. jest szkoda w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., a konsekwencją może też być zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę w wypadkach wskazanych wart. 445 k.c. i 448 k.c. Biorąc pod uwagę ciężar dowodu, obciążający pozwanego (art. 6 k.c. w zw. z art. 24 k.c.), uznać należało, że pozwany naruszył dobra osobiste powoda w stopniu uzasadniającym przyznanie mu zadośćuczynienia poprzez osadzenie powoda w celach, w których metraż na osobę wynosił mniej niż 3m 2 i przy tym w warunkach urągających godności człowieka. Państwo działając w granicach imperium, realizując swe zadania represyjne nie może wykonywać swych zadań w sposób prowadzący do większego ograniczenia praw człowieka niż wynika to z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Wynika to z art. 30 Konstytucji RP, a także z art. 10 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z 19 grudnia 1966r (Dz. U. z 1977 r. Nr 38 poz. 167 i 169) i z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 grudnia 1950 r. Poza tym, ustawodawstwo polskie w art. 110 k.k.w. zapewniło osadzonemu powierzchnię celi mieszkalnej nie mniejszą niż 3m 2 na osobę. Nie można także zaakceptować poglądu zawartego w apelacji pozwanego odnoszącego się do przesłanki winy jako podstawy odpowiedzialności pozwanego. Wbrew tym rozważaniom, dla uwzględnienia roszczenia o zapłatę zadośćuczynienia o jakim mowa wart. 448 k.c. nie jest niezbędne wykazanie winy. Od 1 września 2004 r. obowiązuje bowiem nowe brzmienie przepisu art. 417 k.c. zgodnie z którym przesłanką odpowiedzialności deliktowej Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej jest niezgodność z prawem określonego działania lub zaniechania. Przepis ten nie wymaga wykazania winy wyrządzającego szkodę. Wymogu takiego nie zawiera też przepis art. 448 k.c. Dlatego też, biorąc pod uwagę, że do naruszenia godności osobistej powoda w czasie jego pobytu w Areszcie Śledczym w (...) doszło i brak jest podstaw do zaakceptowania istnienia okoliczności wyłączających odpowiedzialność pozwanego, należało przyznać powodowi stosowne zadośćuczynienie. Gdy chodzi o zarzut apelacji pozwanego naruszenia art. 100 k.p.c., istotnie sformułowanie rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego może być uznane za nieprawidłowe, uzasadnienie jednak nie pozostawia wątpliwości, że chodziło o obciążenie pozwanego wszystkimi kosztami w związku z uznaniowością określenia należnego zadośćuczynienia. A w związku z tym, że skutek oddalenia wniosku o zwrot kosztów i włożenia na pozwanego zwrotu wszystkich kosztów jest taki sam, nie było potrzeby dokonywania korekty orzeczenia w tym zakresie, Sąd Apelacyjny aprobuje nie obciążanie powoda kosztami procesu, ich wysokość bowiem czyniłaby przyznane mu zadośćuczynienie świadczeniem iluzorycznym. Odnosząc się natomiast do apelacji powoda, należy stwierdzić, że wysokość zadośćuczynienia w każdej sprawie powinna odpowiadać ugruntowanym w orzecznictwie standardom. Z całą pewnością, wbrew twierdzeniom powoda, dochodzoną kwotę 100 000 zł. należy uznać za zbyt wygórowaną. Powód przebywał w celach przeludnionych, jak --- STRONA 6 --- ustalono, przez okres około 9 miesięcy, przez mniej więcej połowę tego okresu w celach niewyremontowanych i nie ulega wątpliwości, że stan taki przez ten czas musiał wywoływać u niego przykre doznania psychiczne. W judykaturze utrwalony jest pogląd, że zadośćuczynienie o jakim mowa wart. 448 k.c. nie może być symboliczne lecz powinno poszkodowanemu kompensować doznaną krzywdę. Jednocześnie zadośćuczynienie nie może zmierzać do wzbogacenia uprawnionego, a przyznana kwota stanowić powinna próbę zrekompensowania złych doznań i dyskomfortu psychicznego powoda. Mając na względzie rodzaj tej krzywdy, czasokres jej trwania, rodzaj doznawanych przez powoda dolegliwości Sąd Apelacyjny uznał, że kwota 2 000 zł, z ustawowymi odsetkami, jest odpowiednia, a biorąc pod uwagę uznaniowość ustalenia jej wysokości, skrócony o dwa miesiące, w stosunku do przyjętego przez Sąd pierwszej instancji okres za jaki powód dochodził roszczenia, nie ma wpływu na tę wysokość. Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił obie apelacje, nie obciążając powoda kosztami postępowania apelacyjnego, w oparciu o art. 102 k.p.c. wobec uznania, jak już wyżej wskazano, że zasądzenie od powoda tych kosztów niweczyłoby, uznane za częściowo zasadne roszczenie powoda, który w czasie gdy mu przysługiwało, znajdował się w sytuacji wykluczającej uzyskiwanie dochodów. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu orzeczono natomiast zgodnie z § 15 w związku z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (D.U. Nr 163, poz.1349, ze zm.).