Postanowienie I ACa 772/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 lutego 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowic

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 772/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 lutego 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Piotr Wójtowicz (spr.) Sędziowie : SA Barbara Owczarek SA Joanna Kurpierz Protokolant : Iwona Posyniak po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2009 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa A. R. przeciwko (...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w T. o zapłatę na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 14 października 2008 r., sygn. akt I C 363/08 oddala apelację i zasądza od pozwanej na rzecz powódki 2 700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. Sygn. akt I ACa 772/08 UZASADNIENIE Powódka wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej 116967,60 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu z tym uzasadnieniem, że zawarła z pozwaną w sumie 10 umów, na mocy których uzyskała od pozwanej asygnaty towarowe (których realizacja nastąpiła przez zakup na zlecenie powódki lokalu użytkowego), a następnie zapłaciła pozwanej raty z każdej umowy, przy czym część wpłaconych przez nią z tego tytułu kwot była nienależna, postanowienia dotyczące poboru przez pozwaną opłat administracyjnych oraz opłaty asygnacyjnej były bowiem niedozwolonymi postanowieniami umownymi. --- STRONA 2 --- Pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zarzuciła, że postanowienia umowne były indywidualnie uzgodnione, a ponadto że pobrane przez nią opłaty zostały w całości zużyte, zatem obowiązek wydania powódce ewentualnych korzyści wygasł. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w całości oraz orzekł o kosztach procesu i przytoczył następujące motywy swego rozstrzygnięcia: Dnia 29 września 2000 r. strony zawarły sześć umów, których przedmiotem było uczestnictwo powódki w systemie „(...)”. Celem systemu był zakup przez pozwaną dla członka grupy, którym stała się powódka, towaru określonego w umowie (w przypadku powódki – sklepu). Powódka uzyskała asygnaty towarowe na kwotę 43000,-zł każda. Kolejne 4 umowy strony zawarły 26 października 2000 r.. Obowiązkiem powódki było uiszczanie miesięcznych rat po 509,16 zł, na którą to kwotę składała się rata podstawowa w wysokości 390,91 zł, opłata administracyjna w wysokości 94,60 zł oraz składka grupowego ubezpieczenia NNW w wysokości 23,65 zł; zobowiązała się nadto powódka uiścić od każdej umowy opłatę wstępną w wysokości 1290,-zł oraz opłatę asygnacyjną w wysokości 2580,-zł. Przed podpisaniem umowy powódka otrzymała gotowy jej wzór i nie mogła dokonać w nim żadnych zmian. Dnia 27 grudnia 2000 r. powódka udzieliła pozwanej zlecenia kupna nieruchomości położonej w Z. przy ulicy (...) za cenę nie przekraczającą wartości przyznanego zestawu (364485,-zł). Pozwana kupiła lokal w dniu 27 grudnia 2000 r. i w tym samym dniu, na podstawie kolejnej umowy, przekazała go powódce w posiadanie. Powódka zapłaciła całą należność w ratach wynikających z każdej z 10 umów i w dniu 14 grudnia 2007 r. strony, w wykonaniu umowy zlecenia, zawarły umowę, którą pozwana przeniosła na powódkę własność nabytego wcześniej lokalu użytkowego. Pozwana, stosując w umowach z powódką klauzulę wynikającą z art. 6 ust. 7 ogólnych warunków umów, posłużyła się niedozwoloną klauzulą umowną, za taką bowiem uznał ją Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Antymonopolowy w dniu 14 października 2001 r. w sprawie o sygn. akt XVII Amc 3/01. Klauzule te nie zostały z powódką indywidualnie uzgodnione, zatem jej nie wiążą. Pozwana nie miała podstaw do pobierania od powódki kosztów administracyjnych. Podobnie nie miała pozwana podstaw do pobierania od powódki opłaty asygnacyjnej, jest to bowiem również składnik kosztów administracyjnych, a klauzula dotycząca tej opłaty jest również niedozwolona. Powódka spełniła świadczenie w postaci uiszczenia opłat administracyjnych (w tym opłat asygnacyjnych), nie będąc do tego zobowiązana. Pozwana uzyskała więc korzyść majątkową bez podstawy prawnej, a od uznania klauzuli za niedozwoloną powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu korzyści. Zarzut wyzbycia się wzbogacenia „należało odrzucić”, pozwana bowiem w dalszym ciągu działa, a zatem posiada środki finansowe. Wysokość pobranych opłat administracyjnych i asygnacyjnych nie była sporna, oddalono zatem wniosek o przesłuchanie świadka M. M., jej zeznania miały bowiem dotyczyć okoliczności nieistotnych. Jako podstawę swego rozstrzygnięcia wskazał Sąd Okręgowy normy art. 385 1 §1i 3, art. 410 i art. 411 pkt 1) k.c., a w zakresie kosztów – art. 98§1 i art. 108 k.p.c. oraz §6 pkt 6) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. W apelacji od wyżej opisanego wyroku pozwana zarzuciła naruszenie art. 233§1 k.p.c. przez błędną ocenę dowodów, art. 410§2 k.c. w związku z art. 385 1 §2 k.c. przez przyjęcie, że opłaty administracyjne i asygnacyjne stanowiły świadczenie nienależne, art. 227 k.p.c. przez pominięcie dowodu mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, art. 328§2 k.p.c. przez nieprawidłową ocenę materiału dowodowego, art. 409 k.c. przez nieuwzględnienie, że wpłacone tytułem opłat administracyjnych i asygnacyjnych kwoty zostały w całości spożytkowane i art. 384 k.c. przez nieuwzględnienie, że ogólne warunki umów zostały powódce doręczone przed zawarciem umowy, jest więc ona nimi związana. Podniosła pozwana, że określające charakter opłaty administracyjnej postanowienie art. 6 pkt 6 litera --- STRONA 3 --- b) ogólnych warunków umów oraz art. 10 pkt 3 ogólnych warunków umów nie zostały uznane za postanowienia niedozwolone, a obowiązek wpłacania przez powódkę opłat administracyjnych i asygnacyjnych wynikał nie tylko z klauzul abuzywnych, ale i z pozostałych, wiążących powódkę, postanowień umownych, że opłata asygnacyjna nie stanowiła składnika kosztów administracyjnych, że zeznania M. M. miały dotyczyć istoty i zasad funkcjonowania systemu argentyńskiego, podstaw naliczania i pobierania opłat oraz ich wykorzystywania, wreszcie że Sąd pominął zeznania M. O. w części dotyczącej istoty wykorzystywania opłat administracyjnych i asygnacyjnych i nie dokonał obiektywnej oceny przytoczonych przez nią dowodów. Podniosła, że opłata administracyjna została wykorzystana w całości na comiesięczną obsługę systemu, na jego organizację i zapewnienie prawidłowego działania i pozwana nie przypuszczała, że będzie zmuszona je zwrócić, a nadto że powódka akceptowała to, że tylko część wpłaconych przez nią pieniędzy stanowi ratę „czystą”. W oparciu o te zarzuty pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego; alternatywnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Powódka wniosła o oddalenie apelacji i o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja pozwanej nie jest uzasadniona. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, na podstawie przeprowadzonych dowodów, stan faktyczny, co pozwala Sądowi Apelacyjnemu uznać go za własny. Pozwana wprawdzie zarzucała naruszenie art. 233§1 k.p.c. przez pominięcie zeznań M. O. w części dotyczącej istoty wykorzystywania opłat administracyjnych i asygnacyjnych i niedokonanie obiektywnej oceny przytoczonych przez pozwaną dowodów, a także naruszenie art. 227 k.c. przez oddalenie wniosku o przesłuchanie M. M., zarzuty te jednak nie są uzasadnione. Zwrócić uwagę należy, że nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia fakty, na okoliczność których zeznawać miała M. M., a której zeznania miały dotyczyć istoty i zasad funkcjonowania systemu argentyńskiego, podstaw naliczania i pobierania opłat oraz ich wykorzystywania. Strony spierały się co do tego, czy powódka związana była postanowieniami ogólnych warunków umów, czy pozwana zużyła korzyść uzyskaną od powódki oraz czy zużywając tę korzyść powinna ona była liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu. Kwestia charakteru opłat administracyjnych czy zasad funkcjonowania systemu argentyńskiego nie była zatem z istotą sporu związana i prawidłowo Sąd Okręgowy oddalił tak sformułowany wniosek dowodowy. Równocześnie zeznania M. O. w części dotyczącej istoty wykorzystywania opłat administracyjnych również nie mogłyby wpłynąć na rozstrzygnięcie, także i one dotyczyły bowiem innej, nieistotnej kwestii. Także pozostałe przeprowadzone w sprawie dowody zostały przez Sąd Okręgowy prawidłowo i obiektywnie ocenione; pozwana zresztą poza ogólnym stwierdzeniem, że takiej oceny nie dokonano, nie sformułowała w tym zakresie żadnych zarzutów. Nie doszło również do naruszenia normy art. 328§2 k.p.c. Pozwana, zarzucając naruszenie tej normy przez nieprawidłową ocenę materiału dowodowego, w istocie powtarza zarzut obrazy art. 233§1 k.p.c., który to zarzut – jak wyżej wskazano – nie jest zasadny, niemniej jednak stwierdzić należy, że uzasadnienie Sądu Okręgowego spełnia wymogi określone w art. 328§2 k.p.c. Na tle prawidłowych ustaleń trafnie Sąd Okręgowy zastosował prawo materialne. Nie sposób podzielić tezy pozwanej, że powódka była związana postanowieniami ogólnych warunków umów, gdyż te zostały jej doręczone przed zawarciem umowy. Jeżeli wzorzec umowy zostaje doręczony będącej konsumentem stronie przed zawarciem umowy, to wiąże on tęże stronę, jednak jeżeli we wzorcu znajdują się nie uzgodnione z konsumentem indywidualnie postanowienia, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, to postanowienia te go nie wiążą. Ustawodawca, w imię postulatu zrozumiałości tekstu przepisu art. 385 1 §1 k.c., posługuje się potocznym określeniem „postanowienie umowy”, obejmując nim zarówno postanowienia umowy w ścisłym znaczeniu tego terminu (czyli postanowienia treści czynności prawnej, objęte konsensem stron), jak i postanowienia wzorców, które wprawdzie „postanowieniami umowy” w ścisłym znaczeniu nie są, ale kształtują, obok nich, treść stosunku zobowiązaniowego. Interpretacja normy art. 384§1 k.c. bez powiązania jej z normą art. 385 1 §1 k.c. --- STRONA 4 --- prowadziłaby do praktycznego unicestwienia znaczenia instrumentu kontroli incydentalnej umów konsumenckich, gdyż z reguły jest właśnie tak, że treść stosunku zobowiązaniowego, w którym konsument uczestniczy, określona jest przez nie uzgodnione indywidualnie (co jest konieczną przesłanką zastosowania tej kontroli) postanowienia wzorców wiążących na podstawie art. 384 k.c. Nie ma zatem żadnego znaczenia, że ogólne warunki umów zostały powódce doręczone jeszcze przed zawarciem umowy. Postanowienia wzorca (a przy tym i umowy) dotyczące opłat administracyjnych nie zostały z nią uzgodnione indywidualnie (sam przedstawiciel pozwanej zeznał, że powódka nie miała żadnego wpływu na ich treść); równocześnie bezspornym było między stronami, że w dniu 14 października 2001 roku Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Antymonopolowy w sprawie przeciwko pozwanej uznał za niedozwoloną klauzulę umowną zapis, o jakim mowa w art. 6 ust. 7 ogólnych warunków umowy, mających zastosowanie do umowy zawartej przez powódkę z pozwaną, a dotyczący kosztów administracyjnych jako opłat stanowiących określony procent od wartości zestawu pieniężnego. Postanowienie takie nie wiązało zatem powódki. Świadczenie uiszczone zatem przez powódkę na rzecz pozwanej z tytułu opłat administracyjnych było nienależne i podlegało zwrotowi. Nie ma przy tym znaczenia, że strony związane były pozostałymi postanowieniami umowy, w tym art. 6 ust. 6 litera b), opisującym charakter tej opłaty, z tego bowiem postanowienia w żadnym razie nie wynikał obowiązek uiszczania określonych kwot. Podobne rozważania należy poczynić w stosunku do uiszczanych przez powódkę opłat asygnacyjnych, przewidzianych w art. 10 ust 3 ogólnych warunków. Niewątpliwie opłatę tę również zaliczyć trzeba do kosztów administracyjnych stanowiących określony procent od wartości zestawu pieniężnego (w tym przypadku 6% wartości przyznanego zestawu). Stanowisko takie wyrażone już było w orzecznictwie Sądu Apelacyjnego w Katowicach, na co zresztą Sąd Okręgowy w motywach swego wyroku zwrócił uwagę. Nawet jednak gdyby przyjąć, że – z uwagi na oddzielne od kosztów administracyjnych jej uregulowanie – stanowi ona odrębne od nich świadczenie, w całości odnoszą się do niej przyczyny, dla których Sąd Antymonopolowy postanowienie o opłatach administracyjnych uznał za niedozwoloną klauzulę umowną. Również te postanowienia wszak kształtowały prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jego interesy, arbitralnie ustalając opłatę w oderwaniu od rzeczywistych kosztów obsługi systemu, nie zezwalając ani na weryfikację tych kosztów, ani na uzyskanie wiedzy o rzeczywistej skali zysku przedsiębiorcy. Ponieważ postanowienia te nie były z powódką indywidualnie uzgadniane, także jej nie wiązały, a świadczone w ich wykonaniu przez nią kwoty były również świadczeniami nienależnymi. Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Zgodnie z art. 410§1 k.c. normę tę stosuje się również do świadczenia nienależnego. Skoro powódka świadczyła na rzecz pozwanej tytułem opłat administracyjnych i opłat asygnacyjnych i świadczenia te były – jak wyżej wskazano – nienależne, pozwana obowiązana była do zwrotu tych kwot powódce. Pozwana próbowała wykazywać, że obowiązek wydania korzyści wygasł, gdyż zużyła ona uzyskaną od powódki korzyść, gdyż opłaty administracyjne i asygnacyjne przeznaczane były na comiesięczną obsługę systemu, na jego organizację i zapewnienie prawidłowego działania. W art. 409 k.c. mowa jest o zużyciu lub utracie korzyści w taki sposób, że zobowiązany do zwrotu nie jest już wzbogacony. Chodzi zatem tylko o takie sytuacje, kiedy zużycie lub utrata wzbogacenia nastąpiło bezproduktywnie, a więc bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu, czy też innej korzyści dla majątku wzbogaconego. Ten, kto otrzymał pieniądze od innej osoby, które zakwalifikowane zostały jako nienależne świadczenie, i zużył je na spłacenie swego długu, wprawdzie pieniędzy tych już nie ma, ale mimo to jego wzbogacenie trwa nadal. Przez zapłatę bowiem długu zmniejszyły się jego pasywa, tym samym więc nastąpił wzrost jego majątku. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że pozwana wyzbyła się korzyści uzyskanych z tytułu opłat administracyjnych i asygnacyjnych. Dzięki pokryciu z tych wpływów kosztów wynikających z obsługi systemu, zapewnienia prawidłowego jego działania, czy też kosztów związanych z wynagrodzeniami pracowników czy kancelarii prawnej zmniejszyły się pasywa pozwanej, która w przeciwnym wypadku byłaby zobowiązana pokryć te zobowiązania z innych przychodów. Wzbogacenie pozwanej trwa zatem nadal, a ciążący na niej obowiązek wydania korzyści nie wygasł. Co więcej, nawet gdyby uznać, że pozwana uzyskaną od powódki korzyść zużyła, nie zwalniałoby to jej od obowiązku jej zwrotu, bowiem zużywając tę korzyść na obsługę systemu pozwana niewątpliwie powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Wiedziała ona, że opłaty te wynikają z --- STRONA 5 --- niedozwolonych postanowień umownych (w przypadku opłat administracyjnych Sąd Antymonopolowy orzekł o tym już w 2001 r.), a od marca 2001 r. nie zawierała już z nowymi członkami takich umów z uwagi na zakaz ich zawierania. Należy zatem stwierdzić, że pozwana zdawała sobie sprawę, że świadczenia z tytułu opłat administracyjnych i asygnacyjnych są nienależne i że ciąży na niej obowiązek ich zwrotu. Wszystkie te okoliczności wskazują, że prawidłowo Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powódki 116967,60 zł. Z powyższych względów na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego znajduje podstawę w normie art. 98 k.p.c.