Wyrok I ACa 742/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 742/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Mieczysław Brzdąk (spr.) Sędziowie : SA Elżbieta Karpeta SA Anna Bohdziewicz Protokolant : Iwona Posyniak po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa A. P. przeciwko (...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W., G. Z. i K. O. o zapłatę na skutek apelacji pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 7 lipca 2009 r., sygn. akt II C 365/07 1) zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że powództwo oddala; 2) zasądza od powoda na rzecz pozwanych 150 (sto pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego; 3) przyznaje radcy prawnemu S. C. od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Katowicach tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym kwotę 146,40 (sto czterdzieści sześć 40/100) złotych, w tym 26,40 (dwadzieścia sześć 40/100) złotych podatku od towarów i usług; Sygn. akt I ACa 742/09 --- STRONA 2 --- UZASADNIENIE Powód, po cofnięciu pozwu o zapłatę odszkodowania w kwocie 200.000 zł, domagał się zasądzenia od pozwanych 500.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych powoda przez zawarte w artykule „(...)” sformułowania i niezgodne z prawdą informacje, a także za opublikowanie fotografii powoda. Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa, zarzucając, że artykuł zawierał informacje prawdziwe, miał charakter interwencyjny i był podyktowany ważnym interesem publicznym jakim jest bezradność administracji i wymiaru sprawiedliwości w wypadku nadużywania przez niektóre osoby uprawnień procesowych. Wizerunek powoda został opublikowany z przepaską uniemożliwiającą identyfikację powoda. Pozwany G. Z. zarzucił także brak legitymacji biernej po jego stronie. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powoda trzysta złotych z ustawowymi odsetkami od 7 lipca 2009 r., umorzył postępowanie w części obejmującej żądanie zasądzenia kwoty 200.000 zł, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach. Swoje rozstrzygnięcie następująco uzasadnił. W 2005 r. redaktorem naczelnym (...) był M. Z., a w 2006 r. – T. L.. Pozwany G. Z. pełnił w latach 2005 – 2007 funkcje kierownika oddziału (...) gazety (...). Do jego obowiązków należało: kierowanie pracą redakcji, redagowanie tekstów, przygotowanie tekstów do publikacji i kwestie administracyjne. Kierowanie tekstów do druku odbywało się w porozumieniu z redakcją w W.. Powód był w okresie do 19.02.2008 r. skazany przez Sądy Rejonowe w P., R. i W. za przestępstwa z art. 280 § 1 kk, art. 276 kk, art. 234 kk i art. 160 § 1 kk w zw. z art. 160 § 2 kk. W 2005 roku był pozbawiony wolności. Bezspornym było, że w (...) z 22.08.2005 r. opublikowany został artykuł autorstwa K. O. pt. „(...)”, dotyczący działań osoby określonej jako (...) Pierwsze słowa tego materiału były następujące: „Bandyta M. P. złapał sprawiedliwość za gardło. Siedzi za kratkami i w najlepsze manipuluje bezkarnie T.. Zasypał ją setkami pozwów i skarg. Sam na bakier z prawem doręczy niewinnych ludzi”. W dalszym ciągu artykułu przytoczono wypowiedź K. K. o tym, że został on powołany na świadka w sprawie o obniżenie alimentów przez obcego sobie człowieka, czyli M. K. stwierdził, że od tego czasu wielokrotnie stawiał się za sprawą P. w komisariatach policji, prokuraturach i sądach, że „każdego tygodnia od lat włóczy się po tych instytucjach, nie może normalnie żyć, w pracy patrzą na niego z byka bo ciągle musi się zwalniać”. Jego życie „zmieniło się w piekło” K. K. określił to jako „koszmar”. Autor artykułu zamieścił dalej informacje o (...), podając, że od 7 lat siedzi w więzieniu, pierwszy raz za wymuszenie rozbójnicze, a ostatni wyrok otrzymał za zastraszanie prokuratora. Dosłownie zasypał okoliczne prokuratury pozwami i skargami. W ostatniej części tekstu, zamieszczono wyjaśnienie prokurator G. G. z Prokuratury Okręgowej w G. o tym, że obowiązująca prokuratorów zasada legalizmu nakazuje im rozpatrzyć każdą skargę i wniosek. Artykuł kończy się słowami pani prokurator: „Marnujemy pieniądze, czas i ludzki wysiłek. Ale nie mamy wyboru”. Materiał prasowy zilustrowany został zdjęciem K. K. oraz zdjęciem mężczyzny, którego twarz częściowo na wysokości oczu zasłonięta jest czarnym pasem. Bezspornym było, że jest to zdjęcie powoda. Twierdzenie powoda, że nie wyraził zgody na opublikowanie swego wizerunku nie zostało zanegowane przez pozwanych. W oparciu o analizę przepisów Prawa prasowego oraz wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2001 r. (II CKN 587/00, OSNC 2001 z 7-8 poz. 123). --- STRONA 3 --- Sąd Okręgowy przyjął, że pozwany G. Z. jest biernie legitymowany w sprawie. Przystępując do oceny odpowiedzialności pozwanych za naruszenie dóbr osobistych powoda Sąd Okręgowy wskazał, że „rozważeniu podlegały konkretne zarzuty powoda wskazane przez niego na dowód tego, że jego dobra osobiste zostały naruszone w przedmiotowej publikacji”. Powód zeznał, że jego dobra osobiste naruszyły sformułowania iż: „złapał sprawiedliwość za gardło”, że „w najlepsze manipuluje (...)”, że „dręczy niewinnych ludzi” i że „zmienił życie K. K. w piekło”. Zdaniem Sądu Okręgowego wszystkie te określenia nie są informacjami o faktach lecz mają charakter ocen, obrazowego określenia pewnej sytuacji. Używanie podobnych zwrotów jest przyjętą powszechnie cechą materiałów prasowych, które kierowane są do przeciętnego odbiorcy, a wymaganie od osoby formułującej sądy wartościujące, by przedstawiła dowód prawdy, jest sprzeczne z art. 10 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i godzi w istotę prawa do wyrażania opinii. Dalej podał Sąd Okręgowy, że powód był skazany kilkakrotnie, w tym za przestępstwo rozboju. Użycie w artykule słowa „bandyta” miało charakter stylistyczny, służyło uniknięciu powtarzania tych samych wyrazów i użyte zostało w artykule K. O. w potocznym znaczeniu, jako określenie przestępcy, a „fakt, że powód został skazany za przestępstwa kryminalne jest bezsporny”. Według Sądu Okręgowego artykuł nie zawiera „sugestii, że powód ma jakieś zaburzenia psychiczne”. Podobnie, nie spowodowało naruszenia dóbr osobistych powoda skomentowanie tej informacji przez wskazanie, jakie są społeczne skutki działania powoda, że osoby wskazywane przez niego jako świadkowie lub podejrzani musza poddawać się rygorom postępowań policyjnych, prokuratorskich lub sądowych, a pracownicy wymiaru sprawiedliwości poświęcają tym licznym pismom i skargom swój czas, gdyż to należy do ich obowiązków. Prawdziwość tych stwierdzeń nie wymaga dowodu. W artykule wyjaśniano też czytelnikom, że zgodnie z zasadą legalizmu rozpatrzony być musi każdy wniosek i skarga, a to, że powód istotnie wysyła do różnych instytucji wymiaru sprawiedliwości liczne pisma, skargi itp.” jest faktem bezspornym”. Ponadto z informacji Prokuratury Okręgowej w G. z 15.02.2008 r. wynika, że w latach 2002 – 2005 powód złożył w prokuraturach podległych tej Prokuraturze 87 skargi i 154 wnioski o wszczęcie różnego rodzaju postępowań. Sąd Okręgowy wskazał też, że obciążona ciężarem dowodu strona pozwana nie przedstawiła dowodów, że zawarte w artykule twierdzenie, iż powód „ostatni wyrok otrzymał za zastraszanie prokuratora” było prawdą, ale K. O. zeznał, że informację o tym, iż powód ostatni wyrok otrzymał za zastraszanie prokuratora uzyskał od prokurator G. i z tej przyczyny uznał informację tę za wiarygodną. Podanie informacji w oparciu o tak uzyskaną wiadomość nie było naruszeniem zasad staranności dziennikarskiej. Sąd I instancji uznał, że zamieszczone w materiale prasowym stwierdzenia K. K., iż powód jest dla niego obcym człowiekiem nie spowodowało naruszenia jakiegokolwiek dobra osobistego powoda. W ocenie Sądu Okręgowego chybiony był zarzut, jakoby pozwany K. O. miał obowiązek rozmawiać z powodem przed opublikowaniem artykułu. Zdaniem Sądu Okręgowego zasadnym był natomiast zarzut dotyczący naruszenia dobra osobistego powoda przez umieszczenie w spornym materiale prasowym jego podobizny z podpisem „(...)” Zakrycie części twarzy powoda czarnym paskiem nie było wystarczające dla zapewnienia jego nie- rozpoznawalności, aczkolwiek „słusznie podnosiła strona pozwana, że o naruszeniu prawa osobistego w postaci wizerunku osoby fizycznej (art. 23 kc) można by mówić wówczas, gdy opublikowana w prasie fotografia (bez zgody osoby sfotografowanej) wykonana była w sposób umożliwiający rozpoznanie tej osoby. Rozpoznawalność (możliwość identyfikacji osoby fizycznej) na opublikowanej w prasie fotografii musiałaby mieć charakter uniwersalny (powszechny). Nie mogłaby się ograniczać tylko do wąskiego kręgu osób najbliższych i znajomych rozpoznanej osób”. --- STRONA 4 --- W niniejszym przypadku – w ocenie Sądu – sytuacja taka nie miała miejsca, z tym jednak, że brak podstaw do przyjęcia naruszenia dobra osobistego powoda w postaci jego wizerunku nie oznacza tego, że nie mogło dojść do naruszenia innego jego dobra osobistego, bowiem mimo, że na fotografii powoda redakcja zamieściła czarny pasek, uznać należało, że pewien krąg ludzi znających powoda był w stanie go rozpoznać, na podstawie samego zdjęcia lub w kontekście informacji zamieszczonych w przedmiotowym artykule (personalia K. K., informacja, żeK. K. mieszka w R., że sprawami powoda zajmuje się Prokuratura Okręgowa w G. wskazują na to, że powód jest ze (...), że został skazany i że odbywa karę pozbawienia wolności). Nie zachowano poza tym pełnej anonimowości powoda, podając jego imię. W ocenie Sądu I instancji wskazanie w czasopiśmie osoby pozornie zamaskowanej, a w rzeczywistości rozpoznawalnej dla pewnego kręgu ludzi, może uzasadniać wniosek, że doszło do naruszenia dobra osobistego powoda w rozumieniu art. 23 kc. Zdaniem Sądu Okręgowego z materiału dowodowego sprawy wynika, że publikacja nie spowodowała po stronie powoda krzywdy, która uzasadniałaby przyznanie rekompensaty w kwocie wyższej niż zasądzone 300 zł, bowiem z wielu zarzutów powoda zasadnym był tylko jeden, ten dotyczący opublikowania jego fotografii z nie w pełni zasłoniętą twarzą, a na stronie powodowej ciążył obowiązek wykazania, że działania pozwanych spowodowały tak wielką krzywdę powoda, która uzasadnia zasądzenie zadośćuczynienia w wysokości 500.000 zł. Podkreślił przy tym Sąd, że ewentualny skutek publikacji, powodujący uprawnienie do zadośćuczynienia należy oceniać tylko w kontekście związku przyczynowego z zamieszczeniem fotografii powoda, a nie fragmentów artykułu, które wskazywał powód, a które nie stanowiły naruszenia jego dóbr osobistych lub nie były bezprawne. W szczególności nie zostało wykazane twierdzenie, jakoby krzywda powoda polegała na zakłóconych kontaktach z nastoletnią córką, „nie przedstawiono dowodu” na to, że „dziecko nie chce widywać powoda, bo matka zapoznała ją z nierzetelnymi i nieprawdziwymi publikacji na temat ojca” a nadto zadośćuczynienie ma być przyznane nie za całość publikacji prasowej lecz tylko za opublikowanie fotografii powoda. Wskazał też Sąd Okręgowy, że wizerunek powoda był upubliczniony wcześniej, w reportażu telewizyjnym ilustrującym to właśnie działanie powoda, które opisane zostało w reportażu „(...)”. O powodzie pisano i mówiono w pewnym okresie dużo, tak w prasie lokalnej jak i w telewizji. Nie można twierdzić, że powód mógł być kojarzony przez różne osoby tylko i wyłącznie na skutek opublikowania jego zdjęcia z częściowo zasłoniętą twarzą w (...). Jako podstawę swego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał art. 24 kc w zw. z art. 23 kc i art. 448 kc oraz art. 38 prawa prasowego. Odsetki zasądził na mocy art. 481 kc. O kosztach procesu orzekł Sąd na zasadzie art. 100 zd 2 kpc oraz § 2, § 6 pkt 7 i § 8 rozporz. Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. (Dz. U. Nr 163 z 2002 r., poz. 1349). Wyrok ten w części uwzględniającej powództwo zaskarżyli pozwani, którzy zarzucili: I. Sprzeczność ustaleń faktycznych Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, polegającą na ustaleniu, że: • na opublikowanym zdjęciu powód ma jedynie zasłoniętą częściowo twarz czarnym pasem na wysokości oczu, w sytuacji gdy dodatkowo przedmiotowe zdjęcie jest rozmazane, a czarny pas zakrywa 1/4 twarzy, w tym oczy, łuki brwiowe, kości policzkowe, uszy i w większości nos. II. Naruszenie przepisów postępowania, w szczególności: • art. 233 § 1 k.p.c. przez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów polegające na przyjęciu, że wyłącznie na podstawie rozmazanej fotografii obejmującej niewielką część sylwetki powoda z zamaskowaną twarzą (opaska --- STRONA 5 --- zakrywająca 1/4 części twarzy, w tym oczy, łuki brwiowe, kości policzkowe, uszy i w większości nos) opublikowanej w (...) zachodziła powszechna (uniwersalna) rozpoznawalność powoda (identyfikacja osoby fizycznej), III. Naruszenie prawa materialnego, w szczególności: • art. 23 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że do stwierdzenia naruszenia prawa do wizerunku osoby fizycznej fakt rozpoznawalności osoby fizycznej przedstawionej na fotografii należy ustalać nie tylko na podstawie samego opublikowanego zdjęcia, ale również na podstawie innych informacji zawartych w kwestionowanym artykule, • art. 361 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie przy ustalaniu adekwatnego związku przyczynowego między naruszeniem prawa do wizerunku, a krzywdą w sytuacji, gdy po pierwsze wizerunek powoda za jego zgodą był upubliczniony wcześniej m.in. w reportażu telewizyjnym przedstawiającym identyczną sprawę do opisywanej przez pozwanych, a po drugie ewentualne upublicznienie wizerunku powoda nie miało jakiegokolwiek związku z rzekomą krzywdą wyrządzoną powodowi, • naruszenie art. 448 k.c. przez niewłaściwe jego zastosowanie polegające na przyjęciu, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego (m.in. brak krzywdy, brak winy) do usunięcia skutków ewentualnego naruszenia prawa do wizerunku powoda niezbędne było zasądzenie zadośćuczynienia. W oparciu o tak sformułowane zarzuty pozwani wnieśli o zmianę „zaskarżonej części wyroku” przez oddalenie powództwa w tym zakresie, ewentualnie o uchylenie „zaskarżonej części wyroku” i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, za obydwie instancje. Sąd Apelacyjny zważył co następuje. Swoje roszczenie o zapłatę zadośćuczynienia powód wywodził z tego, że pozwani przyczynili się (w różnym zakresie) do opublikowania artykułu pt. „(...)” oraz wizerunku (fotografii) powoda. Trafnie przyjmuje Sąd Okręgowy, że wszystkie okoliczności związane z opublikowaniem artykułu i fotografią w szczególności treść tego artykułu były bezsporne między stronami. Należy też aprobować stanowisko tego Sądu, wyrażone w wyroku (którego powód nie zaskarżył), że zawarte w wymienionym artykule, kwestionowane przez powoda określenia nie naruszają dóbr osobistych powoda względnie nie są bezprawne. Pozostaje zatem do rozważenia czy opublikowanie fotografii (wizerunku) powoda narusza jego dobra osobiste i czy w związku z tym powód może skutecznie domagać się stosownego zadośćuczynienia o jakim mowa w art. 448 kc. Przede wszystkim podkreślić należy, że – jak trafnie wywodzą skarżący powołując się na orzecznictwo – o naruszeniu dobra osobistego w postaci wizerunku osoby fizycznej można mówić dopiero wtedy, gdy opublikowana fotografia (wizerunek) została wykonana w taki sposób, który umożliwia identyfikację tej osoby. Nie może budzić wątpliwości – co zauważa także Sąd Okręgowy – że fotografia opublikowana w artykule „(...)” nie zezwala na identyfikację powoda. Zdjęcie jest bowiem rozmazane a znaczna część twarzy powoda (w tym oczy) przesłonięta jest czarnym paskiem. Fotografia nie zawiera jakichkolwiek charakterystycznych, indywidualnych, niepowtarzalnych cech wizerunku powoda, które zezwalałyby na jego identyfikację przez szersze grono osób, a nie tylko przez osoby z kręgu jego najbliższych i znajomych. --- STRONA 6 --- Opublikowana w czasopiśmie (...) fotografia powoda nie zezwala zatem na jego identyfikację. Natomiast – jak zauważa Sąd Okręgowy – na rozpoznanie powoda zezwalają zawarte w artykule dane odnoszące się do miejsca zamieszkania K. K., pochodzenia powoda „(...)”, imię powoda. Jednakże nawet gdyby przyjąć, że opublikowanie wizerunku powoda wraz z pozostałymi danymi umożliwiającymi jego identyfikację naruszyło dobro osobiste powoda jakim jest prawo do wizerunku, to jednak – wbrew stanowisku Sądu I instancji – nie ma podstaw do zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc. Jak trafnie zauważa Sąd Najwyższy w wyroku z 19 kwietnia 2006r. (II PK 245/05, OSNP 2007/7-8/101) Sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych, a przy stosowaniu tego przepisu sąd powinien wziąć pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia dóbr osobistych i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra. Podobne stanowisko – które Sąd Apelacyjny podziela – zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 11 kwietnia 2006r. w sprawie I CSK 159/05 (Lex nr 371773), wskazując, że przy ocenie jaka suma jest odpowiednia tytułem zadośćuczynienia za krzywdę spowodowaną naruszeniem dóbr osobistych należy mieć na uwadze rodzaj dobra, które zostało naruszone oraz charakter, stopień nasilenia i czas trwania doznawania ujemnych przeżyć psychicznych spowodowanych naruszeniem. Dla oceny tej nie jest też bez znaczenia stopień winy osoby naruszającej dobra osobiste, cel który zamierzała ona osiągnąć podejmując działanie naruszające te dobra i korzyść majątkową jaką w związku z tym działaniem uzyskała lub spodziewała się uzyskać. Z materiału zebranego przez Sąd Okręgowy, w szczególności z zeznań powoda, nie wynika, by wskutek opublikowania przez pozwanych jego wizerunku powód doznał jakichkolwiek ujemnych przeżyć psychicznych. Wprawdzie powoływał się na to, że wskutek publikacji doszło do zakłócenia jego kontaktów z małoletnią córką, ale – jak trafnie przyjął Sąd Okręgowy i czego powód nie zakwestionował – powód nie wykazał by twierdzenie to polegało na prawdzie. Powód nie wykazał by wskutek opublikowania jego wizerunku doznał jakichkolwiek ujemnych przeżyć psychicznych, by w ten sposób narażono na szwank jego dobre imię, by musiał się tłumaczyć ze swojego zachowania opisanego w artykule, który opatrzono wymienioną fotografia, czy poniósł jakiekolwiek inne, negatywne konsekwencje z tym związane. Nie można zatem aprobować stanowiska Sądu I instancji, że istnieją podstawy do zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia o jakim mowa w art. 448 kc. Nie bez znaczenia dla tej oceny są także pobudki i cel działania pozwanych związany z opublikowaniem artykułu i fotografii powoda. Publikując ten artykuł opatrzony wizerunkiem powoda pozwani kierowali się motywami, których nie można potępiać a mianowicie tym, że chcieli zwrócić uwagę na utrudnienia działalności administracji i wymiaru sprawiedliwości w wypadku nadużywania uprawnień procesowych przez obywateli (jednostki). Wszystkie te okoliczności zezwalają na ocenę, że – nawet gdyby przyjąć, że wskutek opublikowania wizerunku powoda naruszono jego dobra osobiste – nie zachodzą podstawy do zasądzenia zadośćuczynienia w oparciu o art. 448 kc i to zarówno z tej przyczyny, że powód nie wykazał by wskutek tego działania pozwanych doznał krzywdy, o jakiej mowa w tym przepisie, a także i z tej przyczyny, że pozwanym nie można zarzucić by działali w sposób zawiniony. Z tych przyczyn wyrok należało zmienić w zaskarżonej części i powództwo oddalić oraz zasądzić od powoda jako przegrywającego sprawę koszty procesu za pierwszą i drugą instancję (art. 98 § 1 i 3 kpc w zw. z art. 108 § 1 kpc).