Postanowienie I ACa 616/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny we Wroc

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 616/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Franciszek Marcinowski Sędziowie: SSA Jan Surma (spr.) SSA Aleksandra Marszałek Protokolant: Małgorzata Kurek po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2011 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa B. B. i A. L. przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu w W. o zapłatę na skutek apelacji powodów: Bartłomieja Biesiady i Arkadiusza Lisa od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 30 grudnia 2010 r. sygn. akt I C 1256/09 oddala apelacje i zasądza od powoda B. B. na rzecz strony pozwanej 2 700 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. U Z A S A D N I E N I E Pozwem wniesionym w dniu 18.11.2009 r. i uzupełnionym pismem z dnia 01.12.2009 r. powód B. B. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od strony pozwanej Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w W. kwoty 100.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty (sygn. akt I C 1256/09), wskazując, iż przebywając w Zakładzie Karnym w W. doznał długotrwałych i bezprawnych naruszeń dóbr osobistych tj. prawa do respektowania i poszanowania życia osobistego i godności wskutek niewywiązania się przez pozwanego z --- STRONA 2 --- Sygn. akt I ACa 616/11 obowiązków zapewnienia więźniom humanitarnych warunków bytowych. Powołał się na przeludnienie panujące w celach, niezapewnienie podstawowego sprzętu kwaterunkowego, brak warunków do utrzymywania higieny ogólnej, brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych oraz niewłaściwe oświetlenie cel. Pozwem z dnia 12.01.2010 r. powód J. B. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od strony pozwanej Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w Wołowie kwoty 79.200 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty (pierwotna sygn. akt I C 203/10), podnosząc, iż w czasie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności od maja 2002 r. do maja 2005 r. administracja Zakładu Karnego w W. nie zapewniła mu odpowiednich warunków bytowych, które odpowiadałyby choć minimalnym standardom przewidzianym w tym zakresie przez przepisy prawa. Pozwem wniesionym w dniu 28.01.2010 r. powód A. L. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od strony pozwanej Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w W. kwoty 80.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty (pierwotna sygn. akt I C 290/10 ), wskazując, że w Zakładzie Karnym w W., w którym przebywa od dnia 22.10.2004 r., nie zapewniono mu nawet minimalnych warunków bytowych wymaganych przez prawo. W ocenie powoda strona pozwana ponosi odpowiedzialność za nadmierne przeludnienie cel, brak należytego wyposażenia cel, nieprzestrzeganie podstawowych warunków higieny w pomieszczeniach mieszkalnych, brak ciepłej wody w celach, utrzymywanie okien w niewłaściwym stanie, podawanie nie nadających się do spożycia posiłków, brak dostępu do jakichkolwiek aktów prawnych. W odpowiedzi na powyższe pozwy strona pozwana Skarb Państwa – Zakład Karny w W. wniosła o oddalenie powództw w całości, podnosząc jednocześnie zarzut przedawnienia co do roszczeń zgłoszonych przez powoda J. B. w całości oraz co do części roszczeń zgłoszonych przez powoda A. L. Postanowieniem z dnia 22 listopada 2010r. (k. 316) Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowił połączyć sprawy o sygnaturach I C 203/10 i I C 290/10 do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia ze sprawą I C 1256/09 i dalej prowadzić postępowanie pod sygnaturą I C 1256/09. Zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji oddalił powództwo B. B. (pkt I), J. B. (pkt II) i A. L. (pkt III), nie obciążając powodów kosztami procesu. 2 --- STRONA 3 --- Sygn. akt I ACa 616/11 Sąd Okręgowy ustalił, że Bartłomiej Biesiada ma 30 lat. W Zakładzie Karnym w W. przebywa od dnia 11.02.2009 r. z pięciomiesięcznym pobytem w Zakładzie Karnym w K.. J. B. ma 50 lat, zaś w Zakładzie Karnym w W. przebywał w okresie od maja 2002 r. do maja 2005 r., natomiast A. L. ma 29 lat i w Zakładzie Karnym w W. przebywał w okresie od dnia 25.10.2004 r. do dnia 01.09.2010 r. W czasie odbywania przez powodów kar pozbawienia wolności cele w Zakładzie Karnym w W. były przeludnione. O panującym przeludnieniu administracja Zakładu informowała na bieżąco właściwy Sąd Penitencjarny. Cele, w których przebywali powodowie były wyposażone w umywalkę i kran oraz oddzielony murem od reszty pomieszczenia kącik sanitarny. Cele mieszkalne w Zakładzie Karnym w W. są ogrzewane i standardowo wyposażone w sprzęt kwaterunkowy (łóżka, szafki, stół, taboret, wieszak, lustro, miednicę, wiadro i szczotki), umywalkę i kran, wentylację grawitacyjną oraz kącik sanitarny (oddzielony murem od reszty pomieszczenia). Wszyscy skazani mają dostęp do bieżącej wody zimnej (umywalka i kran). Nadto mają oni raz w tygodniu możliwość korzystania z ciepłych kąpieli, zaś skazani zatrudnieni – codziennie po zakończonej pracy. W pomieszczeniach mieszkalnych temperatura dostosowywana jest do temperatury panującej na zewnątrz. Wentylacja grawitacyjna, w którą wyposażone są wszystkie cele mieszkalne Zakładu Karnego w W. dwa razy do roku jest poddawana kontroli przez uprawnionego mistrza kominiarskiego. W czasie dotychczasowej kontroli wielokrotnie stwierdzono, iż przewody kominowe wentylacji grawitacyjnej są drożne i wykazują ciąg kominowy. Na osadzonych spoczywa obowiązek utrzymania muszli klozetowej w należytym stanie, otrzymują niezbędny sprzęt oraz środki chemiczne. Muszle klozetowe wymienia się w momencie uszkodzenia lub podczas remontów cel albo modernizacji. Okna są sprawne, a usterki usuwane są na bieżąco przez służbę konserwacyjno – remontową. Norma żywieniowa obejmuje trzy posiłki dziennie, o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden posiłek gorący oraz napój, z uwzględnieniem zatrudnienia i wieku skazanego. Na terenie Zakładu Karnego w W. zdarzają się przypadki występowania insektów. W razie stwierdzenia takiego faktu skazani mają obowiązek powiadomić o tym oddziałowego lub wychowawcę i tego samego dnia lub najpóźniej następnego 3 --- STRONA 4 --- Sygn. akt I ACa 616/11 przeprowadzony jest przez specjalistyczną firmę zewnętrzną zabieg dezynfekcyjny, dezynsekcyjny lub deratyzacyjny. Sposób użytkowania cel mieszkalnych przez osadzonych w Zakładzie Karnym w W. nie jest prawidłowy (trzymanie w celach dużej ilości artykułów spożywczych, gotowanie posiłków, suszenie odzieży), co w efekcie prowadzi do systematycznego pogorszania stanu sanitarnego tych pomieszczeń. Przy tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd I instancji uznał, ze powództwa nie zasługiwały na uwzględnienie. Powodowie wywodzili swoje roszczenia z faktu naruszenia przez stronę pozwaną ich prawa do odbywania kary pozbawienia wolności w godnych i humanitarnych warunkach, w szczególności przez osadzenie ich w przeludnionej celi. Jako podstawę prawną swoich roszczeń wskazali zaś przepisy art. 77 Konstytucji oraz art. 417 k.c., które określają podmiot odpowiedzialny za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej (w niniejszej sprawie – Skarb Państwa) oraz podstawę jego odpowiedzialności (naruszenie prawa). Szczegółowe przesłanki odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych oraz zakres przysługujących z tego tytułu roszczeń określają natomiast przepisy art. 23-24 k.c. i 448 k.c. Odnosząc powyższe regulacje do stanu faktycznego niniejszej sprawy, Sąd Okręgowy zauważył, że przeludnienie zakładów karnych (w tym w szczególności Zakładu Karnego w W.) jest faktem notoryjnym (art. 228 § 1 k.p.c.), dając wiarę twierdzeniom powodów, że przez znaczną część lub nawet cały czas ich pobytu w zakładzie byli oni osadzeni w celach przeludnionych, tj. takich, w których powierzchnia przypadająca na skazanego wynosiła mniej niż 3 m 2 (art. 110 § 2 k.k.w.). Strona pozwana nie wykazała z kolei, aby umieszczenie powodów w przeludnionych celach było tu podyktowane szczególnie uzasadnionymi okolicznościami (art. 248 § 1 k.k.w.), zatem przetrzymywanie powodów w takich celach należało uznać za bezprawne. Wobec powyższego Sąd Okręgowy uznał, że umieszczenie powodów w zbyt ciasnych celach naruszało ich dobra osobiste – przede wszystkim godność oraz prawo do prywatności. Nie sposób bowiem nie dostrzec, że długotrwałe przebywanie w przeludnionej celi, połączone z takimi niedogodnościami, jak spożywanie posiłków na łóżku, długotrwałe oczekiwanie na możliwość skorzystania ze wspólnej toalety, 4 --- STRONA 5 --- Sygn. akt I ACa 616/11 czy też brak możliwości wykonywania swobodniejszych ruchów, stanowi nadmierną dolegliwość i narusza godność człowieka oraz jego prawo do intymności. Sąd I instancji wskazał jednakże, iż powodowie nie udowodnili licznych zarzutów szczegółowych, dotyczących m.in. nienależytego wyposażenia cel, nieodpowiedniego wyżywienia, niewłaściwych warunków sanitarnych, braku poszanowania intymności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, braku dostępu do aktów prawnych, czy też nieodpowiedniej do panujących warunków temperatury czy oświetlenia. Nie wykazali, by warunki w jakim przyszło im odbywać orzeczone kary pozbawienia wolności nie odpowiadały wymogom przewidzianym w tym zakresie przez przepisy, a wyznaczonych w szczególności przez Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych, Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25.08.2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, czy też Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 02.09.2003 r. w sprawie określenia wartości dziennej wyżywienia oraz rodzaju diet wydawanych osobom osadzonym w zakładach karnych i aresztach śledczych. Z treści oświadczenia Zastępcy Kierownika Działu Kwatermistrzowskiego Zakładu Karnego w W. (k. 254 – 255) wynika zaś, iż podstawowe prawa powodów jako skazanych były w tym zakresie respektowane. Natomiast z pisma Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. wynika z kolei, iż sposób użytkowania cel mieszkalnych przez osadzonych nie był prawidłowy, co w efekcie prowadziło do systematycznego pogorszania stanu sanitarnego tych pomieszczeń. Sąd I instancji podniósł także, że Zakład Karny w W. został wybudowany w XIX wieku, a zatem warunki sanitarne w nim panujące z uwagi na upływ czasu odbiegają od aktualnych standardów wymaganych dla tego typu obiektów. Nie można jednakże czynić z tego powodu jakiegokolwiek zarzutu stronie pozwanej, gdyż realizuje ona jedynie zadania penitencjarne w ramach obowiązujących w tym zakresie przepisów i posiadanych możliwości. Sąd I instancji zauważył nadto, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych stanowi uprawnienie sądu, nie zaś obowiązek, co wynika z redakcji art. 448 k.c. Orzekając o zadośćuczynieniu za krzywdę doznaną w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności, sąd musi zachować zaś szczególną ostrożność, gdyż pozbawienie wolności w założeniu stanowi dolegliwość 5 --- STRONA 6 --- Sygn. akt I ACa 616/11 dla osoby skazanej i wiąże się z drastycznym ograniczeniem jej praw. Mając to na względzie, Sąd Okręgowy stwierdził, że naruszenie dóbr osobistych powodów, jakkolwiek bezprawne, nie zostało przez stronę pozwaną zawinione. Przeludnienie panujące w zakładach karnych stanowi bowiem efekt długoletniego niedoinwestowania zakładów karnych, przy jednoczesnym wzroście przestępczości i wynikającym stąd zaostrzeniu polityki karnej Państwa. W żadnym zaś razie nie zostało wykazane, aby niedogodności związane z odbywaniem przez powodów kary stanowiły tu następstwo celowej ich dyskryminacji przez funkcjonariuszy służby więziennej, czy też działania dyrektorów zakładów karnych wymierzonego przeciw osadzonym w ogólności. Przeciwko przyznaniu powodom zadośćuczynienia pieniężnego przemawia też w ocenie Sądu powołana wyżej okoliczność, że – pomijając kwestię przeludnienia – nie udowodnili oni, aby w czasie odbywania przez nich kary naruszono ich konkretne prawa. Sąd nie pominął również faktu, że powodowie znaleźli się w zakładzie karnym w związku z popełnieniem umyślnego przestępstwa, zatem czerpanie przez nich korzyści majątkowych z faktu prawnego pozbawienia wolności mogłoby w tej sytuacji słusznie zostać odebrane jako niemoralne, zwłaszcza, że kwoty żądanego przez nich zadośćuczynienia pozostają tu w rażącej dysproporcji do ich sytuacji majątkowej i nie zostały przez nich w żaden sposób umotywowane. Sąd Okręgowy wskazał nadto, że roszczenie zgłoszone przez powoda J. B. podlegało oddaleniu także z uwagi na skutecznie podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia. Przedawnieniu w części uległo także roszczenie powoda A. L. (art. 442 1 § 1 zd. 1 k.c.), tj. za okres pobytu w zakładzie od dnia 22.10.2004 r. do dnia 27.01.2007 r. (powód A. Lis złożył pozew w dniu 28.01.2010 r.). Orzekając o kosztach procesu, Sąd zastosował przepis art. 102 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku wywiedli powodowie B. B. i A. L., zaskarżając wyrok w całości i wnosząc o jego zmianę przez zasądzenie na rzecz skarżących kwot dochodzonych pozwem. W apelacji powód B. B. skoncentrował się na fakcie długotrwałego i nieuzasadnionego szczególnym przypadkiem przeludnienia w celach mieszkalnych, w których przebywał, wskazując, iż naruszało to godność powoda oraz poczucie własnej wartości. Powód zarzucił, że w jednostce były wolne niezagospodarowane pomieszczenia, które można było adaptować na cele mieszkalne, a strona pozwana 6 --- STRONA 7 --- Sygn. akt I ACa 616/11 celowo pogarszała warunki bytowe powoda, co wpływa na ocenę stopnia jej zawinienia. Ponadto wskazał, iż cele i kąciki sanitarne były brudne, zagrzybiałe, a części metalowe w nich – zardzewiałe, zaś ściany brudne i dziurawe, co zagrażało jego zdrowiu. Powód A. L. w apelacji również odniósł się do naruszającego art. 248 k.k.w., długotrwałego przeludnienia w celach, a nadto zarzucił, iż Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie odniósł się do pozbawienia powoda możliwości wzięcia udziału w wyborach prezydenckich i wyborach do europarlamentu, osadzenia niepalącego powoda przez 8 miesięcy w celi z osobami palącymi oraz utraty zdrowia (spłaszczenie kręgu Th-Lx) wskutek ćwiczeń na nieatestowanej siłowni na terenie Zakładu Karnego w W. Powód zarzucił nadto, że w celach są karaluchy i pluskwy, a na wszelkie uwagi w tym zakresie administracja więzienna reagowała karami dyscyplinarnymi. W odpowiedzi na apelację powoda B. B. strony pozwana wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie o powoda na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Na rozprawie w dniu 15 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny oddalił wniosek dowodowy B. B. z dnia 30.05.2011 r. Sąd Apelacyjny zważył: Apelacje powodów jako oczywiście nieuzasadnione podlegały oddaleniu. Na wstępie wskazać należy, iż za podstawę swojego orzeczenia Sąd Apelacyjny w całości przyjął prawidłowo poczynione ustalenia Sądu Okręgowego. Sąd ten dokonał bowiem wszechstronnej oceny materiału dowodowego, zgromadzonego w niniejszej sprawie, którą prawidłowo i zgodnie z wymogami art. 233 § 1 k.p.c. uzasadnił. Sąd Apelacyjny podzielił również ocenę i wnioski Sądu I instancji, wyprowadzone na podstawie tych ustaleń faktycznych. Sąd Apelacyjny oddalił wniosek dowodowy powoda B. B. o dokonanie oględzin jego celi mieszkalnej i sporządzenie dokumentacji fotograficznej, uznając, iż powyższy dowód był zbędny dla oceny zasadności apelacji, a w konsekwencji – powództwa. Po pierwsze trzeba zauważyć, że w myśl art. 217 § 2 k.p.c. Sąd pominie środki dowodowe, jeżeli okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione. 7 --- STRONA 8 --- Sygn. akt I ACa 616/11 Pismo Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. (k. 256) dostatecznie wyjaśniło okoliczność stale pogarszającego się stanu sanitarnego cel mieszkalnych z uwagi na nieprawidłowe ich używanie przez osadzonych. Po drugie podkreślenia wymaga, że stosownie do treści art. 227 k.p.c. przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Skoro powód domaga się od strony pozwanej zadośćuczynienia za okres pobytu w Zakładzie Karnym w W., w którym przed wytoczeniem powództwa w listopadzie 2009 r. osadzony był od lutego 2009 r., a obecnie – po powrocie w czerwcu 2010 r. z Zakładu Karnego w K. – przebywa w innej celi, to stan tej celi nie ma znaczenia dla oceny warunków bytowych powoda sprzed wytoczenia powództwa. Przechodząc do szczegółowego rozważenia zarzutów obu apelacji, w pierwszej kolejności należy zauważyć, że – wbrew niezrozumiałemu (w świetle treści uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia) przekonaniu powodów – tak w ocenie Sądu Okręgowego wyrażonej w pisemnym uzasadnieniu, jak i w ocenie Sądu Apelacyjnego, osadzenie powodów w przeludnionej celi stanowiło naruszenie ich dóbr osobistych, a mianowicie godności oraz prawa do prywatności, które to wartości cywilizowane państwo w sposób odpowiedni winno zapewnić także osobom pozbawionym wolności. Wprawdzie Sąd I instancji uznał za nieudowodnione twierdzenia powodów o innych jeszcze naruszeniach, dotyczących m.in. nienależytego wyposażenia cel, nieodpowiedniego wyposażenia, oświetlenia i temperatury, niewłaściwych warunków sanitarnych, braku poszanowania intymności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych i braku dostępu do aktów prawnych, to jednak powyższe nie niweczy oceny, że do naruszenia dóbr osobistych powodów podczas ich pobytu w Zakładzie Karnym w W. doszło już przez to, że przebywali w celi przeludnionej. Niezależnie od tego Sąd Apelacyjny podziela w pełni ocenę Sądu Okręgowego, iż w świetle przedstawionych przez powodów dowodów nie było podstaw do ustalenia, że strona pozwana dopuściła się także innych sugerowanych w pozwach naruszeń dóbr osobistych powodów. W ocenie Sądu Apelacyjnego powodowie nie udźwignęli ciężaru udowodnienia faktów, z których wywodzą korzystne dla siebie skutki prawne. Podkreślić przy tym trzeba, że samo twierdzenie strony nie jest dowodem, a twierdzenie dotyczące istotnej dla sprawy okoliczności (art. 227 k.p.c.) powinno być udowodnione przez stronę to twierdzenie zgłaszającą (wyrok Sądu Najwyższego z 8 --- STRONA 9 --- Sygn. akt I ACa 616/11 dnia 22.11.2001 r., sygn. I PKN 660/00, publ. Wokanda 2002/7-8/44). Zgodnie z art. 232 k.p.c. obowiązek wskazania dowodów obciąża przede wszystkim strony, a w myśl art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Oznacza to, że ten, kto powołuje się na przysługujące mu prawo, występując z żądaniem, obowiązany jest udowodnić okoliczności faktyczne uzasadniające to żądania. Chodzi tu o fakty, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, wykazujące istnienie prawa. Zgodnie z obowiązującą w postępowaniu cywilnym zasadą kontradyktoryjności sąd nie ma obowiązku zarządzania dochodzeń w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie, ani też sąd nie jest zobowiązany do przeprowadzania z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (wyrok SN z dnia 17.12.1996 r., sygn. I CKU 45/96, publ. OSNC 1997/6-7/76). Dopuszczenie dowodu z urzędu jest co do zasady prawem a nie obowiązkiem sądu. W związku z powyższym, jeżeli materiał dowodowy zgromadzony przez strony nie daje podstawy do dokonania odpowiednich ustaleń faktycznych sąd musi wyciągnąć ujemne konsekwencje z nieudowodnienia faktów przytoczonych na uzasadnienie żądań lub zarzutów. Wobec powyższego i w myśl art. 232 k.p.c. to powodowie byli obowiązani wskazać dowody dla stwierdzenia zarzucanych przez nich naruszeń ich dóbr osobistych oraz wykazać zawinienie strony pozwanej, co miałoby uzasadniać przyznanie stosownego zadośćuczynienia, czego powodowie nie uczynili. Postępowanie dowodowe potwierdziło jedynie fakt przeludnienia w Zakładzie Karnym w W. Odnosząc się natomiast do zarzutów powodów związanych z brakiem czystości w celach i kącikach sanitarnych, wskazać należy, że na stan cel wpływa ich nieprawidłowy sposób użytkowania przez osadzonych, co jednoznacznie wynika z pisma inspektora sanitarnego w W. (k. 256). Powodowie nie wykazali zaś, by na skutek zarzucanego zagrzybienia cel pogorszył się stan ich zdrowia. Ponadto, jak wynika z oświadczenia zastępcy kierownika działu kwatermistrzowskiego, cele, w których przebywali powodowe w pozwanym Zakładzie Karnym, były wyposażone w odpowiedni sprzęt (łóżka, szafki, krzesła, wieszak, lustro, miednicę, wiadro i szczotki), a kącik sanitarny był wyodrębniony i oddzielony ścianką od reszty celi. Skazani mieli zapewniony dostęp do bieżącej wody i środków czystości. 9 --- STRONA 10 --- Sygn. akt I ACa 616/11 Powód B. B. dopiero w apelacji zarzucił, że w jednostce były wolne niezagospodarowane pomieszczenia, które można było adaptować na cele mieszkalne, jednakże nie powołał na tę okoliczność żadnego dowodu, nie wskazując nawet, z jakiego źródła posiada wiedzę w tym zakresie, co czyni jego twierdzenie gołosłownym. Z tych samych przyczyn na uwzględnienie nie zasługuje także kolejny zarzut B. B., jakoby strona pozwana celowo pogarszała jego warunki bytowe. Powodowie powinni byli przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swych wniosków jeszcze w toku postępowania przed Sądem I instancji (art. 217 § 1 k.p.c.), bowiem w postępowaniu apelacyjnym Sąd Odwoławczy dopuszcza nowe dowody tylko wówczas, gdy potrzeba powołanie się na nie wynikła później (art. 381 k.p.c.). A. L. zarzucił nadto, iż Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie odniósł się do pozbawienia powoda możliwości wzięcia udziału w wyborach prezydenckich i wyborach do europarlamentu, osadzenia niepalącego powoda przez 8 miesięcy w celi z osobami palącymi oraz utraty zdrowia (spłaszczenie kręgu Th-Lx) wskutek ćwiczeń na nieatestowanej siłowni na terenie Zakładu Karnego w W. Wbrew zarzutom powoda Sąd Okręgowy nie pominął tych kwestii, lecz jedynie ogólnikowo wskazał, że pozostałych (poza faktem przeludnienia) zarzutów szczegółowych powodowie nie udowodnili. W materiale dowodowym niniejszej sprawy brak jakichkolwiek dowodów lub wniosków dowodowych powoda na okoliczność, iż będąc osobą niepalącą przebywał on w celach z osobami palącymi, w związku z czym był narażany na utratę zdrowia. Okoliczność ta nie została poparta żadnymi odpowiednimi dla jej wykazania dowodami. Nieudowodniony pozostał także zarzut pozbawienia powoda prawa uczestniczenia w wyborach. Nawet jeśli powód w wyborach nie wziął udziału, co można byłoby sprawdzić na odpowiedniej liście uprawnionych do głosowania, to przeprowadzenie takiego dowodu byłoby niecelowe, bowiem nadal nieudowodnionym pozostaje, czy powód nie głosował z własnej woli czy na skutek niezgodnego z prawem zachowania pracowników administracji strony pozwanej. Powód A. L. nie powołał żadnego wiarygodnego dowodu, którego przeprowadzenie prowadziłoby do ustalenia, że został on pozbawiony prawa do udziału w wyborach. Powód nie wykazał także, że wskutek działania strony pozwanej doznał urazu kręgosłupa (spłaszczenia trzonu kręgu Th-LX) i stał się – jak twierdzi – inwalidą. 10 --- STRONA 11 --- Sygn. akt I ACa 616/11 Przedłożone przez powoda w toku procesu, i ponownie dołączone do apelacji, dokumenty, tj. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności i wynik badania RTG potwierdzają jedynie istnienie u powoda urazu kręgosłupa (nieco spłaszczony trzon kręgu Th-LX), który może odpowiadać dawno przebytym zmianom pourazowym oraz że powoda zaliczono do lekkiego stopnia niepełnosprawności, lecz nie da się ustalić, od kiedy ta niepełnosprawność istnieje. Jeżeli powód wywodzi z doznanego uszczerbku na zdrowiu swe prawo do żądania zadośćuczynienia, winien udowodnić, że urazu doznał u strony pozwanej, wskutek jej działania lub zaniechania. Tymczasem także co do tej okoliczności powód A. L. nie udźwignął spoczywającego na nim ciężaru dowodu. Podkreślić należy, iż w doktrynie i orzecznictwie, przywołanym zresztą trafnie przez Sąd I instancji w uzasadnieniu skarżonego wyroku, powszechny jest pogląd, że dla zasądzenia zadośćuczynienia, jak i świadczenia na cel społeczny nie wystarczy ustalenie bezprawności naruszenia (zagrożenia) dobra osobistego, ale konieczne jest ustalenie działania zawinionego. Bezprawność działania nie jest wystarczającą przesłanką do zasądzenia odpowiedniego zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. z uwagi na odesłanie w art. 24 k.c. do „zasad przewidzianych w kodeksie”. Przepis art. 448 k.c. nie może być bowiem interpretowany w oderwaniu od zasad rządzących odpowiedzialnością cywilną oraz systemem ochrony dóbr osobistych. Wskazuje na to usytuowanie art. 448 k.c. w tytule VI księgi trzeciej k.c. „Czyny niedozwolone” i okoliczność, że generalną zasadą odpowiedzialności, przyjętą w kodeksie cywilnym w odniesieniu do czynów niedozwolonych, jest odpowiedzialność na zasadzie winy. Sąd Odwoławczy podziela przy tym pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z 2 października 2007 r. (II CSK 269/07), zgodnie z którym samo osadzenie w przeludnionej celi nie jest wystarczającą podstawą do uwzględnienie żądania zadośćuczynienia. Warunki, w których przebywali powodowie, nie mogą być bowiem oceniane jako niegodziwe, gdyż osoba osadzona musi się liczyć z ograniczeniami i dolegliwościami. Sąd Apelacyjny stoi również na stanowisku, znajdującym potwierdzenie w ugruntowanym od lat poglądzie wyrażanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego, iż sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych. Podstawowym bowiem kryterium decydującym o 11 --- STRONA 12 --- Sygn. akt I ACa 616/11 możliwości zasądzenia takiego zadośćuczynienia winien być m.in. stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra oraz poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19.04.2006 r., II PK 245/05, OSNP 2007/7-8/101 i w wyroku z 12.12.2002 r., V CKN 1581/00, OSNC 2004/4/53). Przenosząc owe uwagi na grunt omawianej sprawy stwierdzić należy, iż w konsekwencji dla uwzględnienia żądania powoda nie było wystarczające jedynie wykazanie obiektywnie nieprawidłowego stanu polegającego na odbywaniu przez skarżącego kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, ale również konieczne było wykazanie choćby minimalnego stopnia winy naruszyciela. Dokonując oceny w tym zakresie Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu I instancji, iż działanie strony pozwanej nie było zawinione. Odnosząc się do kwestii winy to tę przesłankę odpowiedzialności za brak zapewnienia osadzonym warunków metrażowych zgodnych z art. 110 § 2 k.k.w. upatrywać należy poza jednostką organizacyjną, która bezpośrednio odpowiadała za warunki, w jakich powodowie odbywali karę pozbawienia wolności w spornym okresie. Wskazać przy tym trzeba, iż jednostki penitencjarne pomimo przepełnienia nie mogą odmówić przyjęcia skazanego a gospodarkę finansową prowadzą w oparciu o przepisy prawa budżetowego. Co więcej Zakład Karny w W., w celu zapewnia najlepszych z możliwych warunków metrażowych, podejmował wszelkie działania, które leżały w jego gestii, informując przy tym na bieżąco sąd penitencjarny o panującym przeludnieniu. W ocenie Sądu Apelacyjnego brak należytego dofinansowania więziennictwa nie może być także uznany za przejaw złej woli ustawodawcy, którego świadomym działaniem byłaby stworzenie takich warunków odbywania kary, które same w sobie stanowiłyby dodatkową dolegliwość i represję dla osób skazanych, co stanowiłoby przejaw niehumanitarnej polityki penalnej państwa. Niedofinansowanie więziennictwa, tak jak wielu innych aspektów publicznej działalności Państwa, w tym przede wszystkim działań podejmowanych na rzecz osób, które nie naruszają porządku prawnego (służba zdrowia, szkolnictwo, opieka społeczna) jest efektem wieloletnich zaszłości determinowanych poprzednimi warunkami ustrojowymi i odczuwalnymi jeszcze skutkami transformacji sytemu społeczno – ekonomicznego. W takich zaś realiach zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych, które nie wynikało z celowego i nacechowanego złą wola 12 --- STRONA 13 --- Sygn. akt I ACa 616/11 działania jakiegokolwiek podmiotu odpowiedzialnego za warunki odbywania przez niego kary pozbawienia wolności, leżałoby w sprzeczności z powszechnym poczuciem sprawiedliwości, od czego nie można abstrahować przy orzekaniu o zadośćuczynieniu. Dodatkowo trzeba podkreślić, że warunki w jakich powodowie odbywali ową karę, były takie same jak dla innych więźniów, nie mogły być więc one formą jakiejkolwiek indywidualnej dyskryminacji. Warunki te odpowiadały standardowi, jaki na obecnym etapie możliwości finansowych państwa można było zapewnić. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle powyższego uznać należało, że powodowie nie wykazali, aby ich dolegliwości, wynikające z przebywania w przeludnionej celi, uzasadniały twierdzenie, że warunki, w jakich odbywali oni karę pozbawienia wolności, są niegodziwe i niehumanitarne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, za przyznaniem powodom kwoty pieniężnej tytułem rekompensaty za naruszenie dóbr osobistych nie przemawia ani stopień nasilenia dolegliwości, odczuwanych przez powodów w związku z przebywaniem w zatłoczonej celi, ani działania strony pozwanej, dokładającej starań w celu zmniejszenia odczuwanego przez powodów dyskomfortu. Dokonując oceny stopnia pokrzywdzenia, którego doznali powodowie w związku z naruszeniem ustawowej normy minimalnej powierzchni celi na jednego osadzonego, Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, że zarówno powodowie, jak i osadzeni wraz z nim więźniowie, mogą korzystać z oferowanych przez zakład sposobów spędzania czasu poza celą, i zredukować tym samym dyskomfort wynikający z konieczności wspólnego przebywania w przeludnionym pomieszczeniu. Osadzeni mogą przebywać na spacerach, korzystać z biblioteki i uprawiać sport. Z tych zatem względów sporne roszczenia powodów nie mogły zostać ostatecznie uwzględnione, pomimo tego, iż doszło do naruszenia ich dóbr osobistych. Zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego wydany został w oparciu o prawidłowo ustalony stan faktyczny i przy zastosowaniu prawidłowo przywołanych w jego uzasadnieniu przepisów prawa materialnego. Wobec powyższego apelacje wniesione przez powodów B. B. i A. L., na podstawie art. 385 k.p.c., należało oddalić jako oczywiście bezzasadne. Orzeczenie o kosztach postępowania odwoławczego, zgodnie z żądaniem strony pozwanej zawartym w odpowiedzi na apelację powoda B. B., Sąd Apelacyjny wydał na 13 --- STRONA 14 --- Sygn. akt I ACa 616/11 podstawie art. 98 i 99 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 6 i § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. „w sprawie opłat za czynności adwokackie…” (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.), zasądzając od powoda B. B. na rzecz strony pozwanej kwotę 2.700 zł. Rozstrzygając o kosztach postępowania odwoławczego, Sąd Apelacyjny uznał, że brak było podstaw do zastosowania art. 102 k.p.c. Przepis ten stanowi wyjątek od reguły wynikającej z art. 98 § 1 k.p.c., zgodnie z którą strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowej obrony. Stanowiąc odstępstwo od zasady odpowiedzialności za wynik procesu jest rozwiązaniem szczególnym, niepodlegającym wykładni rozszerzającej, wykluczającym stosowanie wszelkich uogólnień, wymagającym do swego zastosowania wystąpienia wyjątkowych okoliczności. Ustawodawca nie skonkretyzował pojęcia „wypadków szczególnie uzasadnionych”, pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy, sądowi meriti . Za taką wyjątkową okoliczność nie może być uznane to, że Sąd zwolnił powoda z ponoszenia kosztów sądowych, w świetle przedłożonego przez niego oświadczenia majątkowego zwłaszcza, że jak powyżej wskazano zaskarżony wyrok Sądu I instancji był w pełni prawidłowy, zaś apelacja nie zawierała żadnego uzasadnionego zarzutu. W konsekwencji brak było uzasadnionych podstaw do przerzucenia całości kosztów prowadzonego przez powoda procesu na przeciwnika procesowego, tj. Skarb Państwa. Z tych też przyczyn orzeczono, jak w sentencji. bp 14