Wyrok I ACa 615/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 615/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Piotr Wójtowicz Sędziowie : SA Joanna Skwara-Kałwa SO del. Tomasz Ślęzak (spr.) Protokolant : Justyna Wnuk po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa A. G. przeciwko Skarbowi Państwa-Okręgowemu Inspektoratowi Służby Więziennej w (...), Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (...) i Dyrektorowi Zakładu Karnego w (...) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 25 stycznia 2010 r., sygn. akt II C 318/08 1) zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1. w ten sposób, że zasądza od pozwanego Skarbu Państwa-Dyrektora Zakładu Karnego w (...) na rzecz powoda 2000 (dwa tysiące) złotych z ustawowymi odsetkami od 13 listopada 2008 r., a w pozostałej części powództwo oddala; 2) w pozostałym zakresie apelację oddala; 3) przyznaje adwokatowi T. P. od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Katowicach) 1220 (tysiąc dwieście dwadzieścia) złotych, w tym 220 złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. I A Ca 615/10 --- STRONA 2 --- UZASADNIENIE Powód A. G. domagał się od Skarbu Państwa - Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej w (...) kwoty 100 000 zł., z ustawowymi odsetkami, tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia. W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że przebywał w Areszcie Śledczym w (...) od 15 marca 2000 r. do 5 marca 2004 r. , następnie od 5 marca 2004 r. do 10 września 2006 r. w Zakładzie Karnym w (...). Wskazał także, że pozwany zobowiązany jest traktować osadzonych zgodnie z zasadami przewidzianymi w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz zapewnić im, w myśl art. 110 k.k.w. minimum 3 m2 powierzchni w celi. Wbrew tym regulacjom, zdaniem powoda, pozwany nie zapewnił mu w trakcie osadzenia odpowiednich warunków pobytu i w związku z tym odpowiedzialny jest za nadmierne przeludnienie, brak należnego wyposażenia cel, niezabudowane sanitariaty w pomieszczeniach mieszkalnych, zawilgocone i zagrzybiałe ściany, brak wentylacji w celach, nadmierną w nich temperaturę, brak zajęć oraz ćwiczeń fizycznych, brak dostępu do aktów prawnych i komentarzy, brak warunków do utrzymywania higieny osobistej oraz brak cel dla niepalących. Pozwany Skarb Państwa - Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w (...) wniósł o oddalenie powództwa i takie też było stanowisko pozostałych wskazanych reprezentantów Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w (...) i Dyrektora Zakładu Karnego w (...), przy czym ten pierwszy podniósł także zarzut przedawnienia. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwo i odstąpił od obciążenia powoda kosztami procesu. Sąd Okręgowy ustalił, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w (...) w okresie od 15 marca 2000 r. do 5 marca 2004 r., a w Zakładzie Karnym w (...) od 5 marca 2004 r. do 10 września 2006 r. W obu tych jednostkach penitencjarnych miało miejsce przeludnienie w czasie pobytu powoda, choć w Zakładzie Karnym w (...) powód przebywał także na oddziale terapeutycznym i w izbie chorych, gdzie przeludnienia nie było. Administracja Zakładu Karnego w (...) w latach 2001-2006 w celu pozyskani większej ilości miejsc zakwaterowania adaptowała i przerobiła na dodatkowe pomieszczenia mieszkalne dla osadzonych pięć pomieszczeń. W tej jednostce penitencjarnej, podczas pobytu powoda w latach 2004-2006 przygotowano ofertę zajęć kulturalnych, oświatowych i sportowych, organizowano prelekcje i konkursy, co pozwalało osadzonym spędzać czas poza celami mieszkalnymi. Osadzeni mogli uczestniczyć w spotkaniach religijnych. W roku 2004 zorganizowano dwie wystawy plastyczne, dziewięć turniejów sportowych, trzydzieści pięć konkursów radiowęzłowych, pięć koncertów i przedstawień. Osadzeni mieli dostęp do biblioteki, do zbiorów której regularnie wprowadzano nowe książki. Były w niej również kodeksy, m.in.65 sztuk kodeksu postępowania karnego, 65 sztuk kodeksu karnego, 112 sztuk kodeksu karnego wykonawczego, udostępniane w czytelni Ponadto w każdym oddziale mieszkalnym u wychowawców znajduje się zestaw kodeksów (kk, kpk, kkw), z których osadzeni mogą korzystać. W latach 2004-2006 w Zakładzie Karnym w (...) poddawano okresowym kontrolom przewody kominowe i podłączenia wentylacyjne, z których wynika, że wykonane konstrukcje i elementy mieszczą się w obowiązujących normach. W celach mieszkalnych usytuowane są tzw. kąciki sanitarne, na które składa się muszla klozetowa oraz umywalka z bieżącą wodą. Kąciki sanitarne oddzielone są od reszty pomieszczenia parawanem wykonanym z dykty o wysokości 1,20-1,30 m. W czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w (...) również regularnie prowadzone były ząjęcia kulturalno- oświatowe dla osadzonych. Organizowano konkursy plastyczne, koncerty muzyczne, turnieje warcabowe, konkursy radiowęzła, turnieje szachowe i tenisa stołowego. Osadzeni mieli możliwość uczestniczenia w ząjęciach rekreacyjnych z elementami siłowni, które odbywały się w świetlicy aresztu. Ponadto każdy z osadzonych mógł brać udział w spotkaniach grup wyznaniowych i spotkaniach ekumenicznych Organizowano spotkania z pracownikami Klubu Pracy i Miejskiego Ośrodka Pomoc Społecznej. Powód, podobnie jak każdy osadzony miał dostęp do biblioteki. W oparciu o te ustalenia Sąd Okręgowy, analizując przepisy art. 23 i 24 w związku z art. 448 kodeksu cywilnego uznał, że doszło do naruszenia godności i prawa do intymności powoda w wymienionych przez niego zakładach --- STRONA 3 --- penitencjarnych, z tym, że biorąc pod uwagę ograniczone możliwości finansowe i obowiązek przyjęcia skazanego (osoby wobec której zastosowano tymczasowe aresztowanie) przez administrację zakładu, nie można przypisać pozwanemu zawinienia w takim działaniu. Dodatkowo Sąd pierwszej instancji powołał się na zasady współżycia społecznego z którymi w sprzeczności pozostawało by przyznanie powodowi zadośćuczynienia oraz na wyłącznie finansowy interes powoda, co także nie mieści się w racji przepisów o ochronie dóbr osobistych. Na koniec Sąd Okręgowy ocenił zasadność zarzutu przedawnienia roszczenia podniesionego przez pozwanego w odniesieniu do okresu w jakim powód przebywał w Areszcie Śledczym w (...) uznając, że wobec zapadłego rozstrzygnięcia zarzut ten nie ma znaczenia. Jako podstawa orzeczenia o kosztach wskazany został art. 102 k.p.c. W apelacji od tego wyroku, powód zaskarżając go w całości i zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja zasługuje na częściowe uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy, dla uporządkowania stanu faktycznego sprawy, odnieść się do podniesionego przez Dyrektora Aresztu Śledczego w (...) zarzutu przedawnienia, który słusznie przez Sąd Okręgowy uznany został za skuteczny ( art. 442 1 § 1 k.c.). To oznacza, że okoliczności faktyczne ustalone w postępowaniu pierwszoinstancyjnym dotyczące pobytu powoda w Areszcie Śledczym w (...) od marca 2000 do marca 2004 roku, nie mogą być brane pod uwagę przy ocenie zasadności roszczenia powoda. Skupiając się zatem na pobycie powoda w Zakładzie Karnym w (...), w okresie od marca 2004 do września 2006 roku, stwierdzić należy, że ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy są powierzchowne i zawierają sprzeczności, podczas gdy okoliczności podnoszone przez strony w ich pismach procesowych oraz zaoferowane przez pozwanego dowody, pozwalały na precyzyjniejsze ustalenia faktyczne, zwłaszcza w odniesieniu do zarzutu przeludnienia podnoszonego przez powoda. Zaszła więc potrzeba poczynienia szerszych, w tym zakresie, ustaleń w oparciu o zgromadzony przed sądem pierwszej instancji materiał dowodowy. Wymienione wyżej sprzeczności, dotyczą przede wszystkim stwierdzenia, że z jednej strony w obu jednostkach penitencjarnych miało miejsce przeludnienie gdy przebywał w nich powód, z drugiej, że w Zakładzie Karnym w (...) powód przebywał na oddziale terapeutycznym i w izbie chorych, gdzie nie było przeludnienia. Tymczasem analiza materiału dowodowego w tym zakresie ( wykaz cel w których przebywał powód, wykaz cel przeludnionych ) i pisma procesowe stron, pozwalają na ustalenia, że powód nie przebywał podczas pobytu w Zakładzie Karnym w (...) w warunkach przeludnienia przez 9 miesięcy: osadzony w celi numer (...) i izbie chorych ( pismo pozwanego- karta 164 ) oraz w okresie od 25 października 2004 r. do 27 kwietnia 2005 r. tj. przez 6 miesięcy ( pismo pozwanego- karta 166 ). Przyjąć zatem należy, że pozwany, przyznając istnienie ogólnego stanu przeludnienia w Zakładzie Karnym w (...) w czasie pobytu w nim powoda i to w stopniu znacznym, a także postępującym ( od 120 % do 140 % ), wykazał łączny okres przebywania powoda w celach o powierzchni zgodnej z prawem wynoszący 15 miesięcy. Tymczasem powód przebywał w Zakładzie Karnym w (...) przez 29 miesięcy, co oznacza, że w warunkach przeludnienia, w tym czasie, przez 14 miesięcy. Samo przekroczenie przewidzianej w przepisach kodeksu karnego wykonawczego normy powierzchniowej dla osadzonego w zakładzie penitencjarnym nie musi oznaczać naruszenia jego dóbr osobistych. Jeżeli bowiem występują kumulatywnie okoliczności które, z jednej strony, przewidziane prawem ( obowiązujący w czasie pobytu powoda art. 248 k.k.w.), z drugiej związane z zapewnieniem osadzonym innych form spędzania czasu poza celą, łagodzą skutki przeludnienia, do naruszenia dóbr osobistych nie dochodzi. W okolicznościach faktycznych sprawy, także i --- STRONA 4 --- w tym zakresie, dostrzec można sprzeczności. Podnoszona przez pozwanego okoliczność związana z realizowaniem obowiązku zawiadamiania sędziego penitencjarnego o przeludnieniu ma charakter ogólny, nie odnosi się do sytuacji powoda, a już w żadnym razie nie można stwierdzić, żeby stan przeludnienia dotykał powoda okresowo. Poza tym, za nieuzasadnione należy uznać powoływanie się na okoliczności mające rekompensować powodowi, i innym osadzonym, pobyt w celach przeludnionych ( korzystanie z innych pomieszczeń w ramach różnych zajęć ) i jednocześnie wskazywanie na sposoby redukcji przeludnienia poprzez zamianę tych właśnie dodatkowych pomieszczeń ( świetlice, gabinet terapii zajęciowej ) na cele. Te okoliczności faktyczne wskazują na naruszenie wymienionych przez Sąd Okręgowy dóbr osobistych powoda, co zresztą uznał ten Sąd, tyle tylko, że niekonsekwentnie i w sposób nie do końca zrozumiały, uznał brak podstaw do rekompensaty tego naruszenia powodowi w postaci zadośćuczynienia. Tymczasem, tak jak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 października 2007 r.(II CSK 269/07 , M. P. 2007/21/172), stosownie do art. 30 Konstytucji RP przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych, obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swe zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 417 k.c. jest szkoda w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., a konsekwencją może też być zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę w wypadkach wskazanych wart. 445 k.c. i 448 k.c. Biorąc pod uwagę ciężar dowodu, obciążający pozwanego (art. 6 k.c. w zw. z art. 24 k.c.), uznać należało, że pozwany naruszył dobra osobiste powoda w stopniu uzasadniającym przyznanie mu zadośćuczynienia poprzez osadzenie powoda w celach, w których metraż na osobę wynosił mniej niż 3m 2 . Państwo działając w granicach imperium, realizując swe zadania represyjne nie może wykonywać swych zadań w sposób prowadzący do większego ograniczenia praw człowieka niż wynika to z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Wynika to z art. 30 Konstytucji RP, a także z art. 10 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych 1 Publicznych z 19 grudnia 1966r (Dz. U. z 1977r. Nr 38 poz. 167 i 169) i z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 grudnia 1950 r. Poza tym, ustawodawstwo polskie w art. 110 k.k.w. zapewniło osadzonemu powierzchnię celi mieszkalnej nie mniejszą niż 3m 2 na osobę. Nie można także zaakceptować poglądu Sądu pierwszej instancji odnoszącego się do przesłanki winy jako podstawy odpowiedzialności pozwanego. Wbrew tym rozważaniom, dla uwzględnienia roszczenia o zapłatę zadośćuczynienia o jakim mowa wart. 448 k.c. nie jest niezbędne wykazanie winy. Od 1 września 2004 r. obowiązuje bowiem nowe brzmienie przepisu art. 417 k.c. zgodnie z którym przesłanką odpowiedzialności deliktowej Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej jest niezgodność z prawem określonego działania lub zaniechania. Przepis ten nie wymaga wykazania winy wyrządzającego szkodę. Wymogu takiego nie zawiera też przepis art. 448 k.c. Dlatego też, biorąc pod uwagę, że do naruszenia godności osobistej powoda w czasie jego pobytu w Zakładzie Karnym w (...) doszło i brak jest podstaw do zaakceptowania istnienia okoliczności wyłączających odpowiedzialność pozwanego, należało przyznać powodowi stosowne zadośćuczynienie. Jego wysokość powinna odpowiadać ugruntowanym w orzecznictwie standardom. Z całą pewnością dochodzona kwotę 100 000 zł. należy uznać za zbyt wygórowaną. Powód przebywał w celach przeludnionych, jak ustalono, przez okres 14 miesięcy i nie ulega wątpliwości, że stan taki przez ten czas musiał wywoływać u niego przykre doznania psychiczne. W judykaturze utrwalony jest pogląd, że zadośćuczynienie o jakim mowa wart. 448 k.c. nie może być symboliczne lecz powinno poszkodowanemu kompensować doznaną krzywdę. Mając na względzie rodzaj tej krzywdy, czasokres jej trwania, rodzaj doznawanych przez powoda dolegliwości Sąd Apelacyjny uznał, że kwota 2 000 zł, z ustawowymi odsetkami , jest odpowiednia. Zadośćuczynienie nie może zmierzać do wzbogacenia uprawnionego, a przyznana kwota stanowi próbę zrekompensowania złych doznań i dyskomfortu psychicznego powoda. Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Zakładu Karnego w (...) na rzecz powoda 2 000 zł tytułem zadośćuczynienia, --- STRONA 5 --- z ustawowymi odsetkami należnymi od dnia doręczenia odpisu pozwu pozwanemu (art.481§1k.c.), a w pozostałej części powództwo oddalił, oddalając także w pozostałym zakresie apelację na podstawie art. 385 k.p.c., oraz przyznał pełnomocnikowi powoda ustanowionemu z urzędu koszty nieopłaconej pomocy prawnej przy czym, biorąc pod uwagę niezbędny nakład pracy pełnomocnika powoda, czynności podjęte przez niego w sprawie, a także jej charakter, ograniczył kwotę wynagrodzenia do łącznej z podatkiem od towarów i usług kwoty 1220 zł.