Postanowienie I ACa 613/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 listopada 2008 r. Sąd Apelacyjny w Kat

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 613/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 listopada 2008 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Joanna Skwara-Kałwa Sędziowie : SA Rafał Dzyr SA Elżbieta Karpeta (spr.) Protokolant : Iwona Posyniak po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2008 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa B. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w (...) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II C 105/06 oddala apelację. Sygn. akt I ACa 613/08 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwo B. B. skierowane przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w (...) o zapłatę 200 000 zł. zadośćuczynienia za ból, cierpienie, trwały uszczerbek na zdrowiu jakich doznał powód w związku z nieprawidłowym leczeniem przez funkcjonariuszy pozwanego. Ustalił Sąd Okręgowy, że powód choruje na wrodzoną hemofilię A z poziomem czynnika VIII. W okresie od 2003r. do 20 lipca 2005r. powód był tymczasowo aresztowany. W Areszcie Śledczym w (...) na przestrzeni stycznia – marca 2003r. powód konsultowany był przez ortopedę i neurologa, podawano mu czynnik VIII. W sierpniu powód --- STRONA 2 --- odmówił przyjmowania czynnika VIII ale po trzech dniach zmienił zdanie i ponownie zaczął przyjmować czynnik VIII. Konsultacja ortopedyczna wykazała u powoda przykurcze stawu biodrowego lewego, kolanowego prawego spowodowane zaniechaniem ćwiczeń. W dacie ekstrakcji zęba podano powodowi czynnik VIII. Następnie powód odmawiał przyjmowania posiłków, brania leków. W dniu 2 kwietnia 2004r. rozpoczął protest głodowy. Nie wyrażał zgody na leczenie, przyjmowanie czynnika VIII, preparatów krwi, przetransportowanie do szpitala Ł.. Wykonana morfologia była na tyle zła, że zastosowano na mocy decyzji sądu przymusowe leczenie. Po pobycie w szpitalu w Ł. powód od dnia 3 sierpnia 2004r. przebywał w (...). Otrzymywał czynnik VIII, był konsultowany przez ortopedę, skarżył się na ból kolana prawego. Rozpoznano przetokę w okolicy kolana. Powoda skierowano do dalszego leczenia w szpitalu w W.. Sąd Okręgowy ustalił, że powód cierpiący na hemofilię leczony był prawidłowo, miał zapewnione podstawowe leczenie, reagowano w należyty sposób na zmiany w jego stanie zdrowia. W areszcie trudno znaleźć warunki do rehabilitacji. Postępowanie lekarzy w areszcie było prawidłowe, nie obarczone błędem. Szybka reakcja dyrektora Aresztu na głodówkę zapewniała przymus leczenia. Powód odmawiając przyjmowania czynnika VIII, głodując sam doprowadził się do znacznego wyniszczenia i daleko posuniętego pogorszenia stanu zdrowia. W opinii uzupełniającej biegły stwierdził, że nie można określić w którym momencie doszło do zakażenia protezy stawu kolanowego bakterią z rodzaju staphylococcus. Do zakażenia protez może dojść na sali operacyjnej, w okresie okołooperacyjnym lub wiele miesięcy, lat po zabiegu drogą krwiopochodną. Nie ma skutecznych metod leczenia zapalenia wątroby typu C. Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd Okręgowy wskazał, że podstawy odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa określone zostały w art. 417 k.c. Odpowiedzialność odszkodowawcza pozwanego uwarunkowana być musi istnieniem związku przyczynowego między szkodą powoda polegającą na rozstroju jego zdrowia, a działaniami bądź zaniechaniami funkcjonariuszy więziennej służby zdrowia. Powołując się na wnioski opinii biegłych Sąd Okręgowy uznał, że nie stwierdzono żadnych zaniedbań lekarzy w trakcie procesu leczenia powoda. Powód nie wymagał rehabilitacji połączonej ze specjalnymi zabiegami, powinien był robić ćwiczenia i chodzić o kulach. Powód jednak nie wykonywał zaleconych mu ćwiczeń, podejmował głodówki, odmawiał przyjmowania czynnika VIII. Tym samym nie można uznać, że to pozwany jest odpowiedzialny za wynik rehabilitacji powoda, który swoim zachowaniem przyczynił się do jej negatywnych rezultatów. Wbrew zarzutom powoda zostało u niego wdrożone leczenie z powodu przewlekłego zapalenia wątroby typu C. Brak było podstaw do podzielenia zarzutu powoda, że do zakażenia gronkowcem i wirusem C doszło podczas pobytu w pozwanym areszcie. Mając wszystkie powyżej przedstawione wnioski na uwadze Sąd oddalił powództwo. z uwagi na nie wykazanie przez powoda faktu wyrządzenia mu szkody w okresie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w (...), a także z uwagi na brak niezgodnego z prawem działania funkcjonariusza Skarbu Państwa. W apelacji od tego wyroku powód zarzucał Sądowi Okręgowemu błędne ustalenie stanu faktycznego, niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów. Zarzuty te uzasadniał apelujący nieuwzględnieniem przy orzekaniu przez Sąd Okręgowy faktu, że przeprowadzone w sprawie opinie biegłych stwierdzały wystąpienie pewnych zaniedbań w opiece nad powodem ze strony więziennej służby zdrowia. W szczególności wskazywał powód na zaniechanie skierowania go na zalecaną specjalistyczną rehabilitację. Nie ustosunkował się też Sąd Okręgowy – zdaniem apelującego - do sformułowań opinii biegłego, który nie dopatrzył się w postępowaniu więziennej służby zdrowia rażących uchybień, co oznacza, że uchybienia mniejszej rangi jednak występowały. Zarzucał także powód, że Sąd Okręgowy z niezrozumiałych względów pominął wniosek dowodowy powoda o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu hematologii i ortopedii oraz z zakresu chorób zakaźnych na okoliczność ustalenia jakie jest prawdopodobieństwo tego, że do zakażenia powoda gronkowcem i wirusowym zapaleniem wątroby typu C doszło w Areszcie Śledczym w (...). Powołując się na podniesione zarzuty domagał się powód zmiany zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie żądania pozwu, ewentualnie wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I Instancji. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. --- STRONA 3 --- Rozpoznanie apelacji wymaga przedstawienia w sposób spójny stanu faktycznego wynikającego ze zgromadzonego materiału dowodowego, gdyż jego przedstawienie przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jest chaotyczne i wyrywkowe. Powód urodzony w (...)r. jest chory na ciężką postać hemofilii A i pozostaje pod opieką wyspecjalizowanego ośrodka leczenia tego typu chorób (od 2002r.). W dniu 23 04 2002r. wykonano u niego protezoplastykę cementową stawu kolanowego prawego i zalecono pooperacyjnie rehabilitację ruchową w osłonie czynnikiem VIII w dawce 2x w tygodniu. Przebywał w ośrodku rehabilitacyjnym S. w K.. Pięć miesięcy później trafił do Aresztu Śledczego w (...) , a pierwszy jego pobyt w tym areszcie datuje się w okresie od 28 01 2003 do 26 03 2003r. Dnia 4 lutego 2003r. powód zgłosił ból i obrzęk kolana prawego. Przetoczono czynnik VIII i zalecono leczenie miejscowe, 19 lutego konsultowany ortopedycznie, zasugerowano skierowanie powoda do kliniki ortopedycznej w W., gdzie wykonano wcześniej zabieg operacyjny. Odnotowano brak dalszych wyników leczenia spowodowany zaniedbaniem rehabilitacji przez chorego. W okresie od 26 03 do 6 06 2003r. przebywał w Oddziale (...) Zakładu Karnego w Ł.. Tam w konsultacji ortopedycznej zalecono zabiegi rehabilitacyjne. Powód poruszał się wówczas na wózku inwalidzkim. Wrócił do Aresztu Śledczego w (...) dnia 6 czerwca 2003r. Podawano mu czynnik VIII z przerwą spowodowaną w sierpniu 2003r. oświadczeniem o odmowie przyjmowania czynnika. Dnia 26 listopada 2003r. konsultujący powoda lekarz ortopeda stwierdził przykurcz zgięciowy stawu kolanowego prawego po przeprowadzonym zabiegu operacyjnym i wyraził opinię, że chory wymaga rehabilitacji, która może być prowadzona w warunkach celi więziennej. Powód domagał się rehabilitacji specjalistycznej. Dnia 23 marca 2004r. dokonano u powoda ekstrakcji zęba podając czynnik VIII. W dniu 26 marca 2004r. powód zgłaszał wymioty treścią fusowatą i smoliste stolce. Przeprowadzono badanie nie stwierdzając krwawienia z przewodu pokarmowego. W następnych dniach zgłaszał podobne dolegliwości lecz nie wyrażał zgody na badanie per rectum i na podanie czynnika VIII. Stwierdzono niewielkie obniżenie poziomu hemoglobiny. Konsultacja ortopedyczna 7 kwietnia 2004r. wykazała przykurcze stawu kolanowego prawego i biodrowego lewego spowodowane zaniechaniem ćwiczeń usprawniających i rehabilitacji. W dniu 13 04 2004r. stwierdzono krwawienie z loży po usuniętym zębie a pacjent odmawiał przyjmowania posiłków, zaordynowanych leków, w tym czynnika VIII, licząc na leczenie wolnościowe. Oświadczył, że podejmuje protest głodowy. Dyrektor Aresztu wystąpił 7 kwietnia 2004r. do Sądu Okręgowego o zgodę na przymusowe leczenie. Postanowienie Sądu określające przymusowe leczenie wydane zostało 27 kwietnia 2004r. Powoda przetransportowano w dniu 4 maja 2004r. do Ł. i przebywał tam na oddziale wewnętrznym szpitala Zakładu Karnego do 3 sierpnia 2004r. Przy przyjęciu na oddział odnotowano, że chory był w stanie dość ciężkim (znacznego stopnia niedokrwistość, zaniki mięśni, odwodnienie, znaczny ubytek ciężaru ciała). Stwierdzono, że było to skutkiem nieprzyjmowania posiłków i odmawiania leczenia choroby podstawowej. Po powrocie do (...) możliwa była rehabilitacja jednak powód odmawiał wykonania zdjęć radiologicznych koniecznych do konsultacji ortopedycznej i dalszych konsultacji ortopedycznych. W dniu 14 11 2004r. powód skarżył się na bóle mięśniowe i gorączkę, wystąpił obrzęk kolana, ropień który opróżniono, wystąpiła przetoka, towarzyszyła temu gorączka. ustalono termin leczenia specjalistycznego w W. na 26 stycznia 2005r. Przygotowywany do zabiegu operacyjnego. Szpital Aresztu Śledczego na M. opuścił 27 lipca 2005r. wychodząc na wolność. Opinia Instytutu (...) w W. przeprowadzona w niniejszej sprawie wyjaśniła podstawowe zagadnienia związane z hemofilią. W przebiegu hemofilii dochodzi do samoistnych wylewów najczęściej odstawowych, które z czasem doprowadzają do artropatii tj. uszkodzenia i znacznego zniekształcenia stawu i ograniczenia ruchu w obrębie stawu. Chory powinien otrzymywać dawkę brakującego czynnika VIII i powinna być prowadzona rehabilitacja ruchowa, której zaniechanie może pogorszyć funkcjonowanie stawów. Wylewy mogą ulec zakażeniu i zropieniu także przy właściwym leczeniu substytucyjnym. Zabiegi stomatologiczne można przeprowadzać tylko w osłonie czynnika VIII. Mając na uwadze charakter choroby wrodzonej, na którą cierpi powód i okoliczności związane z jego pobytem w Areszcie Śledczym w (...), wynikające z dokumentacji leczenia powoda opinia Instytutu (...) w W. zawiera wniosek, że stan zdrowia powoda związany był z jego chorobą podstawową. W areszcie powód miał zapewnione leczenie substytucyjne, które było prowadzone poprawnie. Opinia wskazuje na dwie wątpliwości co do sposobu postępowania z aresztowanym: a) nie uzyskano odpowiednio wcześnie przymusu leczenia, a było to konieczne z uwagi na postawę powoda; b) zaniechanie rehabilitacji powoda w wyspecjalizowanym ośrodku. Wątpliwości te były przedmiotem opinii uzupełniającej Instytutu, która wyjaśniła, że powód mógł sam prowadzić rehabilitację, bo --- STRONA 4 --- uzyskał potrzebne informacje i wskazówki podczas pobytu w K.. Samodzielna rehabilitacja powoda możliwa była w warunkach więziennych. Zasadniczą przyczyną znacznego pogorszenia stanu zdrowia powoda był ropień. Nie był on jednak związany z zaniechaniem rehabilitacji lecz wynikał z wywiązania się stanu zapalnego, co nie było związane z warunkami aresztu ani postępowaniem funkcjonariuszy. Z opinii uzupełniającej Instytutu wydanej z przybraniem lekarza chirurga wynikało, że z dokumentacji leczenia powoda nie wynika, w którym momencie mogło dojść do zakażenia bakterią gronkowca. Z kolei podawanie preparatów krwiopochodnych zwiększa ryzyko zakażenia wirusowego, także HCV. Ponieważ powód od urodzenia ma kontakt z preparatami krwiopochodnymi ustalenie z jakimkolwiek stopniem prawdopodobieństwa chwili, w której mogło dojść do zainfekowania wirusem jest niemożliwe. Oceniając poprawność przeprowadzenia u powoda zabiegu stomatologicznego biegli wskazali, że o zszyciu zębodołu lub zaniechaniu zszycia decyduje stomatolog. U powoda najwyraźniej nie było potrzeby szycia zębodołu skoro tego zaniechano. Do wystąpienia krwotoku po zabiegu przyczynił się powód odmawiając przyjmowania czynnika VIII i manipulując w zębodole. Przedstawiony powyżej przebieg leczenia powoda i działania podejmowane w odniesieniu do jego stanu zdrowia w okresie jego pobytu w Areszcie Śledczym w (...) nie jest między stronami sporny i wynika z dokumentacji leczenia powoda. Apelacja kwestionując poprawność ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego zarzuca, że Sąd błędnie uznał, że prowadzone leczenie było poprawne i nie doprowadziło do pogorszenia stanu zdrowia powoda. Błąd ten – zdaniem apelującego – wywołany został z jednej strony niedokładną analizą wniosków przeprowadzonych w sprawie opinii medycznych i z drugiej strony uchybieniami proceduralnymi polegającymi na nieuwzględnieniu wniosku dowodowego powoda zmierzającego do pozyskania opinii biegłych o wskazanych przez powoda specjalnościach. Rozpoznając tak zgłoszone zarzuty Sąd Apelacyjny zważył, że chociaż rację ma apelujący gdy przytacza sformułowania opinii Instytutu (...) w W., z których wynika, że istnieją wątpliwości co do poprawności postępowania medycznego służby więziennej wobec powoda to jednocześnie nie sposób nie zauważyć, że jedyną nieprawidłowością, którą można by przypisać funkcjonariuszom Aresztu Śledczego w (...) mogło być zaniechanie rehabilitacji powoda. Zagadnienie to Sąd Okręgowy – wbrew zarzutom apelacji – badał wnikliwie zasięgając opinii uzupełniającej, w wyniku której ustalono, że chociaż w początkowym okresie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w (...) rozważano potrzebę i możliwość skierowania go do ośrodka rehabilitacyjnego celem specjalistycznej rehabilitacji to jednocześnie jako poprawne zostało ocenione postępowanie opierające się na założeniu że w pierwszym rzędzie powód powinien prowadzić działania rehabilitacyjne zalecone mu przy opuszczeniu ośrodka w K.. Dopiero gdyby zalecona powodowi i stosowana przez niego rehabilitacja ruchowa polegająca na wykonywaniu ćwiczeń i poruszaniu się przy pomocy kul nie dała spodziewanego efektu zaistniałyby przesłanki do skierowania powoda na specjalistyczną rehabilitację. Jak wynika z opinii Instytutu stan zdrowia powoda wywołany hemofilią wymaga prowadzenia stałej rehabilitacji ruchowej celem zapobieżenia, a właściwie opóźnienia wystąpienia uszkodzenia i znacznego zniekształcenia stawu oraz ograniczenia ruchu w obrębie stawu. Artropatia w przebiegu hemofilii – jak wynika z opinii – jest nieunikniona lecz ćwiczenia ruchowe oraz prowadzone leczenie substytucyjne powinny odsunąć w czasie wystąpienie tych zmian. Nie ulega wątpliwości – w okolicznościach niniejszej sprawy – że powód zaniechał wykonywania ćwiczeń we własnym zakresie, a nawet okresowo odmawiał leczenia substytucyjnego (przyjmowania czynnika VIII), co oznacza że przyczyną braku rehabilitacji powoda było zaniechanie powoda, a nie odmowa skierowania go do leczenia w K.. Nadto podkreślić należy, że z opinii uzupełniającej Instytutu (...) wynika także, iż pogorszenie się stanu zdrowia powoda nie pozostaje w związku przyczynowo skutkowym z zaniechaniem rehabilitacji, lecz z wystąpieniem ropnia w przebiegu choroby podstawowej. Jeśli natomiast chodzi o drugą z przyczyn wątpliwości co do prawidłowego postępowania z powodem odnosi się ona do decyzji czy tak chory człowiek jakim jest powód powinien być w ogóle aresztowany. Na tę decyzję jednak funkcjonariusze Aresztu Śledczego w (...) nie mieli żadnego wpływu, zatem wyjaśnienie tej okoliczności pozostaje bez wpływu na ocenę odpowiedzialności pozwanego za szkodę powoda. Nie był uzasadniony – w ocenie Sądu Apelacyjnego – zarzut apelacji dotyczący niezrealizowania wniosku dowodowego powoda. Jak wynika z uzasadnienia apelacji powód domagał się przeprowadzenia dowodu z opinii wskazanych specjalistów celem wykazania możliwości zakażenia bakteryjnego i wirusowego powoda podczas jego pobytu w --- STRONA 5 --- Areszcie Śledczym w (...). Okoliczności możliwości ustalenia gdzie powód mógł zostać zakażony bakterią gronkowca i wirusem HCV zostały wyjaśnione w przeprowadzonych przez Sąd Okręgowy opiniach medycznych. Wnioskując o braku możliwości ustalenia takiego faktu biegli wskazali, że źródłem zakażenia wirusem HCV jest kontakt z zakażoną krwią. W sytuacji gdy powód otrzymuje preparaty krwiopochodne od urodzenia ustalenie prawdopodobnego czasu zakażenia jest niemożliwe. Podobnie ocenić należy możliwość ustalenia okoliczności zakażenia protezy gronkowcem, a skoro niemożliwe jest ustalenie prawdopodobnej nawet chwili zakażenia słusznie Sąd Okręgowy pominął wniosek dowodowy powoda w tym zakresie, gdyż poczynienie stanowczego ustalenia okoliczności zakażenia powoda jest po prostu niemożliwe. Reasumując wskazać należy, że wniosek Sądu Okręgowego o braku związku przyczynowego między szkodą powoda polegającą na rozstroju jego zdrowia a działaniami lub zaniechaniami więziennej służby zdrowia był w pełni uzasadniony, a skoro nie występuje ta podstawowa przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej to słusznie Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Zarzuty apelacji okazały się z przyczyn wyżej wskazanych bezzasadne, co powoduje konieczność oddalenia apelacji na mocy art. 385 k.p.c. Uwzględniając trudną sytuację materialną powoda Sąd Apelacyjny na podstawie art. 102 k.p.c. nie obciążył go kosztami postępowania apelacyjnego.