Wyrok I ACa 609/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 października 2010 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 609/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 października 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Piotr Wójtowicz Sędziowie : SA Ewa Jastrzębska SA Lucyna Świderska-Pilis (spr.) Protokolant : Justyna Wnuk po rozpoznaniu w dniu 26 października 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa J. J. przeciwko A. P. o nakazanie i zapłatę na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 25 lutego 2010 r., sygn. akt II C 19/09 oddala apelację. I ACa 609/10 UZASADNIENIE Powód J. J. wnosił o nakazanie pozwanej A. P. trzykrotnego opublikowania w odstępach trzech wydań na łamach dziennika „(...)" oświadczenia, iż przeprasza ona Pana J. J. za użycie w stosunku do jego osoby określenia, że „nie może powoływać się na naruszenie czci ktoś kto jej me posiada", oraz o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kwoty 100 zł. tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych w postaci dobrego imienia oraz zasądzenia kwoty 10 zł na cel społeczny - Fundację (...) w R., a ponadto zwrotu kosztów procesu . --- STRONA 2 --- W uzasadnieniu powód wskazywał, że przed Sądem Okręgowym w K. toczyło się postępowanie z jego powództwa o naruszenie dóbr osobistych, gdzie stronę pozwaną reprezentowała pozwana A. P., W dniu 10 września 2008 r., pozwana uzasadniając swe stanowisko w sprawie naruszyła dobra osobiste powoda stwierdzając, iż „nie może powoływać się na naruszenie czci ktoś kto jej nie posiada''. Powód powołał się na orzecznictwo sądowe dotyczące naruszeń dóbr osobistych człowieka w postaci czci i godności . Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa i zasądzenie zwrotu kosztów procesu. Stwierdziła, że przedmiotowe zdanie wypowiedziała w ścisłym związku z przedmiotem sprawy, w której reprezentowała swego klienta, pozwanego przez J. J., a było ono skrótowym powołaniem się na wyraźnie utrwaloną linię orzecznictwa sądowego. Wypowiedź ta zwrócona była do Sądu, nie miała cech negatywnego osądu powoda, a w okolicznościach konkretnej sprawy służyła odparciu żądań pozwu, nie przekraczała granic wolności słowa przyznanej adwokatowi zgodnie z art. 8 ust. 1 Prawa o adwokaturze. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w K. nakazał pozwanej A. P., aby w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku skierowała do powoda list o treści: „Przepraszam Pana za słowa zawarte w mojej wypowiedzi na rozprawie w dniu 10 września 2008 roku, w toku postępowania sądowego z Pana powództwa, że nie może się powoływac na naruszenie czci ktoś, kto jej nie posiada” A. P.; w pozostałym zakresie powództwo oddalił i zniósł miedzy stronami koszty procesu. Sąd pierwszej instancji ustalił, iż Sąd Okręgowy w K. prowadził pod sygn. akt IIC 475/07 sprawę z powództwa J. J. przeciwko M. P., o ochronę dóbr osobistych. Przedmiotem sporu był artykuł prasowy autorstwa pozwanego, z którego wynikało, iż prowadzone jest przez (...) prokuratorów oraz CBS śledztwo, w którym powód jest podejrzanym o wyłudzenie pieniędzy oraz o zlecenie zabójstwa prokuratora. M. P. reprezentowała adwokat A. P.. Na ostatniej rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku, w trakcie wygłaszania mowy końcowej, pozwana wnosząc o oddalenie powództwa zarzuciła, że artykuł napisany przez M. P. nie zawiera treści nieprawdziwych, względnie naruszających dobra osobiste J. J., nadto że nie polega na prawdzie jakoby przedmiotowa publikacja pozwanego spowodowała szkody materialne powoda. W protokole rozprawy odnotowano także jako fragment wypowiedzi pozwanej zdanie o treści : „Poza tym nie może powoływać się na naruszenie czci ktoś kto jej nie posiada”. W ocenie Sądu pierwszej instancji zapisane w protokole rozprawy słowa pozwanej mogły spowodować wskazany przez powoda skutek w postaci naruszenia jego godności. Zdaniem Sądu pierwszej instancji roszczenie powoda podlegało uwzględnieniu tylko w części - żądana forma przeprosin nie mogła się ostać. Słowa pozwanej wypowiedziane zostały na sali sądowej, nie było więc żadnych podstaw, by nakazywać przeproszenie powoda poprzez publikacje prasowe. Roszczenia majątkowe pozwu podlegały oddaleniu w całości. W przypadku naruszenia dóbr osobistych bezprawnym działaniem sprawcy pokrzywdzonemu przede wszystkim przysługują środki o charakterze niemajątkowym przewidziane w art. 24 kc, a tylko w przypadku gdy działanie naruszyciela jest także zawinione, środki o charakterze majątkowym, o których stanowi art, 448 kc. Biorąc pod uwagę opisane wyżej ustalenia faktyczne, Sąd uznał że sposób i okoliczności naruszenia dobra osobistego nie uzasadniają uwzględnienia powództwa w części dotyczącej roszczeń majątkowych. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożyła pozwana wnosząc o jego zmianę przez oddalenie powództwa i zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Skarżąca zarzucała naruszenie art. 24 kc przez błędna jego interpretację, a także art. 5 kc przez jego niezastosowanie w sprawie. --- STRONA 3 --- Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja pozwanej nie może odnieść skutku. Sąd pierwszej instancji ustalił prawidłowy, bezsporny stan faktyczny, który Sąd Apelacyjny podziela, przyjmując za własny. Podzielić również należy rozważania tegoż Sądu. Stosownie do przepisów art. 23 kc i 24 kc poszkodowanemu w przypadku naruszenia jego dobra osobistego służy ochrona cywilnoprawna. Dobra osobiste podlegają ochronie, jeżeli ich naruszenie (zagrożenie) jest bezprawne. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art. 24§1kc, które muszą być spełnione łącznie są więc: - istnienie dobra osobistego, - jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia, - bezprawność działania sprawcy. Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach ewentualnie, w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy, oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6kc i art. 232kc). Kodeks cywilny nie zawiera definicji dóbr osobistych, zaś w art.23 stwierdza, że dobrami osobistymi człowieka są w szczególności wymienione w nim przykładowo dobra. Ogólnie można je zdefiniować jako pewne wartości niematerialne łączące się ściśle, na gruncie rozpoznawanej sprawy, z osobą powoda. Wyliczenie poszczególnych dóbr osobistych w art. 23 kc nie jest taksatywne. Pod wpływem judykatury i doktryny lista dóbr osobistych jest ciągle poszerzana. Do najważniejszych jednak dóbr osobistych, które wyraźnie wymienia przepis art. 23 kc należy cześć - jako wartość właściwa każdemu człowiekowi. Inkryminowane zdanie, które wypowiedziała pozwana w sprawie II C 475/07 brzmiało: „poza tym nie może powoływać się na naruszenie czci ktoś, kto jej nie posiada.” Jak słusznie podkreśla Sąd pierwszej instancji za w pełni wiarygodne należy uznać wyjaśnienia pozwanej, iż celem jej wypowiedzi był zaakcentowanie poglądów doktryny i orzecznictwa, dotyczących oceny naruszeń dóbr osobistych w kontekście zachowania osoby dotkniętej naruszeniem. Sądowi wiadomym jest również, iż szeroka końcowa wypowiedź strony nie jest w pełni protokołowana, lecz tylko jej ogólny zarys. Niemniej jednak inkryminowane zdanie zapisane jest w sposób dokładny, nie stanowiący podsumowania ogólnej myśli, a zatem tego typu wypowiedź dosłownie padła. Ponadto sama pozwana nie zaprzeczała, jakoby wypowiedziała owe zdanie. Dokładna analiza mowy pozwanej prowadzi do wniosku, iż o ile wcześniej pozwana przedstawiała linię orzecznictwa i doktryny, o tyle wtrącone na końcu zdanie ( o czym świadczy wstęp „poza tym”) dotyczyło już konkretnie powoda J. J.. Zdania tego interpretować nie sposób inaczej jak tylko tak, iż pozwana oświadczyła przed sądem, iż powód pozbawiony jest czci. Wykazane zostało zatem, iż naruszone zostało dobro osobiste powoda poprzez zarzut braku posiadania czci. Artykuł 8 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r, - Prawo o adwokaturze (Tekst jedn. Dz. U. z 2009 r., Nr 146, poz. 1188) statuujący zasadę wolności słowa adwokata przy wykonywaniu zawodu, a zarazem zakreślający jej granice, nie stanowi samodzielnej podstawy roszczenia o ochronę dobra osobistego naruszonego w wyniku przekroczenia tych granic. Podstawę tę stanowi art. 24 k.c., określający przesłanki ochrony oraz przysługujące w jej ramach roszczenia. Powód dochodził przewidzianych w tym przepisie roszczeń, twierdząc, że adwokat, przekroczywszy granice wolności słowa --- STRONA 4 --- przysługującej mu przy wykonywaniu zawodu, naruszył jego dobro osobiste. Wobec ustalenia, że do naruszenia dobra osobistego skarżącego istotnie doszło, pozostaje do rozstrzygnięcia kwestia bezprawności naruszenia, Poszkodowany nie musi wykazać, że działanie sprawcy było bezprawne. W polskiej doktrynie cywilistycznej panuje obiektywne pojęcie bezprawności, według którego bezprawne jest zachowanie się sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Osoba szukająca ochrony przewidzianej w art. 24 kc nie musi zatem wykazywać winy sprawcy zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego. Ciężar dowodu braku bezprawności działania spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego. Musi ona wykazać, że była do tego uprawniona. Przepis art.24§1kc statuuje, bowiem domniemanie bezprawności działania sprawcy naruszenia dobra osobistego. Każde, więc naruszenie lub zagrożenie tego dobra należy wstępnie zakwalifikować jako bezprawne. Domniemanie to może sprawca obalić, jeżeli wykaże, że zachodziła jedna z okoliczności wyłączających bezprawność działania. Okolicznościami tymi są: - działanie w ramach porządku prawnego, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa, - wykonywanie prawa podmiotowego, - zgoda pokrzywdzonego, - działanie w obronie uzasadnionego interesu społecznego Pozwana swą argumentację opierała na pierwszej z przedstawionych przesłanek, podając, iż w ten sposób broniła swego klienta, podkreślając zachowanie powoda inspirujące dziennikarza do napisania artykułu prasowego. Takie działanie było w pełni dozwolone i wręcz wskazane. Niemniej jednak wypowiedzenie zdania o braku czci J. J. przekraczało już granice linii obrony prezentowanej w sprawie II C 452/07. Jak trafnie wskazuje Sąd pierwszej instancji art. 30 Konstytucji RP wskazuje, iż przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna. Też za trafne uznać należy przytoczone orzeczenie Sądu Najwyższego, zawarte w wyroku z dnia 21 marca 2007 r, iż czci, jako wyrazu pozytywnego ustosunkowania się innych ludzi do wartości osobistej i społecznej określonej jednostki, człowiek za swego życia nie może utracić. Nie ma zatem znaczenia, czy zdanie wypowiedziane przez pozwaną dotyczyło osoby o nienagannej opinii, czy osoby, co do której prowadzone są postępowania wyjaśniające, czy też wielokrotnego przestępcy. Cześć jest dobrem osobistym każdego człowieka, a posądzenie o jej brak stanowi działanie niezgodne z prawem. Zarzut, naruszenia art. 5 kc uznać należy za nieuprawniony. Przede wszystkim pozwana nie powoływała się na niego w toku procesu. Ponadto nie można przyjąć, iż żądanie powoda jest sprzeczne ze społeczno gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Powód domaga się obrony swej czci, a – jak zostało wyżej podniesione – do takiej obrony uprawniony jest każdy obywatel, bez względu na posiadaną opinię. Nie wyłącza bezprawności działania pozwanej fakt, iż powód w swych pismach używa w stosunku do niej również zwrotów obraźliwych. Przedmiotem niniejszego postępowania jest jedynie wypowiedź pozwanej. To, iż strony wzajemnie naruszają swe dobra osobiste nie oznacza, iż znoszą się wzajemnie ich żądania w zakresie ochrony dóbr osobistych. Wręcz przeciwnie w takiej sytuacji wręcz wskazane jest ukrócenie wzajemnych obelg poprzez zobowiązanie do złożenia stosownych przeprosin. Sam tekst przeprosin oraz miejsce ich złożenia nie były przez pozwaną kwestionowane. Ze swej strony Sąd Apelacyjny zauważa, iż z uwagi na to, iż wypowiedź padła na sali sądowej, nie było żadnych podstaw by nakazywać przepraszanie powoda w wielokrotnych publikacjach prasowych - byłoby to nieadekwatne i nieproporcjonalne w stosunku do sposobu i zakresu naruszenia dobra osobistego. Wskazany przez Sąd sposób przeprosin jest wystarczający i nie obciążający ponad miarę pozwanej. --- STRONA 5 --- Z powołanych względów na podstawie art., 385 kpc orzeczono jak w sentencji.