Wyrok I ACa 584/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 października 2009 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 584/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 października 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Mieczysław Brzdąk Sędziowie : SA Rafał Dzyr SA Elżbieta Karpeta (spr.) Protokolant : Iwona Posyniak po rozpoznaniu w dniu 28 października 2009 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa A. D. przeciwko Skarbowi Państwa-Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (...) o zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 7 lipca 2009 r., sygn. akt I C 366/07 1) zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 i 2 o tyle, że kwotę 1 500 zł podwyższa do kwoty 3 000 (trzy tysiące) złotych; 2) w pozostałej części apelację powoda oddala; 3) oddala apelację pozwanego; 4) znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego. Sygn. Akt I ACa 584/09 --- STRONA 2 --- UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził na rzecz powoda A. D. od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Aresztu Śledczego w (...) 1500 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia wyrokowania, oddalając powództwo w pozostałej części. Powód bowiem domagał się zasądzenia kwoty 150 000 zł. jako zadośćuczynienia i odszkodowania za uwłaczające jego godności warunki odbywania kary pozbawienia wolności oraz za utratę zdrowia fizycznego i psychicznego w związku z utrudnieniami w dostępie do opieki medycznej. Ustalił Sąd, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w (...) w okresie od 18 listopada 2005r. do 28 września 2006r. W tym czasie w areszcie utrzymywało się znaczne przeludnienie, o którym pozwany dziesięciokrotnie informował sędziego penitencjarnego, podając zakres przeludnienia od 125 – 148% pojemności normatywnej. Stan techniczny budynków więziennych kwalifikował je do remontu kapitalnego. Cele mieszkalne, w większości wieloosobowe pozbawione były należytej wentylacji, instalacja sanitarna zbudowana z rur żeliwnych ulegała częstym awariom, podobnie jak instalacja elektryczna. Zły stan dachów powodował zawilgocenie pomieszczeń. W celach zajmowanych przez powoda podczas jego osadzenia w Areszcie Śledczym w (...) było przeludnienie, panowała wilgoć, wentylacja była nienależyta. Osadzeni mieli zapewnione podstawowe warunki higieny, mogli korzystać z cotygodniowej kąpieli, na bieżąco wymieniana była pościel, ręczniki i bielizna. W każdej celi był kącik sanitarny i zimna woda, oświetlenie było dostateczne. W okresie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w (...) pracowało tam w różnym wymiarze czasu pracy 7 lekarzy oraz 3 pielęgniarki i psycholog. W areszcie ulokowany był gabinet lekarski, stomatologiczny, ambulatorium oraz izba chorych. W razie potrzeby przewożono osadzonych do szpitala przy Areszcie Śledczym w B. lub do innych placówek medycznych. W areszcie istniały koła zainteresowań, radiowęzeł, świetlice na każdym oddziale, biblioteka, zapewniono osadzonym możliwość praktyk religijnych. Na podstawie opinii biegłych sądowych odpowiednich specjalności ustalił Sąd Okręgowy, że pobyt powoda w Areszcie Śledczym w (...) w latach 2005 – 2006 nie doprowadził do wzrostu nerwowości i pogorszenia jego stanu zdrowia psychicznego. Już przed osadzeniem w pozwanej jednostce powód był kilkakrotnie hospitalizowany, w tym dwukrotnie na oddziałach (...), gdzie rozpoznano u niego organiczne zaburzenia osobowości. Po zwolnieniu z Aresztu Śledczego w (...) u powoda nie stwierdzono nowych objawów, a tylko zaburzenia takie jak przed osadzeniem. Natomiast następujące pogorszenie ostrości wzroku powoda jest konsekwencją wrodzonej wady wzroku i nie pozostaje w związku z warunkami panującymi w celi podczas pobytu w pozwanej jednostce. Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd Okręgowy wskazał, że Państwo wykonując swoje uprawnienia władcze, w ramach imperium wykonując zadania represyjne nie może ograniczać praw człowieka w stopniu wyższym niż to wynika z zadań ochronnych i celu stosowanych środków. Bez wątpienia powód w czasie osadzenia w Areszcie Śledczym w (...) przebywał w celach przeludnionych. Odbywanie zaś kary pozbawienia wolności stanowi przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Powód zatem uprawniony jest do domagania się zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w związku z art. 448 k.c., bowiem pozwany umieszczając powoda w celi nie odpowiadającej normom powierzchni naruszył jego dobra osobiste w postaci godności i prawa do intymności. Podkreślił przy tym Sąd Okręgowy, że cele w których przebywał powód były nie tylko przeludnione, ale także zawilgocone i nienależycie wentylowane. Uzasadniając przyznanie zadośćuczynienia w kwocie 1500 zł. Sąd Okręgowy ocenił, że kwota ta stanowi wartość ekonomicznie odczuwalną przez powoda i może stanowić kompensatę doznanych przez niego krzywd. Jednocześnie – zdaniem Sądu Okręgowego – rozmiar krzywdy nie uzasadnia zadośćuczynienia w takim rozmiarze, którego powód domagał się w pozwie, dlatego powództwo w pozostałym zakresie podlegało oddaleniu jako wygórowane. Wyniki postępowania dowodowego nie potwierdziły zarzutów powoda odnośnie pogorszenia się jego stanu zdrowia wskutek warunków osadzenia Apelację od tego orzeczenia wniosły obie strony. Pozwany zarzucał Sądowi Okręgowemu naruszenie prawa materialnego, a to art. 23 i 24 k.c. przez niewłaściwe ustalenie, iż w przedmiotowym stanie faktycznym doszło do naruszenia dobra osobistego w postaci godności oraz przez uznanie podstaw odpowiedzialności pozwanego jako sprawcy naruszenia dobra osobistego, podczas gdy działanie pozwanego nie było bezprawne. Konsekwencją tego naruszenia było także naruszenie art. 448 k.c. dlatego, --- STRONA 3 --- że przesłanką zastosowania tego przepisu jest nie tylko bezprawne ale także zawinione naruszenie dobra osobistego. Nadto naruszył Sąd Okręgowy – zdaniem apelującego – przepis art. 233 k.p.c. poprzez odstąpienie od zasady swobodnej oceny dowodów wyrażające się w braku wszechstronnego rozważenia całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego. W oparciu o podniesione zarzuty domagał się pozwany zmiany zaskarżonego wyroku w punkcie 1 przez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I Instancji. Powód w apelacji również zarzucał naruszenie prawa materialnego –art. 448 k.c. w związku z art. 24 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyznanie powodowi zadośćuczynienia pieniężnego rażąco nieadekwatnego w stosunku do doznanej krzywdy. Zarzucał także powód sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego w następstwie przyjęcia, że w okresie osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w (...) w latach 2005 – 2006 w przeludnionej celi nie spełniającej wymogów art. 110 k.k.w. nie doprowadziło do wzrostu nerwowości i pogorszenia stanu zdrowia psychicznego powoda. Podniósł powód także zarzut nieważności postępowania w następstwie przyjęcia, że umocowanie pełnomocnika strony pozwanej obejmowało umocowanie do uwierzytelniania dokumentów urzędowych, w tym dokumentu potwierdzającego powierzenie określonej osobie pełnienie funkcji Dyrektora Aresztu Śledczego w (...). Nieważność postępowania wynikała także – zdaniem apelującego – z naruszenia przepisu art. 379 pkt 5 k.p.c. Pozbawienie powoda możliwości obrony swych praw polegać miało na przeprowadzeniu dowodu z zeznań świadków w nieobecności powoda przed ustanowieniem pełnomocnika z urzędu. Nadto zarzucał powód naruszenie przepisów postępowania: art. 233 k.p.c. przez niewszechstronne rozważenie materiału dowodowego, art. 278 k.p.c. przez ustalenie okoliczności wymagających wiedzy specjalnej w oparciu o opinię prywatną i art. 328 § 2 k.p.c. przez niedostateczne wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku. Zdaniem powoda Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy bowiem nie rozpoznał negatywnych skutków pobytu powoda w przeludnionej celi. W oparciu o podniesione zarzuty domagał się powód zmiany wyroku w punkcie 2 i zasądzenie na rzecz powoda dalszej kwoty w wysokości 50 500 zł. z ustawowymi odsetkami od 7 lipca 2009r., a także zasądzenia kosztów postępowania. Sąd Apelacyjny zważył co następuje. Apelacja pozwanego nie była uzasadniona. Przytoczone ustalenia faktyczne Sąd Apelacyjny podziela i uznaje za własne, pozwany w apelacji ustaleń tych nie kwestionował, czyniąc zarzuty jedynie w odniesieniu do oceny prawnej stanu faktycznego dokonanej przez Sąd Okręgowy. Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Okręgowego, że warunki, w jakich przebywał powód w Areszcie Śledczym w (...) były niewłaściwe, sprzeczne z przewidzianymi przepisami ( art. 110 § 1,2, i 3 k.k.w.) w odniesieniu do wymaganej, minimalnej powierzchni na jednego aresztowanego lub skazanego, co nie zostało podważone przez pozwanego. Takie określenie powierzchni w wymienionym przepisie wskazuje, że obniżenie jej jest niedopuszczalne, co także podkreślone zostało w art. 248 §1 k.k.w., który zezwala jednak na umieszczenie osoby pozbawionej wolności „w warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosi mniej niż 3 m 2 w szczególnie uzasadnionych wypadkach, na czas określony”. Przewidziane odstępstwo od najmniejszego wymiaru powierzchni ma charakter wyjątku, a zatem dla zastosowania go należy dochować wszystkich wymogów wynikających z art. 248 k.k.w. Wynika stąd, że w odniesieniu do każdego odstępstwa od najniższej normy należy podać, czy i jakie „szczególnie uzasadnione wypadki” zaistniały oraz określić czas jego trwania. Nie można podzielić stanowiska pozwanego, że wystarczające było powołanie się na obowiązek przyjęcia każdej osoby kierowanej do jednostki oraz przekazywanie informacji o przekroczeniu najniższej normy sędziemu penitencjarnemu. Nie uchyla to niezgodnego z prawem umieszczania osób pozbawionych wolności w celach nie spełniających minimalnych wymagań na czas nieokreślony, bo w istocie doprowadza do tego, że wyjątek przekształca się w regułę, która nie zasługuje na akceptację. Odroczenie utraty mocy obowiązującej art. 248 § 1 k.k.w., orzeczone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07, nie daje podstaw do przyjęcia, że może on być do tego czasu (18 miesięcy od 5 czerwca 2008 r.) stosowany w powyżej opisany sposób, który nie spełnia nawet tych, uznanych za niekonstytucyjne reguł. Nie zwalnia pozwanego od odpowiedzialności za wykonywanie pozbawienia wolności w przeludnionych celach podnoszony przez niego brak możliwości dochowania ustawowych warunków. Utrzymywanie bowiem takiego stanu --- STRONA 4 --- jest sprzeczne z podstawowymi prawami człowieka, chronionymi tak Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie 4 listopada 1950 r., jak i art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 23 k. c. i prowadzi do tego, że kara pozbawienia wolności wykonywana jest w niehumanitarnych, poniżających warunkach. Takiego traktowania zabrania wymieniona Konwencja ( art. 3) oraz art. 40 i 41 ust. 4 Konstytucji. Łączy się to także z innymi niepożądanymi następstwami w postaci braku możliwości uzyskania pożądanej resocjalizacji, stanowi źródło konfliktów pomiędzy pozbawionymi wolności, pozbawia ich intymności, może wreszcie negatywnie oddziaływać na stan zdrowia. Z tych względów na pełną aprobatę zasługuje ocena Sądu Okręgowego, że w okolicznościach niniejszej sprawy spełnione zostały wszystkie przesłanki, wynikające z art. 24 i 448 k.c., odpowiedzialności pozwanego za zawinione i bezprawne naruszenie dóbr osobistych powoda, a w szczególności godności osoby pozbawionej wolości, co uzasadniało zasądzenie na rzecz powoda odpowiedniej sumy pieniężnej tytułem zadośćuczynienia. Apelacja pozwanego kwestionująca tę ocenę podlegała zatem jako bezzasadna oddaleniu, na mocy art. 385 k.p.c. Na częściowe uwzględnienie zasługiwała apelacja powoda. Ocena stopnia dolegliwości związanej z przeludnieniem uwzględniać musi ewentualną kumulację także innych czynników wpływających na warunki pozbawienia wolności, jak też i to, że osoba osadzona musi liczyć się z ograniczeniami i dolegliwościami wykonywania tego rodzaju kary, które jednak nie mogą być większe, niż wynika to z koniecznej izolacji ułożonej według zasad przewidzianych przepisami. Powoływane przez powoda zastrzeżenia do stworzonych przez pozwanego warunków przebywania w jednostkach penitencjarnych uzasadnione są w odniesieniu nieprzestrzegania minimalnej powierzchni w celach, pozostałe zaś związane są bezpośrednio z jego następstwami. Odnosi się to do niemożności właściwej wentylacji, utrudnionej koniecznością korzystania z toalety i urządzeń sanitarnych przez zbyt dużą liczbę osób. Wywołany tym dyskomfort utrudnia przebywanie w tym pomieszczeniu i odpoczynek, wywołuje odczucie stałego zmęczenia, stanowi powód do nieporozumień. Wbrew twierdzeniom powoda warunki osadzenia nie wywołały u niego żadnych trwałych następstw w zdrowiu fizycznym i psychicznym. Opracowana przez biegłego opinia nie wiąże pogorszenia wzroku powoda z warunkami osadzenia. Podobnie brak jest podstaw do ustalenia, że warunki w jakich przebywał powód w pozwanej jednostce penitencjarnej spowodowały u niego jakiekolwiek zaburzenia zdrowia psychicznego. Podnoszone w apelacji zarzuty dotyczące braku stanowczości wniosków opinii psychiatrycznej odparte zostały jeszcze przed Sądem Okręgowym, gdy biegła I. D. przekonywująco wyjaśniła, że jej zdaniem pobyt powoda w Areszcie Śledczym w (...) w żaden sposób nie pogorszył jego stanu psychicznego. Biegła wyjaśniła także potrzebę uzupełnienia badań powoda podczas opiniowania o badania psychologiczne, co uzasadniło skorzystanie z dodatkowego badania przeprowadzonego przez psychologa. Bezpodstawne jest twierdzenie powoda, że w ten sposób doszło do czynienia ustaleń przez Sąd na podstawie opinii prywatnej. Przeprowadzone przez psychologa B. W. badania powoda i wnioski z tych badań ujęte w opinii pozwoliły powołanemu przez Sąd biegłemu wydać pełną opinię o stanie zdrowia psychicznego powoda. Zatem do oceny stopnia krzywdy powoda pod kątem wysokości należnego mu zadośćuczynienia mogły być brane pod uwagę jedynie okoliczności zawiązane z naruszeniem jego godności warunkami przebywania w przeludnionych, nie zapewniających intymności, wilgotnych celach. Zgodzić należy się z zarzutami apelacji kwestionującymi ocenę Sądu Okręgowego, że kwota 1500 zł. stanowi ekonomicznie odczuwalną wartość. Analiza czynników, które negatywnie oddziaływały na powoda podczas odbywania kary pozbawienia wolności, uwzględniająca ponad 10-miesięczny okres trwania tych niedogodności, jak też konieczność znoszenia dolegliwości wymierzonej kary przemawiała za przyjęciem, że odpowiednią sumą tytułem zadośćuczynienia jest kwota 3000 zł, która wraz z odsetkami przewidzianymi art. 481§1 k.c. w pożądanym stopniu złagodzi odczuwaną przez powoda krzywdę. Z powyższych względów zaskarżony wyrok został zmieniony w omówionym zakresie na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. Natomiast żądanie zadośćuczynienia przewyższającego przyznaną sumę uznać należało za rażąco wygórowane. Podkreślenia wymaga, że podejmowane przez pozwanego działania umożliwiające osadzonym czynne i atrakcyjne spędzanie wolnego czasu --- STRONA 5 --- ( koła zainteresowań, zajęcia kulturalne, korzystanie z biblioteki, świetlicy, posług religijnych) ocenić należy także jako dążenie do skrócenia czasu przebywania w celi, co również ma znaczenie dla oceny zarówno stopnia dolegliwości niekorzystnych warunków panujących w celi jak i dla oceny wysokości zadośćuczynienia. Bezzasadne były zarzuty apelacji dotyczące nieważności postępowania. Przeprowadzenie dowodu z zeznań zawnioskowanych przez powoda świadków na rozprawie, w której on nie uczestniczył (nie został doprowadzony z zakładu karnego) nie pozbawiło powoda możliwości obrony jego praw. Dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia na podstawie przesłuchanych wówczas świadków potwierdziły stanowisko powoda, które zamierzał on właśnie wykazać zawnioskowanym dowodem. W sposób prawidłowy wykazane zostało w niniejszej sprawie umocowanie pełnomocnika pozwanego. Z tych względów apelacja powoda w pozostałej części nie zasługiwała na uwzględnienie i podlegała oddaleniu na mocy art. 385 k.p.c. Wobec częściowego i w niewielkim zakresie uwzględnienia apelacji powoda koszty postępowania apelacyjnego zostały zniesione między stronami, a to na podstawie art. 100 k.p.c.