Wyrok I ACa 557/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 października 2011 r. Sąd Apelacyjny w K

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 557/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 października 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Ewa Jastrzębska Sędziowie : SA Anna Bohdziewicz (spr.) SO del. Tomasz Ślęzak Protokolant : Małgorzata Korszun po rozpoznaniu w dniu 23 września 2011 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa J. R. przeciwko Skarbowi Państwa-Wojewodzie (…) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 28 kwietnia 2011 r., sygn. akt II C 73/09 uchyla zaskarżony wyrok co do kwoty 39 905 (trzydzieści dziewięć tysięcy dziewięćset pięć) złotych oraz w części zawierającej rozstrzygnięcie o kosztach i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. /4/MŚ 0 Ju/VU \Š%_¿%7__, _ Ż/M? --- STRONA 2 --- Sygn. akt I ACa 557/11 Uzasadnienie Powód J. R. wystąpił z pozwem przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie (…) domagając się zasądzenia na swoją rzecz kwoty 79.810 złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. Uzasadniając swoje żądanie powód wyjaśnił, iż decyzjami z dnia 8 czerwca 1976 r. i 6 kwietnia 1977 r. Prezydent Miasta Z. orzekł o przymusowym wykupie na rzecz Skarbu Państwa dwóch nieruchomości stanowiących jego własność. W 1994 r. powód wystąpił o odszkodowanie za przejęte przymusowo działki. Następnie decyzjami z 17 kwietnia 1998 r. Wojewoda (…) stwierdził, że wymienione wyżej decyzje administracyjne zostały wydane z naruszeniem prawa. W kolejnych latach powód czynił starania o wypłacenie mu odszkodowania i wydanie działek zamiennych w miejsce przejętych przez Skarb Państwa. Ostatecznie została wydana decyzja o odmowie przyznania odszkodowania na skutek upływu 3 lat do wniesienia wniosku o wypłatę odszkodowania. W tej sytuacji powód wystąpił ze swoim roszczeniem na drogę postępowania sądowego. Na dochodzoną kwotę składa się odszkodowanie za szkodę rzeczywistą spowodowaną odjęciem własności oraz utracone korzyści wynoszące 19.738 złotych. Pozwany Skarb Państwa – Wojewoda (…) wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. Jednocześnie przyznał fakt stwierdzenia, że decyzje o przymusowym wykupie nieruchomości powoda zostały wydane z naruszeniem prawa, jak również okoliczność, że powód czynił starania o odszkodowanie i uzyskanie działek zamiennych. Podniósł jednak, iż powód złożył wniosek o odszkodowanie w dniu 22 grudnia 2008 r., dlatego odmówiono mu przyznania odszkodowania z uwagi na upływ terminu do wniesienia tego wniosku. Dodatkowo zarzucono nieprawidłowe określenie statio fisci oraz brak wykazania podstawy dochodzonego roszczenia. Zaskarżonym wyrokiem z 28 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty zastępstwa procesowego, a wydane rozstrzygniecie następująco uzasadnił: Poza sporem pozostaje wydanie przez Prezydenta Miasta Z. dwóch decyzji administracyjnych odpowiednio z 8 czerwca 1976 r. i 6 kwietnia 1977 r., dotyczących wykupu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowiących własność powoda i wchodzących w skład jego gospodarstwa rolnego. Z obydwu decyzji wynika, że cena nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa równała się cenie wywoławczej i miała być wypłacona w terminie 30 dni od uprawomocnienia się decyzji. Cena jednej nieruchomości została ustalona na 9.439,30 złotych, a drugiej na 10.049,20 złotych. Na obu decyzjach widnieją pieczątki Banku S. w Z. – kasy nr (…). Następnie decyzjami z dnia 17 kwietnia 1998 r. wydanymi na podstawie art. 156 § 1 pkt. 2 i art. 157 § 1, 158 § 1 i 2 k.p.a. stwierdzono, że decyzje Prezydenta Miasta Z. z dnia 6 kwietnia 1977 r. i 8 czerwca 1976 r. zostały wydane z naruszeniem prawa. Jeszcze przed wydaniem tych decyzji, w styczniu 1994 r. powód zwrócił się do Urzędu Rejonowego w Z. o wypłatę odszkodowania oraz zwrot działek zabranych przez Skarb Państwa. W dniu 3 marca 1999 r. powód w związku z przysługującym mu odszkodowaniem zwrócił się o wydzielenie mu gruntów zamiennych. Powód początkowo domagał się rekompensaty pieniężnej, jednak kierując się radą urzędniczki sformułował na piśmie wniosek o zwrot gruntu. Pismem z dnia 16 marca 1999 r. powód został poinformowany, że jego wniosek w sprawie odszkodowania zostanie rozpatrzony w I kwartale 2007 r., co motywowano napływem dużej ilości tego rodzaju wniosków oraz ograniczonymi środkami finansowymi przewidzianymi w budżecie na ten cel. W dniu 1 marca 2002 r. sporządzono protokół ze spotkania powoda z pracownikiem Wydziału Środowiska i Rolnictwa (…) Urzędu Wojewódzkiego. W czasie spotkania powód domagał się zwrotu przejętych nieruchomości, a gdyby było to niemożliwe – wydzielenie 2 --- STRONA 3 --- gruntów zamiennych, natomiast nie domagał się odszkodowania. Powód odmówił podpisania tego protokołu. Pismem z dnia 20 października 2003 r. poinformowano powoda, że jedyną formą zadośćuczynienia jego żądaniu będzie wypłata odszkodowania, co nastąpi po uprzednim złożeniu stosowanego wniosku oraz oszacowaniu działek przez biegłego rzeczoznawcę. W kwietniu 2007 r. powód ponowił swój wniosek o zwrot nieruchomości bądź przyznanie nieruchomości zamiennych i w tym samym miesiącu został poinformowany o bezzasadności złożonego wniosku. Kolejne wnioski zostały złożone w dniu 20 kwietnia 2007 r. i 20 grudnia 2008 r., przy czym w tym drugim wniosku powód domagał się wypłaty odszkodowania. Decyzją Wojewody (…) z dnia 7 stycznia 2009 r. odmówiono powodowi przyznania odszkodowania z uwagi na upływ terminu do wniesienia stosownego wniosku o jego wypłatę. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że upłynął termin określony w art. 160 § 6 k.p.a. i roszczenie powoda uległo przedawnieniu. Po dokonaniu wyżej przedstawionych ustaleń, Sąd Okręgowy w pierwszej kolejności odniósł się do zarzutu strony pozwanej wadliwego określenia statio fisci. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, iż art. 23 ust. 1 pkt. 8 ustawy o gospodarce nieruchomościami zawiera taksatywne wyliczenie przypadków, w których w postępowaniu sądowym Skarb Państwa jest reprezentowany przez starostę. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna ze wskazanych w tym przepisie sytuacji, dlatego też Skarb Państwa winien być reprezentowany przez Wojewodę (…). Następnie Sąd Okręgowy wyjaśnił, iż decyzje, co do których stwierdzono ich wydanie z naruszeniem prawa, zostały wydane przed 1 września 2004 r., dlatego w sprawie znajdzie zastosowanie art. 160 § 1 i następne k.p.a., a w konsekwencji także zawarte tam regulacje dotyczące przedawnienia i ustalania wysokości odszkodowania. W ocenie Sądu pierwszej instancji nietrafne było stanowisko Wojewody (…), który odmówił powodowi przyznania odszkodowania z uwagi na upływ terminu do wniesienia stosownego wniosku. Przede wszystkim Sąd wskazał, iż powód w marcu 1999 r. został poinformowany, że jego wniosek w sprawie odszkodowania za nieruchomości zostanie rozpatrzony w I kwartale 2007 r. z uwagi na ograniczone możliwości finansowe. W tej sytuacji powód miał uzasadnione podstawy, działając w zaufaniu do organów administracji, oczekiwać, że kwestia dochodzonej przez niego rekompensaty pieniężnej zostanie rozpoznana w tym terminie. Wobec tego, w ocenie Sądu pierwszej instancji, nie można zaakceptować poglądu wyrażonego w decyzji Wojewody (…) z dnia 7 stycznia 2009 r., że wniosek został złożony po upływie terminu do jego wniesienia. Wobec dokonania przedstawionej oceny podniesionego zarzutu, Sąd pierwszej instancji dokonał merytorycznej oceny żądania powoda, obejmującego odszkodowanie za rzeczywistą szkodę będącą wynikiem „odjęcia własności” oraz utracone korzyści. Odnosząc się do żądania utraconych korzyści Sąd pierwszej instancji wskazał, iż w świetle uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2011 r., sygn. III CZP 112/10, nie może już budzić wątpliwości, że w sytuacji, gdy ostateczna wadliwa decyzja administracyjna została wydana przed dniem wejścia w życie Konstytucji, odszkodowanie przysługujące na podstawie art. 160 § 1 k.p.a. nie obejmuje korzyści utraconych wskutek jej wydania, choćby ich utrata nastąpiła po wejściu w życie Konstytucji. W niniejszej sprawie ostateczne wadliwe decyzje zostały wydane w 1976 i 1977 r., dlatego też nawet ewentualnie, gdyby utrata korzyści nastąpiła po wejściu w życie Konstytucji, żądanie naprawienia szkody obejmującej utracone korzyści nie jest uprawnione, a w konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, iż żądanie powoda odszkodowania z tytułu szkody obejmującej utracone korzyści nie zasługiwało na uwzględnienie. W dalszej kolejności Sąd Okręgowy odniósł się do żądania powoda odszkodowania w zakresie szkody rzeczywistej. Powód, jako szkodę wskazał wartość gruntów objętych przymusowym wykupem, a zatem szkoda ta obejmuje stratę polegającą na zmniejszeniu się aktywów poprzez utratę własności gruntów. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji wskazał, iż zgodnie z art. 321 k.p.c. był związany tak wskazaną podstawą faktyczną żądania. Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska powoda, iż wypłaty nie nastąpiły, bowiem pieczęć banku na decyzjach z 1976 i 1977 r. nie jest wystarczającym dowodem wypłaty ceny nabycia. Dodatkowo Sąd pierwszej instancji miał na względzie wyjaśnienia 3 --- STRONA 4 --- powoda, iż nie wyklucza możliwości odebrania pieniędzy przez ojca i rozdysponowania przez niego tych środków. Z przytoczonych względów Sąd pierwszej instancji uznał, iż nastąpiła zapłata ceny nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa. Wobec tego Sąd Okręgowy stwierdził, że „aktualizuje się zagadnienie podstawy faktycznej żądania w zakresie tego obejmującego odszkodowanie za szkodę rzeczywistą”. W ocenie Sądu orzekającego, jeżeli powód sprecyzował swoje żądanie i domagał się naprawienia szkody rzeczywistej poprzez zapłatę wartości przymusowo zabranego gruntu to należało uznać, że takie żądanie powoda nie mogło być uwzględnione. Wskazano, iż skoro nastąpiła zapłata ceny nabycia, to wykluczone jest przyznanie tytułem szkody rzeczywistej ponownie tego, co było ekwiwalentem pieniężnym za wykupiony grunt. Równocześnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że czym innym pozostawało zagadnienie, czy cena nabycia odpowiadała rzeczywistej wartości gruntów, jednakże ta kwestia nie mogła być przedmiotem badania w niniejszym procesie z uwagi na związanie Sądu podstawą faktyczną podaną przez powoda, która nie obejmowała takiego roszczenia. Stojąc na takim stanowisku, Sąd Okręgowy oddalił powództwo, a o kosztach procesu orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c.. Powyższy wyrok został zaskarżony przez powoda w części obejmującej żądanie zasądzenia kwoty 39.905 złotych. Apelujący postawił następujące zarzuty: 1. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia przez uznanie, że powód otrzymał w 1976 i 1977 roku „cenę nabycia” z tytułu przymusowego wykupu nieruchomości; 2. sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym przez uznanie, że powód odebrał w 1976 i 1977 roku odszkodowanie z tytułu przymusowego wykupu nieruchomości; 3. błąd w ustaleniach faktycznych, obrazę prawa procesowego, a to art. 231 i 232 k.p.c. oraz obrazę przepisu prawa materialnego tj. art. 6 k.c. przez poczynienie ustaleń, jakoby pieczęć Banku S. w Z. umieszczona na decyzjach Prezydenta Miasta Z. nr (…) z dnia 8 czerwca 1976 r. i nr (…) z dnia 6 kwietnia 1977 r. oznaczała, że powód odebrał odszkodowanie w kasie tego banku; 4. obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, to jest art. 321 k.p.c., a także przepisu prawa materialnego to jest art. 361 § 2 k.p.c. poprzez uznanie, że powód nie zgłosił w procesie żądania wypłacenia mu odszkodowania z tytułu całości poniesionej szkody rzeczywistej; 5. obrazę przepisów postępowania, a to art. 328 § 2 k.p.c. wynikającą z pisemnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku w sposób niezrozumiały i uniemożliwiający zorientowanie się, jakie były podstawy rozstrzygnięcia; 6. niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy poprzez przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność rynkowej wartości działek, których dotyczyła jedna z kwestionowanych decyzji; 7. niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz obrazę przepisu materialnego tj. art. 363 § 2 k.c. poprzez nieustalenie wysokości należnego powodowi odszkodowania według cen obowiązujących w chwili orzekania; 8. naruszenie prawa procesowego, a to art. 102 k.p.c. przez obciążenie powoda całością kosztów zastępstwa procesowego pełnomocnika strony pozwanej w sytuacji, gdy szczególnie uzasadniony przypadek uzasadniał nieobciążanie go tymi kosztami. W związku z wyżej przedstawionymi zarzutami powód wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach procesu ewentualnie 4 --- STRONA 5 --- wniósł o jego zmianę i zasądzenie należnego mu odszkodowania w wysokości obliczonej przez powołanego w sprawie nowego biegłego do spraw szacowania nieruchomości oraz o stosowane zasądzenie kosztów procesu. Pozwany wniósł o oddalenie apelacji i dodatkowo podniósł zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda zasługiwała na uwzględnienie. Stan faktyczny w niniejszej sprawie poza jednym elementem nie był w istocie sporny. Niekwestionowane były fakty wydania decyzji administracyjnych w 1976 i 1977 r., na podstawie których powód utracił własność określonych działek gruntu, a następnie stwierdzenie wydania ich z naruszeniem prawa. Nie ulega też wątpliwości, iż w ten sposób otworzyła się przed powodem droga do domagania się odszkodowania w oparciu o art. 160 § 1 k.p.a.. Sporne między stronami było, czy powód otrzymał cenę nabycia przejętych przez Skarb Państwa nieruchomości. Na obecnym etapie powód nie domaga się już odszkodowania z tytułu utraconych korzyści, a swoje roszczenie ograniczył do żądania naprawienia szkody w zakresie strat ( damnum emergens) , jakie poniósł na skutek wydania decyzji administracyjnych z 1976 i 1977 r.. Powód w toku procesu twierdził, iż należy mu się odszkodowanie za przejęte nieruchomości, co należy rozumieć, jako wartość tych działek gruntu. Sąd pierwszej instancji przyjął, że powód otrzymał cenę nabycia nieruchomości i uchylił się od oceny, czy ustalona w owym czasie cena odpowiadała faktycznej wartości przejętych nieruchomości, co uzasadnił związaniem wskazaną przez powoda podstawą faktyczną żądania (art. 321 k.p.c.). Stanowisko Sądu pierwszej instancji nie zasługuje na podzielenie, gdyż skoro powód domagał się wyrównania szkody w jego majątku powstałej na skutek przejęcia nieruchomości, to koniecznym było ustalenie, czy otrzymał on ekwiwalent przejętego przez Skarb Państwa składnika majątkowego. Zatem nawet w przypadku przyjęcia, że cena nabycia została zapłacona przez Skarb Państwa, wyjaśnienia wymagało, czy ustalona cena odpowiadała wartości działek w dacie ich przejęcia, a gdyby tak nie było - należało ustalić różnicę, będącą stratą w majątku powoda i podlegającą naprawieniu poprzez wypłatę odszkodowania. Na skutek wadliwego stanowiska Sądu pierwszej instancji nie została rozpoznana istota sprawy, co uzasadnia uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c.. Jednocześnie należy stwierdzić, iż podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia powoda nie zasługuje na uwzględnienie. Powód po raz pierwszy wniósł o wypłatę odszkodowania oraz domagał się zwrotu zajętych działek w styczniu 1994 r.. Został wtedy poinformowany przez Wydział Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Wojewódzkiego w (…)., że jego wniosek w sprawie odszkodowania zostanie rozpoznany w drugim kwartale 1998 r.. Następnie w dniu 17 kwietnia 1998 r. zostały wydane decyzje stwierdzające wydanie decyzji Prezydenta Miasta Z. nr (..) z naruszeniem prawa. W uzasadnieniu wydanych decyzji powód został pouczony, że stosowanie do art. 160 k.p.a. stronie, która poniosła szkodę na skutek wydania decyzji z naruszeniem prawa służy „na jej wniosek roszczenie o odszkodowanie”. W marcu 1999 r. powód złożył taki wniosek, przy czym za radą urzędniczki, w związku z przysługującym mu odszkodowaniem, zwrócił się o wydzielenie mu gruntu zamiennego. Pismem z dnia 16 marca 1999 r. powód został poinformowany, że jego wniosek w sprawie odszkodowania za nieruchomość rolną zostanie rozpatrzony w I kwartale 2007 r., czyli za 8 lat. Jako przyczynę tej zwłoki podano napływ bardzo dużej ilości tego rodzaju spraw, jak również ograniczone środki finansowe przeznaczone w budżecie na powyższy cel. Treść kolejnych pism kierowanych do powoda wskazuje na możliwość wydzielenia i przekazania mu gruntu zamiennego, a dopiero w 2002 r. zaczęto ponownie sprawdzać możliwość dokonania zwrotu przyjętych nieruchomości. Następnie poinformowano go, że 5 --- STRONA 6 --- jedyną formą zadośćuczynienia jego roszczeniom może być odszkodowanie w formie pieniężnej, które zostanie wypłacone po uprzednim przesłaniu stosowanego wniosku i oszacowaniu przedmiotowych działek przez biegłego rzeczoznawcę. W kwietniu 2007 r. powód ponownie złożył wnioski o zwrot gruntu bądź wydzielenie gruntu zamiennego oraz domagał się odszkodowania. W odpowiedzi zostało skierowane pismo wyjaśniające, iż nie ma podstaw do przyznania mu gruntu zamiennego, a ponadto nie skorzystał z prawa do ubiegania się o odszkodowanie, co pozostaje w sprzeczności z treścią powyżej przytoczonych pism. Po kolejnym piśmie powoda (z 22 grudnia 2008 r.) została wydana decyzja o odmowie przyznania odszkodowania z powodu upływu terminu do wniesienia stosownego wniosku o jego wypłatę z powołaniem na art. 160 § 6 k.p.a.. W istocie organ administracyjny uznał, że roszczenie powoda uległo przedawnieniu, skoro nie wniósł o odszkodowanie w terminie 3 lat od wydania decyzji stwierdzających wydanie decyzji z 1976 i 1977 r. z naruszeniem prawa. Stanowisko to nie jest trafne i na aprobatę zasługuje ocena tej kwestii dokonana przez Sąd pierwszej instancji. Powód dąży do uzyskania rekompensaty za nieprawnie zajęte nieruchomości od 1999 r., kiedy to poinformowano go o bardzo odległym terminie rozpoznania wniosku (I kwartał 2007 r.). W międzyczasie powód ubiegał się też o zwrot gruntu bądź uzyskanie działek zamiennych, co było wynikiem udzielenia mu informacji o takiej możliwości (okoliczność tę potwierdza także treść pisma Wydziału Geodezji i Gospodarki Nieruchomościami (…) Urzędu Wojewódzkiego w K. z dnia 6 sierpnia 1999 r.). W tej sytuacji nie można obecnie obarczać powoda niekorzystnymi konsekwencjami upływu czasu, skoro w znacznej mierze było to wynikiem przekazywanych mu informacji oraz opieszałych działań urzędników. W tym stanie rzeczy podniesiony ponownie przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia nie zasługuje na uwzględnienie. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji w pierwszej kolejności rozważy, czy powód uzyskał zapłatę ceny za nieruchomości przejęte przez Skarb Państwa. Wobec stanowiska powoda, który zaprzecza, aby wypłacono mu pieniądze, zgodnie z regułą wynikającą z art. 6 k.c., na pozwanym spoczywa ciężar wykazania, że zapłata nastąpiła. Do tej pory pozwany w istocie nie zaoferował na tę okoliczność żadnych dowodów, a jedynie w piśmie procesowym przedstawił argumentację mającą potwierdzać, iż opatrzenie decyzji pieczęciami Banku S. w Z. jest równoznaczne z dokonaniem wypłaty ceny nieruchomości. Twierdzenia te powinny być ocenione z większą dozą krytycyzmu zwłaszcza, że z pisma Urzędu Miejskiego w P. z dnia 9 listopada 1994 r. wynika, iż organ ten nie posiada informacji, czy strona pobrała należność, gdyż wypłat w tamtym okresie dokonywał bank spółdzielczy, a żadnego pokwitowania z Banku S. w Z. nie przedstawiono. W dalszej kolejności - w zależności od poczynionych ustaleń, co do tego czy powód otrzymał cenę, czy też nie - Sąd pierwszej instancji w oparciu o opinię biegłego wyjaśni, jaką stratę poniósł powód i stosowanie do wyników postępowania orzeknie o roszczeniu. Ustalając wysokość ewentualnego odszkodowania Sąd pierwszej instancji winien mieć na uwadze art. 363 § 2 k.c.. Ponadto Sąd pierwszej instancji rozstrzygnie także o kosztach postępowania apelacyjnego zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c.. 6