Wyrok I ACa 525/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 października 2010 r. Sąd Apelacyjny w K

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 525/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 października 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Piotr Wójtowicz Sędziowie : SA Barbara Owczarek SO del. Tomasz Ślęzak (spr.) Protokolant : Justyna Wnuk po rozpoznaniu w dniu 7 października 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa N. W., Ł. W. i P. W. (1) przeciwko (...) Spółce Akcyjnej w W. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 14 kwietnia 2010 r., sygn. akt I C 131/09 1) zmienia zaskarżony wyrok: - w punkcie 1. i 2. o tyle, że zasądzone nim na rzecz każdego z powodów kwoty po 100 000 złotych obniża do kwot po 60 000 (sześćdziesiąt tysięcy) złotych, a w pozostałej części powództwo oddala; - w punkcie 3. w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz każdego z powodów po 1 000 (tysiąc) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu; 2) oddala apelację w pozostałej części; 3) nie obciąża powodów kosztami postępowania apelacyjnego. --- STRONA 2 --- I A Ca 525/10 UZASADNIENIE W pozwie wniesionym dnia 21 maja 2009 r. małoletni powodowie N. W., Ł. W. i P. W. (1) reprezentowani przez przedstawicielkę ustawową matkę A. W. domagali się zasądzenia na ich rzecz od pozwanego (...) Spółki Akcyjnej w W. kwot po 80 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 15 grudnia 2006 roku. Na dochodzone kwoty składały się odszkodowania za pogorszenie ich sytuacji życiowej na skutek śmierci ojca w kwotach dodatkowo po 60000 zł oraz zadośćuczynienia za naruszenie ich dobra osobistego w postaci szczególnej więzi dziecka z rodzicem w kwotach po 20 000 zł. Następnie w piśmie z dnia 14 stycznia 2010 roku powodowie rozszerzyli żądanie pozwu w zakresie należnego im zadośćuczynienia i wnieśli o zasądzenie na ich rzecz w miejsce kwot po 20 000 zł - kwot po 60 000 zł. Wnieśli także o zwrot kosztów procesu. W uzasadnieniu powodowie podali, że w dniu (...) roku na skutek obrażeń odniesionych w wypadku komunikacyjnym zmarł ich ojciec P. W. (2). Sprawca zdarzenia był ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej u pozwanego. Po śmierci ojca sytuacja życiowa powodów znacznie się pogorszyła. Matka, dotąd zajmująca się sprawowaniem nad nimi bezpośredniej pieczy, zmuszona była podjąć pracę zarobkową. Najstarszy powód uczęszcza do szkoły, młodsi powodowie - do przedszkola. Opiekę nad nimi po zajęciach w czasie, gdy matka pracuje, sprawuje babka. Uprawiane dotąd gospodarstwo rolne leży obecnie odłogiem i nie przynosi dochodów. Powodowie nie mają szans na poprawę warunków bytowych, a mieszkają w jednym pokoju w domu swojej babki. Od czasu śmierci ojca nie wyjeżdżali nigdzie na wypoczynek. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Przyznał, że sprawca wypadku komunikacyjnego, w którym śmierć poniósł ojciec powodów, korzystał z jego ochrony ubezpieczeniowej, w związku z tym wypłacił powodom po 20 000 zł, zgodnie z ich wnioskiem i brak jest podstaw do uwzględnienia roszczenia powodów w zakresie żądanym pozwem. Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że w dniu (...) roku na skutek obrażeń odniesionych w wypadku komunikacyjnym, spowodowanym przez właściciela pojazdu, który zawarł umowę obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych z pozwanym, śmierć poniósł ojciec powodów. W chwili śmierci miał 34 lata, pracował i zarabiał 1 700 zł netto miesięcznie, dodatkowo pomagał w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa rolnego. Matka powodów nie pracowała zarobkowo, zajmowała się wychowywaniem dzieci. Warunki bytowe pięcioosobowej rodziny powodów nie były dobre Budynek mieszkalny dzielili z matką zmarłego, zajmowali jeden pokój, prowadzili wspólną kuchnię. W chwili śmierci ojca najstarszy z powodów Ł. miał 4 lata, P. 3 lata, a N. 1,5 roku. Po śmierci ojca warunki życiowe powodów znacznie się pogorszyły. Matka A. W. zmuszona była podjąć pracę zarobkową, została zatrudniona w firmie zatrudniającej dotąd męża z wynagrodzeniem 1 500 - 1 800 zł netto miesięcznie. Opiekę nad powodami w czasie pracy matki przejęła ich babka, a młodsi powodowie, najwcześniej jak to było możliwe, zaczęli uczęszczać do przedszkola. Wynagrodzenie za pracę A. W. jest obok renty rodzinnej powodów (w kwocie 610,10 zł netto miesięcznie) jedynym źródłem utrzymania rodziny. Na pracę w gospodarstwie matka powodów nie ma już ani czasu ani sił, podobnie jak ich babka. O planowanej rozbudowie domu w tych warunkach nie ma już mowy. Powodowie od tego czasu nie wyjeżdżali także nigdzie na wypoczynek Świadomość utraty ojca wpłynęła wyraźnie na sposób zachowania się dwóch starszych chłopców. Najmłodsza N. nie pamięta ojca, zna go tylko ze zdjęć. Małoletni powodowie oraz ich matka zgłosili pozwanemu żądania zapłaty stosowanego odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej w dniu 20 listopada 2006 roku. Koszty pogrzebu w kwocie 5 959 zł pozwany zwrócił matce powodów w dniu 4 stycznia 2007 roku. Następnie tytułem stosownego odszkodowania w dniu 12 marca 2007 roku wypłacił A. W. kwotę 30000 zł, a powodom po 20000 zł. W dniu 23 kwietnia 2007 roku wypłacił dodatkowo kwotę 5 000 zł tytułem zwrotu kosztu nagrobka. --- STRONA 3 --- Wyrokiem Sądu Rejonowego w C. z dnia 15 września 200S roku pozwany został zobowiązany do wyrównania A. W. stosownego odszkodowania do kwoty 70000 zł, tj. do zapłaty na jej rzecz dodatkowej kwoty 40 000 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu. Powodowie nie zwracali się bezpośrednio do pozwanego o wyrównanie odszkodowania ponad kwotę 20 000 zł, ani o zapłatę zadośćuczynienia. Sąd Okręgowy uznał wskazując na podstawę prawną pierwszego z roszczeń zgłoszonych przez powodów (art. 446 § 3 k.c.) przewidującego możliwość przyznania najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli na skutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej, przesłanka ta w odniesieniu do powodów jest spełniona, okoliczność tą pozwany przyznał co do zasady wypłacając powodom odszkodowanie z tego tytułu w kwocie po 20 000 zł. Zdaniem sądu pierwszej instancji kwota ta nie rekompensuje jednak całości szkody poniesionej przez powodów z tego tytułu i dlatego należało zasądzić dalszą kwotę 50000 złotych. Sąd Okręgowy uznał także, że śmierć ojca odcisnęła piętno również w sferze dóbr niematerialnych powodów, a świadczy o tym sposób zachowania dzieci, które zostały opisane, i rokowania na przyszłość, co przekłada się na ich sytuację materialną, a zatem kwota odszkodowania jest również rekompensatą w tym zakresie. Odnosząc się do drugiego roszczeni powodów, żądania zadośćuczynienia za krzywdę, opartego na art. 23 kc, art. 24 kc i art. 448 kc. (w dacie zdarzenia przepis art. 446 § 4 kc jeszcze nie obowiązywał), Sąd Okręgowy uznał, że powszechnie przyjęło się w orzecznictwie stanowisko, iż szczególna więź rodzica z dzieckiem jest dobrem osobistym zasługującym na ochronę. Nie została wprawdzie wyszczególniona w katalogu zawartym w przepisie art. 23 kc, jednakże katalog ten ma charakter otwarty i praktyka dodaje do niego coraz to nowe pozycje. W katalogu tym wymieniony jest szereg dóbr o bezsprzecznie mniejszym znaczeniu niż omawiane, dlatego nie byłoby słusznym odmówić mu takiego statusu. Wobec powyższego szczególny stosunek psychiczny i emocjonalny powodów z ojcem, jako dobro osobiste, zasługuje na ochronę, a odpowiednim zadośćuczynieniem za naruszenie tego dobra osobistego dla każdego z powodów jest kwota 50000 zł. Jako podstawa rozstrzygnięcia wymienione zostały powołane wyżej przepisy oraz art. 481 § 1 i § 2 kc. W apelacji od tego wyroku pozwany, zaskarżając go w części zasądzającej od niego zadośćuczynienie i obciążającej go kosztami procesu, także poprzez nakazanie pobrania stosownej kwoty na rzecz Skarbu Państwa, zarzucił : - naruszenie przepisów prawa materialnego art.34 ust.1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Komunikacyjnym , polegające na uznaniu, że pozwany jest legitymowany do spełnienia w oparciu o art. 448 k.c. w sytuacji, gdy wymieniony art. 34 ust.1 ustawy takiej odpowiedzialności nie przewiduje. - sprzeczność istotnych ustaleń sądu pierwszej instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającą na ustaleniu, że śmierć ojca była szczególnym wstrząsem dla powodów uzasadniającym zasądzenie na ich rzecz zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego w oparciu o art. 448 k.c. w sytuacji gdy z treści opinii biegłego psychologa stan emocjonalny powodów nie może być oceniony jako stan braku równowagi psychicznej, a także nie potwierdza występującego u nich odczucia krzywdy. Powołując te zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie pierwszym i oddalenie powództwa każdego z powodów ponad kwotę 60 000 złotych - łącznie ponad kwotę 180.000,00 zł. i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych za obie instancje ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu. W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył co następuje : Apelacja zasługuje na uwzględnienie. --- STRONA 4 --- W związku z zakresem zaskarżenia wyroku Sądu Okręgowego i wyjaśnieniem tego zakresu w uzasadnieniu apelacji, z którego wynika, że apelujący nie kwestionuje zasądzenia na rzecz powodów kwot po 60 000 złotych z tytułu odszkodowania, na podstawie art. 446 § 3 kodeksu cywilnego, nie zgadza się natomiast z przyznaniem im zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. , ocenę rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji należy ograniczyć do tego drugiego zagadnienia, do czego skłania dodatkowo ta okoliczność, że nie zaskarżona część orzeczenia, spełnia w całości zakres dochodzonych przez powodów kwot z tytułu odszkodowania. Gdy chodzi natomiast o konstrukcję prawną, na której Sąd Okręgowy oparł swoją decyzję o przyznaniu powodom stosownych kwot z tytułu zadośćuczynienia - art. 23 i 24 kodeksu cywilnego w związku z art. 448 kodeksu cywilnego, należy uznać, że pomimo pojedynczych przykładów jej zastosowania w orzecznictwie i aprobującego stanowiska doktryny, nie można zaakceptować poglądu, aby istniejący, od utraty mocy obowiązującej kodeksu zobowiązań ( art. 166 k.z. ) do dnia wejścia w życie art. 446 § 4 k.c., brak przepisu prawa cywilnego przewidującego możliwość przyznania najbliższym członkom rodziny zmarłego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, mógł być zastąpiony przyznawaniem takiego świadczenia za naruszenie dóbr osobistych. Dopiero bowiem wprowadzenie z dniem 3 sierpnia 2008 r. do kodeksu cywilnego art. 446 § 4 , niewątpliwie oczekiwane i ze wszech miar potrzebne, dało podstawę prawną dla takich żądań i jednak stanowiło wypełnienie luki prawnej w tym zakresie, której istnienie nie pozwalało wcześniej przyznawać zadośćuczynienia za krzywdę moralną wywołaną śmiercią osoby bliskiej. Wywodzenie takiego roszczenia z ochrony dóbr osobistych jest nieuzasadnione z tej przede wszystkim przyczyny, że przesłanki zawarte w art. 24 k.c. przewidują, że chodzi w nim o bezpośrednie oddziaływanie sprawcy naruszenia dobra osobistego na sferę chronioną osoby uprawnionej. Tymczasem w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, sprawca wypadku w którym śmierć poniósł ojciec powodów, swoim działaniem bezpośrednio wywołał jedynie ten tragiczny skutek i nie można jego podstawami odpowiedzialności, w tym przypadku winą, a wobec zawartej umowy odpowiedzialności cywilnej z pozwanym również odpowiedzialności pozwanego jako ubezpieczyciela, obejmować skutku w postaci krzywdy powodów. Rzecz zatem nie w zarzucanym w apelacji braku legitymacji biernej pozwanego, wywodzonym z art. 34 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych (…), który przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą ubezpieczyciela na podstawie zawartej umowy ubezpieczenia, ale w braku podstawy prawnej, istniejącej w dacie zdarzenia, do żądania zadośćuczynienia. Przyjąć zatem należy, w pełni aprobując ustalenia Sądu Okręgowego co do skutków jakie śmierć ojca wywołała także w psychice powodów, oraz podzielając intencje z tym związane, że skutki te przełożyły się na pogorszenie jakości życia powodów, co może mieć i ma wymiar materialny i czemu Sąd ten dał wyraz w swoim uzasadnieniu odnosząc się do przyczyn zastosowania art. 446 § 3 k.c. i zasądzenia odszkodowań. Dlatego Sąd Apelacyjny obniżył zasądzone w zaskarżonym wyroku kwoty do granicy żądanych przez powodów kwot z tytułu odszkodowania, konsekwencją czego była także zmiana punktu trzeciego wyroku w zakresie kosztów procesu. Ostateczny wynik procesu oznacza że strona pozwana przegrała go w połowie, powinna zatem w takiej części ponieść koszty procesu. Biorąc pod uwagę, że połowa poniesionych przez strony kosztów sądowych wyniosła ponad 9 140 złote, a od pozwanej nakazano pobranie kwoty ponad 6 240 zł. ( w czym zapewne mieści się połowa nieuiszczonych należności z tytułu kosztów biegłego ), zasadne było obniżenie zasądzonego na rzecz powodów zwrotu kosztów procesu, przy czym na rzecz każdego z nich, byli bowiem współuczestnikami formalnymi po stronie powodowej, do kwot po 1 000 zł. Dalszą konsekwencją przyjętego rozliczenia kosztów, było zatem także oddalenie apelacji w zakresie w jakim zaskarżała punkt czwarty wyroku, nakazujący pobranie na rzecz Skarbu Państwa brakującej części opłaty od pozwu. Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżone orzeczenie i orzekł jak w sentencji wyroku, nie obciążając powodów kosztami postępowania apelacyjnego, za czym przemawiają względy słuszności o jakich mowa w art. 102 k.p.c.