Wyrok I ACa 513/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 października 2010 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 513/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 października 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Małgorzata Wołczańska (spr.) Sędziowie : SA Lucyna Świderska - Pilis SA Elżbieta Karpeta Protokolant : Anna Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 5 października 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa E. J. przeciwko A. S. o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 29 stycznia 2010 r., sygn. akt I C 257/09 1) zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1. o tyle, że zobowiązuje pozwanego do złożenia wobec powoda na piśmie w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku oświadczenia następującej treści: „Ja A. S. przepraszam E. J. za wykonywanie mu bez jego zgody zdjęć fotograficznych”; 2) oddala apelację w pozostałej części; 3) zasądza od pozwanego na rzecz powoda 270 (dwieście siedemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. --- STRONA 2 --- Sygn. akt I ACa 513/10 UZASADNIENIE Powód E. J. w pozwie wniósł o zobowiązanie pozwanego A. S. do usunięcia naruszenia dóbr osobistych poprzez złożenie wobec powoda oświadczenia o treści: „Ja niżej podpisany A. S. przepraszam E. J. za wykonywanie zdjęć fotograficznych bezprawnie utrwalających jego własny wizerunek oraz jego rodziny i pracowników jego zakładu, a także przepraszam E. J. za bezprawne wykorzystywanie jego wizerunku oraz wizerunku jego rodziny i pracowników jego zakładu na wykonywanych w ten sposób bez uzyskania zgody zainteresowanych fotografiach”. Nadto powód domagał się zasądzenia od pozwanego tytułem zadośćuczynienia kwoty 300 złotych na rzecz Domu Dziecka (...) w K.. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zarzucając, iż gromadził dokumentację fotograficzną jedynie na użytek złożonego zawiadomienia do Straży Pożarnej. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Częstochowie zobowiązał pozwanego do złożenia wobec powoda na piśmie, w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku oświadczenia o treści: „Ja A. S. przepraszam E. J. za naruszenie jego prywatności, prawa do niezakłóconego korzystania ze swobody oraz własności prywatnej poprzez wykonywanie mu bez jego zgody zdjęć fotograficznych podczas wykonywania przez niego różnych zajęć w obrębie jego posesji i poza nią”. W pozostałej części Sąd oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd I instancji ustalił, że strony są sąsiadami. Na swej nieruchomości powód prowadzi działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży wykładzin podłogowych, a równocześnie posadowiony jest na niej należący do niego budynek mieszkalny. Istniejący między E. J. i A. S. konflikt związany z przebiegiem granic ich nieruchomości pogłębił się ze względu na skargi pozwanego na powoda kierowane między innymi do Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej i Wojewódzkiego Inspektora Inspekcji Handlowej. Do niektórych z powyższych zawiadomień pozwany dołączył zdjęcia przedstawiające posesję powoda i jego pracownika. Przeprowadzone kontrole w większości przypadków nie potwierdziły podnoszonych przez pozwanego zarzutów co do nieprawidłowości w prowadzeniu przez powoda działalności gospodarczej. Jedynie Komendant Powiatowy Straży Pożarnej w K. nakazał powodowi usunięcie pryzmy wykładziny podłogowej oraz drewna opałowego i resztek wykładzin składowanych w odległości mniejszej niż 4 metry od północnej granicy działki. Od maja do sierpnia 2008 r. pozwany fotografował posesję powoda oraz znajdujących się na niej członków rodziny powoda, jego pracowników oraz klientów, w trakcie zwykłych czynności związanych z powadzoną przez E. J. działalnością gospodarczą. Powód podobnie jak i pozostałe wymienione powyżej osoby nie udzielili zezwolenia na ich fotografowanie. Na fotografowanie przez pozwanego uskarżali się klienci powoda, a zatrudniani przez niego pracownicy rezygnowali ze świadczenia na jego rzecz pracy z uwagi na działania podejmowane przez pozwanego. W następstwie konfliktu między stronami niniejszego procesu wszczynane były również postępowania karne. I tak prawomocnym wyrokiem z dnia 30 marca 2009 r. Sąd Rejonowy w C. uniewinnił E. J. od zarzutu popełnienia przeciwko A. S. przestępstwa zniesławienia – art. 212 kk. Z kolei wyrokiem tego Sądu z dnia 15 września 2009 r. sygn. akt XI W 757/09, utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w C. z dnia16 grudnia 2009 r. sygn. akt VII Waz 147/09, uznano że pozwany i jego żona, w okresie od maja 2008 r. do sierpnia 2008 r. poprzez fotografowanie powoda, jego rodziny i pracowników w sposób złośliwy niepokoili wymienione powyżej osoby, dopuszczając się wykroczenia przewidzianego w art. 107 kw. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji powołując się na treść art. 23 kc i art. 24 § 1 kc uznał, że pozwany fotografując bez zgody powoda, jego osobę, należącą do niego posesję oraz przebywających na jej terenie członków rodziny, pracowników i klientów, naruszył dobra osobiste E. J. takie jak prawo do prywatności i niezakłóconego korzystania z własności prywatnej. Nadto Sąd przyjął, że pozwany zmierzał do wywołania u powoda przekonania, że dokonywane przez niego na terenie nieruchomości stanowiącej jego własność, czynności dnia codziennego są rejestrowane przez inną osobę, co wywołuje ujemne przeżycia psychiczne. Zdaniem Sądu Okręgowego pozwany nie wykazał żadnych okoliczności wyłączających bezprawność jego zachowań. Pozwany wprawdzie podnosił, --- STRONA 3 --- że jego działania stanowią „inicjatywę obywatelską” w zakresie kontroli przestrzegania przez powoda przepisów przeciwpożarowych, jednakże w świetle wyroku Sądu Rejonowego wC. z dnia 15 września 2009 r., którym uznano że pozwany poprzez fotografowanie powoda, jego rodziny i pracowników w sposób złośliwy niepokoili wymienione powyżej osoby, dopuszczając się wykroczenia przewidzianego w art. 107 kw, nie sposób uznać, że zachowanie pozwanego nie miało znamion bezprawności. Nadto Sąd I instancji uznał, że wbrew twierdzeniom pozwanego i zeznaniom świadków w osobach jego synów, do wykonywania zdjęć nie dochodziło jedynie sporadycznie, bowiem jednostkowe zdarzenie tego rodzaju nie wywołałoby skutku w postaci odmowy zatrudnienia się u powoda przez potencjalnych pracobiorców, w szczególności w okresie kryzysu gospodarczego. Sąd zmodyfikował określoną w pozwie treść oświadczenia pozwanego, zawierającego przeprosiny, wskazując, że powód nie może domagać się ochrony dóbr osobistych innych osób, a to członków rodziny czy pracowników ponieważ nie posiada on w tym zakresie czynnej legitymacji procesowej. Nadto Sąd Okręgowy uznał, że złożenie przez pozwanego pisemnego oświadczenia o treści wskazanej w wyroku jest wystarczające do usunięcia naruszenia dóbr osobistych powoda i pozwala na uzyskanie przez poszkodowanego satysfakcji moralnej. Wskazał przy tym Sąd, że wprawdzie w petitum pozwu powód odnosił się do dobra osobistego jakim jest wizerunek to jednak dalej w uzasadnieniu pozwu i zeznaniach dookreślił naruszone dobra osobiste jakimi są również prawo do prywatności i niezakłóconego korzystania ze swobody i własności prywatnej. Oddalając roszczenie powoda o zasądzenie na rzecz Domu Dziecka w K. kwoty 300 złotych, Sąd uznał że naruszenie prywatności powoda oraz jego prawa do niezakłóconego korzystania z własności prywatnej było spowodowane wieloletnim konfliktem między stronami, a zarówno powód jaki i pozwany swym zachowaniem przyczyniali się do narastania konfliktu. Powyższy wyrok pozwany zaskarżył w zakresie rozstrzygnięcia co do roszczenia niematerialnego oraz w części, w której orzeczono o kosztach postępowania. Skarżący zarzucił między innymi sprzeczność ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd z zebranym materiałem dowodowym, polegającą na przyjęciu że pozwany bezprawnie utrwalał wizerunek powoda podczas gdy pozwany wskazywał, iż zdjęcia nie były robione E. J., a miały udokumentować niezgodne z przepisami o ochronie przeciwpożarowej umiejscowienie pryzmy wykładziny podłogowej i drewna opałowego. Ich wykonanie było więc przejawem inicjatywy obywatelskiej, i z tego względu zachowanie pozwanego nie miało cech bezprawności. Nadto pozwany zarzucił błędną wykładnię przepisów art. 24 kc w związku z art. 23 kc, gdyż powód żądał ochrony dobra osobistego w postaci jego wizerunku, podczas gdy naruszeniem prawa do wizerunku jest jego publiczne wykorzystanie, nie zaś samo jego utrwalenie. Pozwany podniósł również, że Sąd I instancji wykroczył poza żądanie pozwu ograniczone do ochrony wizerunku powoda, rozciągając ochronę przysługującą powodowi na prawo do prywatności i prawo niezakłóconego korzystania z własności prywatnej. W oparciu o te zarzuty skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa adwokackiego ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja zasługuje jedynie na częściowe uwzględnienie, gdyż za trafny należy uznać tylko zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 321 kpc. Natomiast pozostałe zarzuty są bezzasadne. I tak w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że wbrew wywodom skarżącego Sąd I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych. Postępowanie dowodowe zostało przez Sąd I instancji przeprowadzone zgodnie z wnioskami dowodowymi stron, zaś zebrany materiał dowodowy ocenił Sąd zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Tak dokonana ocena zebranego materiału dowodowego odpowiada wymogom art. 233 § 1 kpc. Z tego względu ustalenia faktyczne będące wynikiem tak dokonanej oceny dowodów przez Sąd Okręgowy jako właściwe Sąd Apelacyjny uznaje za własne. --- STRONA 4 --- W szczególności podkreślić należy, że nie budzi wątpliwości przyjęcie przez Sąd I instancji, iż pozwany bez zgody powoda wykonywał m. in. jego zdjęcia w okresie ustalonym przez ten Sąd. Wystarczającą podstawą do dokonania takich ustaleń były zeznania powoda oraz wskazanych przez niego świadków: A. B., C. K., T. M., E. G. i W. S.. Zeznania te, jako wzajemnie zbieżne, Sąd Okręgowy uznał za wiarygodne, apelacja nie dostarcza zaś przekonujących argumentów, aby dowodom tym odmówić przydanej przez Sąd I instancji mocy dowodowej. Nadto wskazać trzeba, że za przyjęciem stanu faktycznego ustalonego zaskarżonym wyrokiem przemawia wynik postępowania w sprawie, która toczyła się przed Sądem Rejonowym – Sądem Grodzkim w C. pod sygnaturą akt XI W 757/09. Prawomocnym wyrokiem w tej sprawie pozwany (i jego żona) zostali bowiem uznani winnymi popełnienia wykroczenia z art. 107 kw, które polegało na tym, że od miesiąca maja do sierpnia 2008r. pozwany (i jego żona) poprzez fotografowanie powoda i jego rodziny oraz pracowników w sposób złośliwy ich niepokoili. Jakkolwiek też wyrok ten (jego ustalenia) jako skazujący za wykroczenie, a nie za przestępstwo, nie ma mocy wiążącej w postępowaniu cywilnym w oparciu o treść art. 11 kpc to jednakże stanowi on środek dowodowy podlegający, jak i inne dowody, ocenie w świetle art. 233 § 1 kpc. W tym kontekście też nie można pomijać, że ustalenia owego wyroku skazującego pozwanego za wykroczenie są m. in. takie, że wskazują na dokonanie przez skarżącego bez zgody powoda zdjęć jego osoby. Wreszcie jakkolwiek nie zostały pozostawione w aktach sprawy o wykroczenie zdjęcia, którym dysponował pozwany to jednakże odnotowane zostało w treści protokołu, że na okazanych Sądowi wówczas zdjęciach znajdował się m. in. powód (k. 91 i 133 w aktach XI W 757/09). Opisane okoliczności, które zresztą miał na uwadze Sąd Okręgowy, zezwalały zatem na uznanie, że pozwany bez zgody powoda wykonywał zdjęcia jego osoby. Odmienne zeznania pozwanego i świadków: jego żony i synów muszą być poczytane jako niewiarygodne, będące efektem podjętej przez skarżącego i jego bliskich obrony w tym procesie. Reasumując tę część rozważań wskazać trzeba, że za niewadliwe uznać należało przyjęcie przez Sąd Okręgowy, iż pozwany bez zgody powoda wykonywał zdjęcia osoby powoda. Wbrew także zarzutom apelacji za prawidłowe uznać należało przyjęcie przez Sąd I instancji, że w sprawie nie zachodziły przesłanki wyłączające bezprawność działania pozwanego. Zasadnie w tej mierze Sąd stwierdził, iż przepis art. 24 § 1 kc zawiera domniemanie bezprawności działania, zaś rzeczą pozwanego było dostarczenie dowodów, które owo domniemanie podważyłoby. Tak się jednak w tym procesie nie stało. Poza sporem bowiem było, że pozwany nie dysponował zgodą powoda na wykonywanie mu zdjęć. Nie powiodła się również próba wykazania przez skarżącego, że zdjęcia wykonywane były jedynie na użytek zgłaszanych przez pozwanego zawiadomień do Straży Pożarnej. W okolicznościach sprawy zasadnie bowiem Sąd I instancji przyjął, że zachowanie pozwanego – wielokrotnie wykonującego zdjęcia nie tylko posesji powoda, ale także samego powoda, członków jego rodziny i także jego pracowników – poza ewentualną potrzebą procesowego wykorzystania zdjęć – wykraczało. Stanowisko Sądu Okręgowego Sąd Apelacyjny uznaje w tym względzie za w pełni poprawne, tym samym nie zachodzi potrzeba powtarzania w tym miejscu argumentacji Sądu I instancji. W dalszej kolejności zauważyć należy, że trafnie skarżący podnosi, iż powód domagał się złożenia przez pozwanego oświadczenia przepraszającego za wykonywanie zdjęć fotograficznych bezprawnie utrwalających jego własny wizerunek. Zasadnie również apelacja wskazuje, że wizerunek człowieka jest zgodnie z art. 23 kc zaliczany do dóbr osobistych podlegających ochronie niezależnie od tego, czy wskutek posłużenia się nim w sposób bezprawny, a więc bez zgody zainteresowanego, przez osobę trzecią, doszło do naruszenia innych dóbr osobistych takich jak np. cześć czy godność. Nie ma jednak racji pozwany twierdząc, że dopiero rozpowszechnianie wizerunku i to bez zgody danej osoby, skutkuje udzieleniem poszkodowanemu ochrony prawnej. Powołane w apelacji przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994r. O prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz. U. z 2000r. Nr 80, poz. 904 z póź. zm.), w tym w odniesieniu do wizerunku przepisy art. 81-83, nie wyczerpują całości problematyki ochrony wizerunku jako dobra osobistego. Uznać też należy, że w zakresie w jakim nie znajduje zastosowania regulacja przyjęta --- STRONA 5 --- w ustawie O prawie autorskim i prawach pokrewnych zastosowanie znajdują przepisy art. 23 i 24 kc. A zatem w świetle art. 23 i 24 kc oceniana być musi problematyka samego utrwalania wizerunku tj. jego tworzenia w warunkach naruszenia prawa do prywatności lub woli portretowanego (por. Barta Janusz, Czajkowska – Dąbrowska Monika, Zbigniew Ćwiąkalski, Ryszard Markiewicz, Elżbieta Traple, Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Komentarz, Dom Wydawniczy ABC, 2001, Wyd. II). Okoliczność, że nie doszło do rozpowszechnienia wizerunku powoda na zdjęciach sporządzonych przez pozwanego nie pozbawia przeto, wbrew wywodom apelacji, możliwości udzielenia powodowi ochrony na mocy art. 23 i 24 kc, skoro ustalone zostało, że skarżący wykonywał zdjęcia powoda, bez jego zgody. Dokonane przez Sąd I instancji ustalenia faktyczne wskazują również na to, że dochodziło do naruszenia wizerunku powoda w warunkach naruszających prawo do jego prywatności. Fakt zatem, że pozwany naruszył dobro osobiste powoda w postaci jego wizerunku poprzez wykonywanie mu bez jego zgody zdjęć uzasadniał zobowiązanie pozwanego do złożenia stosownego oświadczenia. Przy czym rację należy przyznać apelacji, że Sąd I instancji modyfikując treść oświadczenia wskazanego przez powoda w pozwie, a które to żądanie nie zostało zmienione i w kształcie opisanym w pozwie było podtrzymywane przez powoda do zamknięcia rozprawy przed Sądem Okręgowym, wykroczył poza żądanie pozwu. Żądanie to ograniczone było bowiem do ochrony wizerunku powoda, natomiast Sąd I instancji ochronę tę rozciągnął na prawo do prywatności i prawo do niezakłóconego korzystania ze swobody i własności prywatnej. Dokonana przez Sąd Okręgowy modyfikacja treści oświadczenia była więc w istocie nieuprawnioną w świetle art. 321 § 1 kpc ingerencją w żądanie pozwu. Wykroczenie poza żądanie pozwu poprzez udzielenie powodowi ochrony w zakresie dóbr osobistych nie objętych stosownie wyartykułowanym żądaniem uzasadniało korektę zaskarżonego rozstrzygnięcia poprzez wyeliminowanie z oświadczenia, które pozwany jest zobowiązany złożyć, treści nie objętych owym żądaniem. Nadto przyjęcie, że Sąd Okręgowy wykroczył poza żądanie skutkować musi powrotem do właściwego żądania objętego pozwem. To żądanie powoda zmierzało zaś do udzielenia ochrony przed bezprawnym wykonywaniem mu przez pozwanego zdjęć. Rozważania te nie dotyczą już bowiem kwestii związanych z naruszeniem dóbr osobistych członków rodziny powoda i jego pracowników, które to żądanie zostało prawomocnie oddalone. Jak też wcześniej wywiedziono działaniem naruszającym prawo osobiste w postaci prawa do wizerunku jest samo zachowanie polegające na wykonywaniu zdjęć danej osoby czy to bez jej zgody czy też w warunkach naruszających jej prawo do prywatności. Naruszenie rodzi zaś odpowiedzialność w świetle art. 23 i 24 § 1 kc. Z uwagi zatem na fakt, że pozwany takich działań się dopuścił, zasadne było w świetle art. 24 § 1 zd. 2 kc, zobowiązanie go do złożenia oświadczenia, w którym przeprosi powoda za wykonywanie powodowi zdjęć bez jego zgody. Taka formuła przeprosin jest też adekwatna do zawartego w pozwie żądania. Przytoczone względy uzasadniały zatem korektę zaskarżonego wyroku w części w jakiej naruszał on art. 321 § 1 kpc, o czym orzeczono z mocy art. 386 § 1 kpc. W pozostałym zakresie apelacja jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu z mocy art. 385 kpc. Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego oparte zostało o treść art. 100 zd. 2 kpc w zw. z art. 391 § 1 kpc i art. 108 § 1 kpc.