Postanowienie I ACa 50/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Krakowi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 50/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Elżbieta Uznańska Sędziowie: SSA Andrzej Szewczyk SSA Hanna Nowicka de Poraj Protokolant: st.sekr.sądowy Beata Lech po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2012 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa R. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w Nowym Sączu o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 25 października 2011 r. sygn. akt I C 580/09 1. oddala apelację; 2. przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Nowym Sączu na rzecz adwokata P. M. z Kancelarii Adwokackiej w Nowym Sączu, ul. … kwotę 3.321 zł (w tym 621 zł podatku VAT), tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. S '\\\\\ 04, 'az 1| I ' -5. Ę J =? ”'\,\N*\š řšăłfiăßş --- STRONA 2 --- Sygn. akt I ACa 50/12 Uzasadnienie wyroku z dnia 15 lutego 2012 roku Sąd Okręgowy w Nowym Sączu wyrokiem z dnia 25 października 2011 r. oddalił powództwo R. M., który domagał się zasądzenia od strony pozwanej Skarbu Państwa- Dyrektora Zakładu Karnego w Nowym Sączu kwoty 80 000 zł tytułem zadośćuczynienia za cierpienia oraz uszczerbek na zdrowiu powstały u niego podczas obywania kary pozbawienia wolności, w tym w celach przeludnionych, w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu, a także zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 3600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku wskazał następujące ustalenia faktyczne oraz motywy rozstrzygnięcia. Powód R. M. odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu w okresie od 4 czerwca 2008 r. do 14 sierpnia 2009 r. i był osadzony w następujących celach mieszkalnych: - nr 403 o powierzchni 22,33 m 2 w okresie: 4.06.2008 r.- 10.06.2008 r., gdzie przebywało łącznie 7 osadzonych 10.06.2008 r.- 1.07.2008 r.- 6 osadzonych 1.07.2008 r.- 9.07.2008 r.- 8 osadzonych 9.07.2008 r.- 25.07.2008 r.- 7 osadzonych 25.07.2008 r.- 27.07.2008 r.- 8 osadzonych 28.07.2008 r.- 30.07.2008 r.- 7 osadzonych 30.07.2008 r.- 4.08.2008 r.- 6 osadzonych 4.08.2008 r.- 7.08.2008 r.- 7 osadzonych 7.08.2008 r.- 13.08.2008 r.- 8 osadzonych 13.08.2008 r.- 23.08.2008 r.- 7 osadzonych 23.08.2008 r.- 27.08.2008 r.- 8 osadzonych - nr 20 o powierzchni 27,21 m 2 w okresie: 27.08.2008 r.- 3.09.2008 r.- 8 osadzonych 3.09.2008 r.- 17.09.2008 r.- 10 osadzonych 17.09.2008 r.- 18.09.2008 r.- 9 osadzonych 18.09.2008 r.- 24.09.2008 r.- 10 osadzonych 24.09.2008 r.- 7.10.2008 r.- 9 osadzonych 7.10.2008 r.- 16.10.2008 r.- 8 osadzonych 16.10.2008 r.- 22.10.2008 r.- 10 osadzonych 22.10.2008 r.- 24.10.2008 r.- 9 osadzonych 28.10.2008 r.- 19.12.2008 r.- 10 osadzonych 19.12.2008 r.- 15.01.2009 r.- 9 osadzonych 15.01.2009 r.- 12.02.2009 r.- 9 osadzonych 12.02.2009 r.-26.03.2009 r.- 9 osadzonych 26.03.2009 r.- 21.04.2009 r.- 10 osadzonych --- STRONA 3 --- 21.04.2009 r.- 24.04.2009 r.- 9 osadzonych 24.04.2009 r.- 8.05.2009 r.- 8 osadzonych 8.05.2009 r.- 10.05.2009 r.- 9 osadzonych 20.05.2009 r.- 28.05.2009 r.- 10 osadzonych 28.05.2009 r.- 15.06.2009 r.- 9 osadzonych 15.06.2009 r.- 18.06.2009 r.- 8 osadzonych 18.06.2009 r.- 2.07.2009 r.- 7 osadzonych 2.07.2009 r.-10.07.2009 r.- 6 osadzonych 10.07.2009 r.- 13.07.2009 r.- 5 osadzonych 13.07.2009 r.- 17.07.2009 r.- 6 osadzonych - nr 203 o powierzchni 17,50 m 2 w okresie: 17.07.2009 r.- 20.07.2009 r.- 5 osadzonych 20.07.2009 r.- 10.08.2009 r.- 6 osadzonych - nr 216 o powierzchni 27,20 m 2 w okresie: 10.08.2009 r.- 13.08.2009 r.- 8 osadzonych 13.08.2009 r.- 14.08.2009 r.- 10 osadzonych W dniu 14 sierpnia 2009 r. powód został przetransportowany do Zakładu Karnego w Nowym Wiśniczu. Powód wielokrotnie składał skargi na działanie służby zdrowia w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu. Kierowane były one do Dyrektora ZK oraz Ministra Zdrowia, a ich podstawą było odmawianie udzielenia mu clonazepanu, leku, od którego był uzależniony. W dniu 2 marca 2009 r. w Areszcie Śledczym w Krakowie rozpoznano u powoda niewielką przepuklinę roztworu przełykowego z niewielkim zarzucaniem treści żołądkowej do przełyku. Podczas pobytu w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu otrzymywał on leki na powyższe schorzenie, był konsultowany przez lekarza. Gdy odmawiano mu udzielenia clonazepanu, powód podejmował kilkudniowe głodówki, za co nakładano na niego kary dyscyplinarne. Przepuklina roztworu przełykowego nie powstała u powoda podczas i na skutek warunków odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu. Choroba ta występuje u około 45 % ludzi w wieku powoda. Dolegliwości związane z przepukliną przełykową, tj. zgagę powód zgłaszał od 2007 r. i otrzymywał leki, był pod kontrolą lekarza, poddawany był badaniom lekarskim około 5 razy miesięcznie, podczas, gdy średnia wynosiła 2-3 badania w miesiącu. Sąd Okręgowy ustalił nadto, że cele mieszkalne w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu są wyposażone w wentylację grawitacyjną. Więźniowie nie są ograniczani w możliwości wietrzenia sal. W każdej celi znajduje się kącik sanitarny (z toaletą, umywalką szafką, lustrem, oświetleniem), osłonięty do wysokości około 220 cm poprzez konstrukcję z płyty wiórowej i posiadający drzwi. Sale są oświetlone światłem sztucznym, żarowym, ogrzewane, wyposażone w sprzęt RTV, grzałki, czajniki, łóżka jednopiętrowe, szafki, taborety, stoły, meble więźniów. Sąd ustalił stan faktyczny w sprawie na podstawie dokumentacji medycznej powoda, opinii biegłego oraz zeznań świadków. --- STRONA 4 --- W takim stanie faktycznym Sąd Okręgowy zważył, że powód nie udowodnił, aby doszło do naruszenia jego dóbr osobistych, gdyż strona pozwana wykazała, że jej zachowanie nie było bezprawne, zawinione. Głównym zarzutem wysuniętym przez powoda było, że w czasie pobytu w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu z powodu warunków odbywania kary pozbawienia wolności powstała u niego przepuklina przełyku. Jednakże przeczy temu opinia biegłego, który stwierdził, że do powstania lub rozwoju choroby nie doszło u powoda na skutek warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Dolegliwości powód zgłaszał jeszcze przed umieszczeniem go w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu, a choroba jest wynikiem anomalii anatomicznych. W ocenie Sądu Okręgowego, niezadowolenie powoda ze stanu opieki medycznej w Zakładzie Karym w Nowym Sączu wynikało z odmawiania udzielenia mu leku, od którego był uzależniony. Wobec tego, brak podstaw do uznania, że bezprawne lub zawinione działanie strony pozwanej pozostawało w związku przyczynowym z ujawnionym u powoda schorzeniem. Z kolei, dla zasądzenia roszczenia pieniężnego na rzecz powoda konieczne jest wykazanie takiej bezprawności oraz zawinionego działania strony pozwanej. W sprawie nie ma też podstaw do uznania, by warunki odbywania kary pozbawienia wolności naruszyły inne dobra osobiste powoda, w tym prawo do ustawowo przewidzianego (w art. 110 § 2 k.k.w.) uprawnienia zachowania powierzchni 3m 2 na osobę w celi. W czasie bowiem odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności obowiązywał art. 248 k.k.w. pozwalający na odstąpienie od powyższej normy. Przepis ten stanowił, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w cel na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Artykuł ten został uchylony przez ustawę z dnia 9 października 2009 r., w więc po zakończeniu przez powoda odbywania kary w ZK w Nowym Sączu. Zakład Karny wypełniał swój obowiązek przedkładania sędziemu penitencjarnemu comiesięcznych sprawozdań dotyczących stanu przeludnienia w placówce penitencjarnej. Umieszczenie powoda w celi, w której przysługiwało mu poniżej 3 m 2 powierzchni, nie było działaniem bezprawnym zakładu karnego, bowiem przepis prawa to dopuszczał. Sąd wziął pod uwagę również fakt, że co prawda na arenie międzynarodowej dominuje tendencja do uwzględniania roszczeń więźniów i umieszczania ich w celach o większej powierzchni, jednak uwzględniać należy realia polskiego więziennictwa oraz standardy życia w Polsce, które mogą różnić się od standardów europejskich. Sąd Okręgowy zważył nadto, że w okresie, gdy powodowi przysługiwało mniej niż 3 m 2 powierzchni w celi, norma powierzchniowa została przekroczona tylko o jedną osobę w stosunku do metrażu, a powód nie sprecyzował, jakie jego dobra osobiste zostały naruszone. --- STRONA 5 --- Apelację od powyższego wyroku wniósł powód, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając: I. Błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż występująca u powoda przepuklina przełyku oraz przebieg nasilenia choroby nie pozostały w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności; II. Naruszenie przepisów postepowania mogące mieć wpływ na treść orzeczenia, polegające na niewłaściwej ocenie materiału dowodowego obejmującego historię leczenia powoda w czasie pobytu w zakładzie karnym, w szczególności nieuwzględniające w swej ocenie faktu, iż podstawowe badanie lekarskie właściwe dla schorzenia występującego u powoda- badanie gastroskopii przeprowadzone zostało dopiero po 2 latach od chwili zgłoszenia przez powoda dolegliwości chorobowych; III. Naruszenie prawa materialnego tj. przepisów art. 24 oraz art. 448 k.c. poprzez ich niezastosowanie pomimo ustalenia, iż warunki odbywania kary pozbawienia wolości nie odpowiadają określonym w przepisach k.k.w. i obowiązującym normom. W konkluzji powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa i zasądzenie na rzecz powoda kwoty 80 000 zł z odsetkami od dnia prawomocności orzeczenia do dnia zapłaty, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postepowania apelacyjnego oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika powoda kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu apelacji powód wskazał, że przez 1/3 czasu odbywania kary pozbawienia wolości w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu przebywał w celach, w których niezachowana została norma powierzchniowa 3 m 2 na jednego więźnia. Odnośnie leczenia swego schorzenia podniósł, iż polegało ono jedynie na leczeniu zachowawczym, bez przeprowadzenia właściwych badań, czego skutkiem było ciągłe utrzymywanie się u powoda dolegliwości bólowych i doprowadziło do zaawansowania choroby. Niewłaściwe postepowanie w zakresie diagnostyki skutkujące pogłębieniem się stanu chorobowego jest zawinieniem dotyczącym sposobu leczenia, obciążającym stronę pozwaną. Powód wskazał nadto, że Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że zadośćuczynienie za niezapewnienie właściwych warunków odbywania kary musi być działaniem zawinionym, by po stronie powoda powstało roszczenie odszkodowawcze. Zapewnienie osadzonemu mniej niż 3 m 2 powierzchni na jedną --- STRONA 6 --- osobę w celi jest możliwe tylko w szczególnych przypadkach i na czas określony, a w informacjach przekazywanych sądowi penitencjarnemu nie zostały wskazane te szczególne okoliczności, ani czas, na jaki ma być stosowane. Nie można też uznać, że stosowanie normy niekonstytucyjnej, choćby uznana za taką została w późniejszym czasie, było uzasadnione. Powód wskazał też, że wprowadzenie wyjątku wynikającego z art. 248 k.k.w. nie uchyla podstawowych gwarancji odbywania kary zagwarantowanych konstytucyjnie i nie uchyla odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, w szczególności, że w przypadku powoda brak było szczególnie uzasadnionego powodu dla przetrzymywania go w za ciasnej celi. W ocenie apelującego bezzasadne było stwierdzenie Sądu Okręgowego, że norma powierzchniowa została jedynie przekroczona, co najwyżej o jedną osobę w stosunku do metrażu cel, bowiem jest to irrelewantne dla powstania odpowiedzialności odszkodowawczej. Odnośnie opinii biegłego przeprowadzonej w sprawie, powód podniósł, że okoliczność, iż dolegliwość powoda jest chorobą często spotykaną nie powinna zaważyć na ocenie jej stopnia dolegliwości, mechanizmu powstania, czy skutków, jakie spowodowała w wyniku nieleczenia. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest bezzasadna, bowiem nie zachodzi naruszenie wymienionych w niej przepisów prawa materialnego czy przepisów postępowania, zaś podniesione w apelacji zarzuty nie mogą skutkować jej uwzględnieniem. Brak jest przede wszystkim podstaw do skutecznego kwestionowania ustalonego przez Sąd I instancji stanu faktycznego – wyżej za tym Sądem przytoczonego - i w konsekwencji Sąd Apelacyjny ten ustalony stan faktyczny akceptuje i recypuje. Dodać należy, że istotne elementy stanu faktycznego są niesporne, to jest okres pobytu powoda w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu oraz wielkość (powierzchnia) cel w których odbywał karę, jak i stan zaludnienia tych cel (jak to ujęto w zestawieniu, przytoczonym w części opisowej niniejszego uzasadnienia). Apelujący – gdy chodzi o stan faktyczny – kwestionuje konkluzje co do stanu zdrowia i przyczyn sprawczych schorzeń podnosząc, że występująca u niego przepuklina przełyku oraz przebieg nasilenia choroby pozostawały w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności sugerując też, iż błędem było przeprowadzenie gastroskopii dopiero po dwóch latach od chwili zgłoszenia dolegliwości chorobowych. Ustosunkowanie się do takich twierdzeń, podnoszonych też i przed Sądem I instancji, wymagało niewątpliwie wiadomości specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę dysponował nie tylko dokumentację medyczną powoda, zeznaniami świadków, ale i opinią sądowo – lekarską lek. med. M. K. – W. i na tej podstawie ustalił, że pobyt powoda w --- STRONA 7 --- Zakładzie Karnym w Nowym Sączu, w tym w celach o niższej niż dopuszczalna powierzchni, nie pozostawał w związku przyczynowym z ujawnionymi u powoda schorzeniami, czyli z przepukliną przełyku. Innymi słowy: powstanie czy rozwój choroby pozostawały bez związku z warunkami pobytu powoda w wyżej wymienionym Zakładzie Karnym, a dodać należy, że b ez znaczenia też była okoliczność, kiedy powoda poddano badaniu gastroskopijnemu. Te istotne z punktu widzenia żądania pozwu ustalenia Sądu I instancji nie zostało skutecznie podważone ani w toku postępowania pierwszoinstancyjnego, ani też w apelacji. Nie wskazano bowiem takich rzeczowych argumentów, które podważyłyby konkluzje opinii wspomnianej biegłej, zaś na rozprawie poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku pełnomocnik powoda oświadczył, że o opinię innego biegłego nie wnosi (abstrahując w tym miejscu od tego, czy taki wniosek byłby skuteczny w sytuacji braku rzeczowych argumentów na podważenie opinii dotychczasowego biegłego). Gdy z kolei chodzi o zgłoszony już w toku postępowania zarzut naruszenia dóbr osobistych powoda przez pobyt w celach, w których nie była dochowania norma powierzchniowa określona w art. 110 § 2 k.k.w., to jest 3 m 2 na skazanego, to i w tym przedmiocie trafnie Sąd I instancji uznał żądanie zasądzenia zadośćuczynienia z art. 448 k.c. w związku z art. 24 k.c. za nieuzasadnione, choć rację należy przyznać apelującemu, że czasokres łączny jego pobytu w takich celach wyniósł około 1/3 czasokresu odbywania kary w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu (a wynika to z przytoczonego zestawienia w części opisowej niniejszego uzasadnienia). Pomijając bowiem okoliczność, że „przekroczenie” normy o której mowa nie było wielkie i co najwyżej o jedną osobę, to nie ma tutaj żadnego automatyzmu w znaczeniu: przekroczenie normy powierzchniowej równa się konieczności zasądzenia wspomnianego zadośćuczynienia. Przyjmuje się, że umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych, zaś odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy ( uchwała 7 sędziów Sadu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/11, LEX nr 9604673, Biul. SN 2011/10/6 ). Na powyższy pogląd powołał się apelujący, jednak nie może to być skuteczne, choć ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym czy to odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, czy to wprawdzie nie odpowiadały normom lecz ograniczenie powierzchni celi nastąpiło z konkretnej przyczyny o charakterze nadzwyczajnym i na krótki czas – obciąża stronę pozwaną, która w tej kwestii była dość bierna. Nie każde bowiem naruszenie dób osobistych, jeśli do takowego doszło, rodzi prawo do żądania --- STRONA 8 --- zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Przyznanie takiego zadośćuczynienia nie jest obligatoryjne (co wynika z treści przepisu: „sąd może przyznać…”), lecz zależy od wielu różnych okoliczności, w tym między innymi od długotrwałości przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz od pozostałych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je osłabiać a nawet sprawić, że w ogóle nie powstało ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2011 r. V CSK 113/11, LEX nr 1101690 ). W tej kwestii ciężar dowodu spoczywał na powodzie, który jednak nie stawiając się bez usprawiedliwienia na rozprawę celem przesłuchania nie wykazał w żaden sposób powyższych okoliczności, w szczególności, aby przejściowe przebywanie w celach o powierzchni przypadającej na jednego osadzonego niższej niż 3 m 2 wywołało u niego skutki psychiczne lub fizyczne powodujące poczucie krzywdy lub by miało jakikolwiek inny wpływ na jego osobowość. Nie wykazał też, ażeby ewentualne cierpienia oraz trudności które go dotknęły przewyższały poziom dolegliwości i niedogodności związany nierozerwalnie z wykonywanie kary pozbawienia wolności. Zważywszy zaś, że brakująca przestrzeń do wspomnianych 3 m 2 nie była rażąca a wręcz niewielka, powód miał odpowiednie warunki sanitarne, dostęp do światła, wyposażenie w środki czystości, właściwą wentylacje oraz możność korzystania z toalety w warunkach zapewniających poszanowanie prywatności – brak jest w ogóle podstaw do uwzględnienia powództwa. W tym stanie rzeczy, oddalając apelację jako bezzasadną z przyczyn wyżej wskazanych, Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 385 k.p.c. oraz na podstawie art. 29 Prawa o adwokaturze odnośnie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym (przy zastosowaniu stawki minimalnej w tym postępowaniu, wynikającej z norm przepisanych).