Wyrok I ACa 5

--- STRONA 1 --- *‘ "5  ,1> 1~ ~ w = ' Sygn. akt I ACa 5'73/O9 $1 §,\ WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 wrzeénia 2009 r. Sqd Apelacyjny w Gdafisku I Wydziai Cywilny w skkadzie: \ Przewodniczqcy  Sqdzia SA M. Ozég Sqdzia SA E. Jokiel Sqdzia SA R. Kowalkowski Protokolantt sek_r. sqd. po rozpoznaniu w dniu 8 wrzeénia 2009 r. W Gdafisku na rozprawie sprawy 2 powédztwa A ' D przeciwko M Wj 0 ochxonq débr osobistych na skutek apelacji powoda od wyroku Sqdu Okrggowego w Gdafisku z dnia 13 marca 2009 r. sygn. aktl C 739/08 I. Zmienia zaskarzony wyrok w ten sposéb, Ze: 1. Nakazuje pozwanej M W , aby dokonaki na wliasny koszt ekshumacji zw&0k S P‘ z grobu nr na cmentarzu w G pochowanej w nim z M D( 2. Zasqdza od pozwanej na rzecz powoda 660 (szeééset szeéédziesiqt) z%0tych tytu1em zwrotu kosztéw procesu. II. Zasqdza od pozwanej na rzecz powoda 570 (piQ<':set siedemdziesiqt) z%0tychtytu1em zwrotu kosztéw postqpowania apelacyjnego. Na oryginale wlaéciwe podpisy '*`› *Ê - .‹. 1' ~ vi f -' Sygn. akt I ACa 573/09 YS1 \\ WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 września 2009 r. Sąd Apelacyjny W Gdańsku I Wydział Cywilny w składzie: . Przewodniczący - Sędzia SA M. Ozóg Sędzia SA E. Jokiel Sędzia SA R. Kowalkowski Protokolant: sel<_r. sąd. po rozpoznaniu w dniu 8 września 2009 r. W Gdańsku na rozprawie sprawy z powództwa A ` D przeciwko M Wj o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 13 marca 2009 r. sygn. aktl C 739/08 I. Zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że: l. Nakazuje pozwanej M W , aby dokonała na własny koszt ekshumacji zwłok S P‹ z grobu nr na cmentarzu w G pochowanej w nim z M Dr 2. Zasądza od pozwanej na rzecz powoda 660 (sześćset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu. II. Zasądza od pozwanej na rzecz powoda 570 (pięćset siedemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Na oryginale właściwe podpisy --- STRONA 2 --- \ACa573/O9 UZASADN\EN\E Powéd Ax D w pozwie skierowanym przeciwko M \/\i domaga% siQ nakazania jej ekshumacji z grobu na Cmentarzu zw%0k jej rnatki S P i twierdzii, ie pochéwku dokonano bez jego zgody, a zatem naruszono jego dobra osobiste polegajqce na pravvie sprawowania niezakkbconego kultu zmarkego ojca M ' D spoczyvvajqcego vv tej rnogiie. Domagak sie réwniez zasqdzenia zwrotu kosztéw procesu. Pozvvana wnosika 0 oddalenie powédztwa argumentujqc, ze na pochéwek jej matkiwyrazfia zgodq J ' Dr ' Zona M 1D» A " Sqd Okrggowy w Gdahsku wyrokiem z 1 2009r. powédztwo oddalik. Uzasadnfl to rozstrzygniegcie w sposéb nastgpujqcy. W dniu l993r. zmafl M D . w chwili érnierci by’: ionaty z J M D1 Po émierci M D< zostak pochowany w grobie murowanym na cmentarzu w G J M Dolirfiska zmarka 2006r. P0 émierci J D< nie zosta%a pochowana we wspélnym grobowcu z mazem. Jeszcze za zycia J; ‘ M D zmafia S P ‘ — matka pozvvanej, zosta%a one pochowana w grobie zajmowanym przez zmaflego Iv D . A D nigdy nie wyrazfl zgody na pochowanie S" P ‘ ' w grobie, w ktérym zosta%y pochowane zwlroki jego ojca — M D1 , Po émierci swojego ojoa powéd w ogéle nie interes0wa% sig jego grobem, nie odwiedzak tez ani nie utrzymyvva% jakiegokolwiek kontaktu z wdowq po swoirn ojcu — J M D( poza spotkaniem, ktére mia%o miejsce po objgciu przez niego spadku PO OJCU» Qdy PFZekaZ@’f J D pieniqdze na pomnik dla ojca. Péiniej jednak jakiekolvviek ich kontakty siq un/va%y, co wiqza+o sieg réwniez z pracq povvoda na morzu. lACa573/O9 UZASADNlEN\E Powód Ai D W pozwie skierowanym przeciwko M VV domagał się nakazania jej ekshumacji z grobu na Cmentarzu zwłok jej matki S P i twierdził, że pochówku dokonano bez jego zgody, a zatem naruszono jego dobra osobiste polegające na prawie sprawowania niezakłóconego kultu zmarłego ojca M ' D spoczywającego w tej mogile. Domagał się również zasądzenia zwrotu kosztów procesu. Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa argumentując, że na pochówek jej matki wyraziła zgodę J ` Dr ` żona M iD› I " Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z 1 2009r. powództwo oddalił. Uzasadnił to rozstrzygnięcie w sposób następujący. \/\I dniu l993r. zmarł M D _ w chwili śmierci był żonaty Z J l\/l Di Po śmierci M D‹ został pochowany w grobie murowanym na cmentarzu w G J M Dolińska zmarła 2006r. Po śmierci J D‹ nie została pochowana we wspólnym grobowcu z mężem. Jeszcze za zycia J; ` M D zmarła S P . - matka pozwanej, została ona pochowana w grobie zajmowanym przez zmarłego lv D . A D nigdy nie wyraził zgody na pochowanie S' P ` ' w grobie, w którym zostały pochowane zwłoki jego ojca - M Di . Po śmierci swojego ojca powód w ogóle nie interesował się jego grobem, nie odwiedzał też ani nie utrzymywał jakiegokolwiek kontaktu z wdową po swoim ojcu - J M Dr poza spotkaniem, które miało miejsce po objęciu przez niego spadku P0 OJCU' Gdy Pflekalāl J D pieniądze na pomnik dla ojca. Później jednak jakiekolwiek ich kontakty się un/vały, co wiązało się równiez z pracą powoda na morzu. --- STRONA 3 --- Czyniap te ustalenia Sqd Okreggowy uznai Zqdanie pozwu za nieuzasadnione. Argumentowak, ze uprawnienie do grobu lub miejsoa W grobie rodzinnym ma dwojaki charakter. Przede wszystkim jest to uprawnienie o charakterze dobra osobistego. Do dobr osobistych cztowieka bowiem nalezy zaliczyé jego prawo, aby jego wkoki zna\az1y sio w wybranym przez niego mielscu, w szczegomoéci w grobie rodzinnym obok osob rnu bfiskich. Z drugiej strony uprawnienie do grobu zawiera takie elementy 0 charakterze majqtkowym, zakup bowiem miejsoa na cmentarzu i urzqdzenie grobu wymaga éwiadczefi finansowych, niekiedy bardzo znacznych. Ze wzglodu jednak na dominujqcy oharakter dobra osobistego prawo do grobu nie podlega regu%om dziedziczenia. Prawo do poohowania W danym grobie przyskuguje z regu'ry okreélonym osobom, ktore same grob urzqdziky lub dla ktorych z0sta% on urzqdzony (wyrok SN z 1979.02.13 I CR 25/79 OSNC1979/10/18). Prawo osob najbliiszych do pochowania zw1ok osoby zmaflej wraz z prawem do ekshumacji stanowi dobro osobiste chronione przepisami prawa cywilnego (art. 23 i 24 k.c.).. Cafloéciowo prawo do grobu ma dwojaki charakter: osobisty i majajtkowy, przy czym elementom osobistym przypada rola deoydujqca, niezaleznie od tego, jaka jest wadoéé elementow majqtkowyoh tego prawa i na czym one polegajq, zawsze bowiem na piervvszy pian wysuwajq sis; elementy niemajqtkowe. Z chwilq émieroi powstaje po stronie cz’ronkow pozostaiej rodziny prawo osobiste kultywowania pamioci 0 zmadym. Uczuciom z tym zwiqzanym (dobru osobistemu) nie jest obojotne, gdzie i z kim zmady ma byé pochowany, a gdy juz zostak pochovvany, czyje zw%oki majq byé jeszcze pochowane w tym samym grobie‘ Kvvestiq o zasadniczym znaczeniu, zdaniem Sqdu Okreggowego, w tej spravvie jest ustalenie prawnej skutecznoéci porozumiefi w przedmiooie dysponowania wo\nymi miejsoami w grobie. Przyjqé nalezy, iZ porozumienia takie sq dopuszczalne, Porozumienia te ksztaktujq vviegc treéé pravv osobistych i decydujq o potrzebie ich ochrony lub uchy\ajq bezprawnoéé naruszenia pravva do grobu. W%aéci\/voéci prawa do grobu nie sprzeciwia sic? zadysponowanie przez podmioty tego pravva wolnym miejscem vv grobie na rzecz osoby uprawnionej do pochovvania zwkok, a\e nie majqcej pravva do uzycia w tym celu danego grobu. Taka czynnoéé prawna nie jest ani zbyciem, ani zrzeczeniem sio prawa osobistego, dotyohczas uprawnieni zachowujq bowiem w pemym zakresie wszystkie swoje prawa osobiste do tego 2 Czyniąc te ustalenia Sąd Okręgowy uznał żądanie pozwu za nieuzasadnione. Argumentował, że uprawnienie do grobu lub miejsca w grobie rodzinnym ma dwojaki charakter. Przede wszystkim jest to uprawnienie o charakterze dobra osobistego. Do dóbr osobistych człowieka bowiem nalezy zaliczyć jego prawo, aby jego włoki znalazły się w wybranym przez niego miejscu, w szczególności w grobie rodzinnym obok osób mu bliskich. Z drugiej strony uprawnienie do grobu zawiera takze elementy o charakterze majątkowym, zakup bowiem miejsca na cmentarzu i urządzenie grobu wymaga świadczeń finansowych, niekiedy bardzo znacznych. Ze względu jednak na dominujący charakter dobra osobistego prawo do grobu nie podlega regułom dziedziczenia. Prawo do pochowania w danym grobie przysługuje z reguły określonym osobom, które same grób urządziły lub dla których został on urządzony (wyrok SN z 1979.02.13 I CR 25/79 OSNC 1979/10/1 S). Prawo osób najbliższych do pochowania zwłok osoby zmarłej wraz z prawem do ekshumacji stanowi dobro osobiste chronione przepisami prawa cywilnego (art. 23 i 24 k.c.).. Całosciowo prawo do grobu ma dwojaki charakter: osobisty i majątkowy, przy czym elementom osobistym przypada rola decydująca, niezależnie od tego, jaka jest wartość elementów majątkowych tego prawa i na czym one polegają, zawsze bowiem na pierwszy plan wysuwają się elementy niemąjątkowe. Z chwilą śmierci powstaje po stronie członków pozostałej rodziny prawo osobiste kultywowania pamięci o zmarłym. Uczuciom z tym związanym (dobru osobistemu) nie jest obojętne, gdzie i z kim zmarły ma być pochowany, a gdy już został pochowany, czyje zwłoki mają być jeszcze pochowane wtym samym grobie. Kwestią o zasadniczym znaczeniu, zdaniem Sądu Okręgowego, w tej sprawie jest ustalenie prawnej skuteczności porozumień w przedmiocie dysponowania wolnymi miejscami w grobie. Przyjąć; nalezy, iz porozumienia takie są dopuszczalne. Porozumienia te kształtują więc treść praw osobistych i decydują o potrzebie ich ochrony lub uchylają bezprawność naruszenia prawa do grobu. Właściwości prawa do grobu nie sprzeciwia się zadysponowanie przez podmioty tego prawa wolnym miejscem w grobie na rzecz osoby uprawnionej do pochowania zwłok, ale nie mającej prawa do użycia w tym celu danego grobu. Taka czynność prawna nie jest ani zbyciem, ani zrzeczeniem się prawa osobistego, dotychczas uprawnieni zachowują bowiem w pełnym zakresie wszystkie swoje prawa osobiste do tego 2 --- STRONA 4 --- grobu, W tym takze do dysponowania sposobem uzycia pozostatyoh istnjejajcych wolnych miejso. Jedynym skutkiem takiej umowy jest powiekszenje grona osob uprawnionyoh do grobu na rownych prawach do cztonkow rodzjny osoby zmartej, nowo pochowanej, ktorym przysjuguje prawo osobiste wykonywania kultu pamieci po niej. Osoby stajq sie uprawnionymi do grobu nie dlatego, 2e nabyty je vv sposob translatywny, lecz dlatego, Ze nabyty je w sposob piervvotny przez pochowanie zmartego cztonka swojej rodziny istniejqcym jui grobie za zgoda wszystkich osob uprawnionyoh do dysponowania wolnym w nim miejscem. Nie ma przeszkod, azeby w umowie o prawo uzyoia wolnego miejsca strony zamieécity wjajzqce postanowienja regulujqce sprawy majqtkowe dotyczqce np. nagrobka, remontu grobowoa czy pokrycia kosztow zwiajzanych z uzyciem grobu do pochowania. Jezeli grob rodzinny wybudowata tylko jedna osoba bez umovvy z innymi, to przystuguje jej wytqczne prawo rozporzqdzania tym grobem tylko raz: przez pochowanie w nim piervvszego zmartego. Z tq chwilq osoby najblizszej okreélone w art. 10 ust. 1 ustavvy, nabywajq juz wtasne uprawnienja nie tytko do statego odwiedzania grobu, dokonyvvania zmian 0 oharakterze dekoracyjnym itp., ale procz tego takze do wspotdecydowania razem z osobq dotychozas uprawnionaj, ktora poniosja koszty budowy grobu, zawarta umowe z zarzqdem cmentarza i uiécita optate na korzystanie miejsca na nim, o tym kto, oprocz osoby juz pochowanej, moze byé jeszcze w tym samym grobie pochowany, W ten sposob powstaje wspotuprawnienie, polegajqoe na wspolnoéci prawa do grobu. Kazdemu z cztonkow najbliiszej rodziny zmartego przystuguje wtasne prawo do spokojnego kultu jego pamieci i do ochrony tego prawa przed naruszeniami. Naruszenie moze polegaé na kazdej bezprawnej ingerenoji, w konkretnych warunkaoh, na pochowaniu vv tym samym grobie zwtok jnnej osoby. Prawo sprzeciwu wobec takiego postepovvania jest zastugujapaj na oohrone pravvnej obronej vvtasnego dobra osobistego przed jego bezprawnym naruszeniem. W ocenie Sqdu Okregowo nie doszto do naruszenia dobra osobistego powoda, ktorym jest jego prawo do kuityvvowania pamieci zmartego ojca, tym bardziej Zadne szozegojne vvzgjedy nie przemawiajejtutaj za uwzglednieniem ‘zqdania ekshumacji, o <30 povvod vvnosij. Oczywistym jest bovviem, ze do pochowania w przedmiotowym grobowcu zmartej matkj pozvvanej doszto wytajcznie za zgoda upravvnjonej do tego grobu J DI , ktora miata petne prawo, jako osoba uprawniona, do podjecia takiej o J grobu, w tym także do dysponowania sposobem użycia pozostałych istniejących wolnych miejsc. Jedynym skutkiem takiej umowy jest powiększenie grona osób uprawnionych do grobu na równych prawach do członków rodziny osoby zmarłej, nowo pochowanej, którym przysługuje prawo osobiste wykonywania kultu pamięci po niej. Osoby stają się uprawnionymi do grobu nie dlatego, że nabyły je w sposób translatywny, lecz dlatego, że nabyły je w sposób pierwotny przez pochowanie zmarłego członka swojej rodziny istniejącym już grobie za zgoda wszystkich osób uprawnionych do dysponowania wolnym w nim miejscem. Nie ma przeszkód, ażeby w umowie o prawo użycia wolnego miejsca strony zamieściły wiążące postanowienia regulujące sprawy majątkowe dotyczące np. nagrobka, remontu grobowca czy pokrycia kosztów związanych z użyciem grobu do pochowania. Jeżeli grób rodzinny wybudowała tylko jedna osoba bez umowy z innymi, to przysługuje jej wyłączne prawo rozporządzania tym grobem tylko raz: przez pochowanie w nim pierwszego zmarłego. Z tą chwilą osoby najbliższe, określone w art. 10 ust. 1 ustawy, nabywają już własne uprawnienia nie tylko do stałego odwiedzania grobu, dokonywania zmian 0 charakterze dekoracyjnym itp., ale prócz tego także do współdecydowania razem z osobą dotychczas uprawnioną, która poniosła koszty budowy grobu, zawarła umowę z zarządem cmentarza i uiściła opłatę na korzystanie miejsca na nim, o tym kto, oprócz osoby już pochowanej, może być jeszcze w tym samym grobie pochowany, W ten sposób powstaje współuprawnienie, polegające na wspólności prawa do grobu. Każdemu z członków najbliższej rodziny zmarłego przysługuje własne prawo do spokojnego kultu jego pamięci i do ochrony tego prawa przed naruszeniami. Naruszenie może polegać na każdej bezprawne] ingerencji, w konkretnych warunkach, na pochowaniu w tym samym grobie zwłok innej osoby. Prawo sprzeciwu wobec takiego postępowania jest zasługującą na ochronę prawną obroną własnego dobra osobistego przed jego bezprawnym naruszeniem. W ocenie Sądu Okręgowo nie doszło do naruszenia dobra osobistego powoda, którym jest jego prawo do kultywowania pamięci zmarłego ojca, tym bardziej żadne szczególne względy nie przemawiajątutaj za uwzględnieniem żądania ekshumacji, o co powód wnosił. Oczywistym jest bowiem, że do pochowania w przedmiotowym grobowcu zmarłej matki pozwanej doszło wyłącznie za zgoda uprawnionej do tego grobu J D' , która miała pełne prawo, jako osoba uprawniona, do podjęcia takiej ¬ J --- STRONA 5 --- decyzjj. Powod w tym ozasie wyrazat bardzo stabe zainteresowanie grobem ojoa 1 o wskazanej oko11cznoéc1 dowiedziat sie dop1ero po dtugim ozas1e. Powod mogt zarejestrowaé sie zarzqdzie cmentarza jako osoba uprawniona do grobu 1 zazajdac pow1adom1en1a go o ewentualnych decyzjach J: D _, skoro jak "1w1erdz11  wyprowadzita sie ona 1 nawet nie w1edz1a1 gdzie zamieszkuje. W przypadku takiego zastrzezenia powod zostatby poinformowany 0 zamiarze dokonan1a poohowku innej osoby w tym grobowcu 1 wowozas mogjby ewentualnie sie temu sprzeoiwié, bowiem mus1a1 11czy<': s1e z tym, ze wdowa po zmar1ym jego ojou ma prawo dysponowama grobem. Ta okolicznoéé byta powodowi znana. W tej sytuacj1 Sqd uznaj, 12 zgtoszone przez powoda roszczenie nie tyjko 1am1e zasady wspotzycia spotecznego, ale wrecz stanowi naduzycie prawa osoby vvspotuprawnionej. Powod bowiem nie moze na obecnym etapie skutecznie zakwestionowaé decyzji podjetej przez J D j_, ktorej n1ewejtpl1w1e uprawnienie do grobu przystugiwato. Bez znaczenia dla rozstrzygniecia sprawy pozostaje kwestia udzielonego przez J. D petnomocnictwa do dysponowania grobem przez pozwanaj skoro to J1 D1 zodjeta kwestionowanq przez powoda decyzjet W apelaoji povvod domagat sie zmiany wyroku 1 uwzgledn1en1a powodztwa oraz orzeczenia 0 kosztach procesu. Wyrokowi zarzuc11 naruszenie prawa materialnego, tj. art. 10 ustawy o cmentarzach 1 chovvaniu zmartych polegajqce na meuwzglednieniu faktu, 'ze J ' 1 D n1gdy n1e byta wytqcznie legitymowana do dysponowania grobem, w ktorym byt pochowany M P D Zarzucit takze naruszenie art. 24 kc przez przyjeoie, ze nie doszjo do naruszenia jego dobra osobistego 1 naruszenie art. 5 kc przez przyjec1e, ze na zasady wspo1zyc1a spotecznego moze s1e powo1a<'; podmiot, ktory je sam narusza, a nadto naruszenie alt 102 kc 1 58 kc kwestionujap waznoéé umowy zbyc1a prawa do grobu 1 wskazujqc na konsekvvencje braku jego zgody na pochovvanie 1nnej osoby w grobie jego ojoa. Zarzucaj takze naruszenie przepisow pravva procesowego, tj. art. 233 kpc 1 328 § 2 kpc polegajajce na zanieohaniu wszeohstronnego rozvvazen1a zebranego materiatu dovvodovvego 1 braku vvyjaénienia dlaozego sqd opar1 svvoje ustalenia na okreélonych dovvodach, a takze barku vvskazan1a podstawy prawnej rozstrzygnieoia. 4 decyzji. Powód w tym czasie wyrażał bardzo słabe zainteresowanie grobem ojca i o wskazanej okoliczności dowiedział się dopiero po długim czasie. Powód mógł zarejestrować się zarządzie cmentarza jako osoba uprawniona do grobu i zażądać powiadomienia go o ewentualnych decyzjach J: D _, skoro jak twierdził - wyprowadziła się ona i nawet nie wiedział gdzie zamieszkuje. W przypadku takiego zastrzeżenia powód zostałby poinformowany o zamiarze dokonania pochówku innej osoby wtym grobowcu i wówczas mógłby ewentualnie się temu sprzeciwić, bowiem musiał liczyć się z tym, że wdowa po zmarłym jego ojcu ma prawo dysponowania grobem. Ta okoliczność była powodowi znana. W tej sytuacji Sąd uznał, iż zgłoszone przez powoda roszczenie nie tylko łamie zasady współżycia społecznego, ale wręcz stanowi nadużycie prawa osoby współuprawnionej. Powód bowiem nie może na obecnym etapie skutecznie zakwestionować decyzji podjętej przez J D j, której niewątpliwie uprawnienie do grobu przysługiwało. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje kwestia udzielonego przez J. D pełnomocnictwa do dysponowania grobem przez pozwaną skoro to Ja Dr zodjęła kwestionowaną przez powoda decyzję. W apelacji powód domagał się zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa oraz orzeczenia o kosztach procesu. Wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych polegające na nieuwzględnieniu faktu, że J ` 1 D nigdy nie była wyłącznie legitymowana do dysponowania grobem, w którym był pochowany M ł D Zarzucił także naruszenie art. 24 kc przez przyjęcie, że nie doszło do naruszenia jego dobra osobistego i naruszenie art. 5 kc przez przyjęcie, że na zasady współżycia społecznego może się powołać podmiot, który je sam narusza, a nadto naruszenie alt. 102 kc i 58 kc kwestionując ważność umowy zbycia prawa do grobu i wskazując na konsekwencje braku jego zgody na pochowanie innej osoby w grobie jego ojca. Zarzucał także naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 233 kpc i 328 § 2 kpc polegające na zaniechaniu wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego i braku wyjaśnienia dlaczego sąd oparł swoje ustalenia na określonych dowodach, a także barku wskazania podstawy prawnej rozstrzygnięcia. 4 --- STRONA 6 --- Sqd Apelacyjny zwazyt co nastepuje: Apelacja zastuguje na uwzglednienie. Trafnie bowiem zarzuca, ze rozstrzygn1eo1e Sajdu Okregowego jest Wad11We. Sejd Apelaoyjny uzupetnit postepowanie dowodowe, m1edzy innymi W celu ustalenia, czy powod sprawowat kult pamieci zrnartego ojca 1 czy korzystanie z przystugujqcego mu uprawnienia do ochrony naruszonych dobr osobistych nie jest naduzyciern prawa nie korzystajqcym z ochrony. Sejd Okregowy przyjajt, ze powod nie sprawowat kultu pamieoi zmartego ojca, a zatem naduzywa prawa domagajap sie orzeczenia zgodnie z zejclaniem pozwu. Wprawdzie Wzmiankowat, ze powod pracowat W morzu, a1e z tej oko11cznosc1 nie Wyprowadzit Wtasciwyoh Wn1oskc'>W. Uzupetmajajce przestuchanie stron Wyjasnito kwestie sprawowania przez powoda kultu pamieci zmartego ojca 1 pozwala na ustalenie odmienne, od tego, ktore przyjqt Sqd Okregowy. Otoz Wiarygodne sq tW1erdzen1a A D , ze odwiedzat grob ojoa, gdy tylko mogt, bedajc W kraju, W czasie przerwy W kontraktach, W ramach ktorych Wykonywat prace na morzu, na statkaoh dalekomorskich. Realizowany W ten sposob kontakt z miejsoem pochowku zmartego ojca swiadczy 0 tym, ze powod kult pam1eo1 zmartego sprawowat. lstotnaj kwestiej dla ustalenia podstaw faktycznych rozstrzygniecia byto ustalenie kiedy powod dowiedziat sie o pochowaniu W grobie jego ojca obcej mu osoby, a Wiec jaki czas uptynqt od jej smierci do ustalenia tego faktu 1 podjecia dziatart zm1erzajapyoh do oohrony naruszonych dobr osobistych. Z uzupetniajqcego przestuchania stron Wynjka, ze matka pozwanej zmarta W 11pcu 2004r, a Zona pozwanego ujawnita fakt jej poohowania W grobie z M D1 W okolicy Wszystkich Swietych tego samego roku. Powod W tym czasie przebywat W morzu 1Wroc11z rejsu dopiero W 2005r. Ta okolicznosé przekonuje, ze skoro po powrocie podjqt n1ezW10ozn1e dziatania majajce Wyjasnié zaistniatq sytuacje, reagowat na negatywnie odbieranaj przez niego sytuacje. Nie mozna mu Wiec zarzucié, Ze Wiedzajo o pochowku S 1 P to1eroWa1 istniejqcy stan rzeczy 1 zareagowat z opoznieniem, a jedynym motywem jego dziatania byta cheé pozyskania srodkow finansowych z zadysponowania grobem ojca, co zarzucata mu pozwana, Faktycznie istniejape przeszkody (pobyt W morzu poza granicami kraju) uniemoztiwiaty czeste 1 ciqgte sprawowanie kultu 5 Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja zasługuje na uwzględnienie. Trafnie bowiem zarzuca, że rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego jest wadliwe. Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe, między innymi w celu ustalenia, czy powód sprawował kult pamięci zmarłego ojca i czy korzystanie z przysługującego mu uprawnienia do ochrony naruszonych dóbr osobistych nie jest nadużyciem prawa nie korzystającym z ochrony. Sąd Okręgowy przyjął, że powód nie sprawował kultu pamięci zmarłego ojca, a zatem nadużywa prawa domagając się orzeczenia zgodnie z żądaniem pozwu. Wprawdzie wzmiankował, że powód pracował w morzu, ale z tej okoliczności nie wyprowadził właściwych wniosków. Uzupełniające przesłuchanie stron wyjaśniło kwestię sprawowania przez powoda kultu pamięci zmarłego ojca i pozwala na ustalenie odmienne, od tego, które przyjął Sąd Okręgowy. Otóż wiarygodne są twierdzenia A D , że odwiedzał grób ojca, gdy tylko mógł, będąc w kraju, w czasie przenNy w kontraktach, w ramach których wykonywał prace na morzu, na statkach dalekomorskich. Realizowany w ten sposób kontakt z miejscem pochówku zmarłego ojca świadczy o tym, że powód kult pamięci zmarłego sprawował. Istotną kwestią dla ustalenia podstaw faktycznych rozstrzygnięcia było ustalenie kiedy powód dowiedział się o pochowaniu w grobie jego ojca obcej mu osoby, a więc jaki czas upłynął od jej śmierci do ustalenia tego faktu i podjęcia działań zmierzających do ochrony naruszonych dóbr osobistych. Z uzupełniającego przesłuchania stron wynika, że matka pozwanej zmarła w lipcu 2004r, a żona pozwanego ujawniła fakt jej pochowania w grobie z M D‹ w okolicy Wszystkich Świętych tego samego roku. Powód w tym czasie przebywał w morzu i wrócił z rejsu dopiero w 2005r. Ta okoliczność przekonuje, że skoro po powrocie podjął niezwłocznie działania mające wyjaśnić zaistniałą sytuację, reagował na negatywnie odbieraną przez niego sytuację. Nie można mu więc zarzucić, że wiedząc o pochówku E i P tolerował istniejący stan rzeczy i zareagował z opóźnieniem, a jedynym motywem jego działania była chęć pozyskania środków finansowych z zadysponowanie grobem ojca, co zarzucała mu pozwana. Faktycznie istniejące przeszkody (pobyt w morzu poza granicami kraju) uniemożliwiały częste i ciągłe sprawowanie kultu 5 --- STRONA 7 --- _ .  ' ' b .N'e zm1en1a zmartego ojoa potegajape na systematycznym odW1edzan1u 169° 91° U ‘ _ . . ' ' 'd ten to jednak faktu, maczej ocemonego przez Sad Okregowy. Z9 taktvczme P°W°   ' ' ' 1'1 d d' . kutt sprawowat sarn tub przy udz1a1e cztonkow rodzmy. N1e ma zadnyc 0W0 OW ktore sW1adozy1yby na korzysé tezy przec1Wnej. Co W1¢°91 Yeakcla Powoda P0 u1aWn1on\!m fakcie Pochowku S P ' ‘ (okoto trzy m1es1ace p0 161 sm1erc1) 1 niezwtocznie podjete dz1a1an1a W adm1n1stracj1 cmentarza przekonujq, ie nie akceptowat zastanego stanu rzeozy 1 odb1era1 go jako g0dZ6\CV W 199° 0 Ya osobiste tj. prawo n1ezak1<'>oor1ego spraWoWan1a kuttu pam1eo1 zmartego ojca. N1eWatp11W1e pochowanie bez jego zgody obcej kob1ety W 9101318 0163 19 narusza» 3 Wigs Wyczefpuje dy$pOZyCjQ przep1su art. 23 kc, gdyz Wyrn1en1one W n1m Wa osc1 kwatifikowane jako dobra osob1ste, przep1s Wym1en1a przyktadowo, pozostaW1ajac otwartym 1ch katalog. Przep1sy 0 ochronie dobr 0sob1stych (art. 24 kc) Wprowadzaja domniemanie bezprawnosci dz1a1an1a osoby dobra osobiste naruszajapej. Dtatego zwo1n1en1e z oboW1azku zadoséuczymenia zajdaniu osoby pokrzywdzonej jest mozltwe tytko wtedy, gdy sprawca naruszenia Wykaze, ze jego zaohowanie n1e byto bezprawne. W tym Wypadku pozwana powinna byta udowodnié, ze jej dziatanie byto zgodne z prawem. W ocenie Sadu Apelacyjnego, 1naczej n1Z to przyjat Sad Okregowy, pozwana temu oboW1azkoW1 nie sprostata. W uzasadnieniu zaskarzonego Wyroku Sad Okregowy rozwazat, jaki oharakter ma prawo do grobu 1 jak zmienia sie p1erv1/otnie istniejace prawo do pochowania osoby zmartej W miejscu przeznaczonym na poohowek, majace majatkowy charakter, Z Chwilfi Diem/S2890 pochowku. Sad Apelaoyjny podziela te rozwazania, a zwtaszcza k t t ' '  ~ . . . . 011$ 8 801$, Ze z momentem pochowama W grob1e zwtok 1udzk1ch, p1erWotn1e majace majatkowy charakter uprawnienie do dysponowania grobem zmienia sie 1 na plan piervvszy Wysuwa sie aspekt niemajatkowy tego prawa Z ta chwila powstajej samod'| " 1 ~ . z1e ne 1 mezalezne od s1eb1e prawa kazdej osoby bl1sk1ej zmartego do kultyWoWan1a 'e ' '   . J 9° pam'¢°'~ WY"at¢Z9181 One skuteczme sarn0dz1e1ne uprawnienie osoby piervvotnie m ' tk ' ~ . . _ aja OWO uprawmonej do dysponowama m1ejscem pochéwku 1 U5T<'E‘PU1at prawom b't ' " " . oso 1s ym osob bl1sk1ch zmartego, Wykluczajac mQZ|iWo_é,¢ zad '  . _ ysportowama prawem do kolejnego pochowku bez1ch Zgody_ lngerencjq W prawa tych Oséb Jest Z9Oda na pochowanie b k 1 k 1 0 0 zwo spoozywajaoych W b" 1 1, 1  . . _ h K gro 1e ZW ok 1nnej osoby szczegolme, gdy jest to osoba ob@a_ TQ zac owame osob d ' ' '    . _ y ySpOF‘lUjE1hC€j rrnejscem W grob1e 1 osoby korzystajacej Z jej 6 _ . ' ' ' b .N`e zmienia zmarłego ojca polegające na systematycznym odwiedzaniu 1690 9f0 U ' _ _ . ' ' 'd ten to jednak faktu, inaczej ocenionego przez Sąd Okręgoilvy, ZG fßklyßlnle P°W° - ' ' ' ' h d d' . kult sprawował sam lub przy udziale członkow rodziny. Nie ma zadnyc OWO OW które świadczyłyby na korzyść tezy przeciwnej. Co Wlęœl- feakßla P0W0da po ulawnionym fakcie pochówku S P ` ` (około trzy miesiące po lej śmierci) i niezwłocznie podjęte działania W administracji cmentarza przekonują, że nie akceptował zastanego stanu rzeczy i odbierał go jako g0dZąCV W leí-10 0 la osobiste tj. prawo niezakłóconego sprawowania kultu pamięci zmarłego ojca. Niewątpliwie pochowanie bez jego zgody obcej kobiety W gfOblG 0103 le “afU5Za› 3 Wjęc wyczerpuje dyspozycję przepisu art. 23 kc, gdyz wymienione w nim wa ości kwalifikowane jako dobra osobiste, przepis wymienia przykładowo, pozostawiając otwartym ich katalog. Przepisy 0 ochronie dóbr osobistych (art. 24 kc) wprowadzają domniemanie bezprawności działania osoby dobra osobiste naruszającej. Dlatego zwolnienie z obowiązku zadośćuczynienia ządaniu osoby pokrzy\Ndzonej jest możliwe tylko wtedy, gdy sprawca naruszenia wykaże, że jego zachowanie nie było bezprawne. W tym wypadku pozwana powinna była udowodnić, że jej działanie było zgodne z prawem. W ocenie Sądu Apelacyjnego, inaczej niz to przyjął Sąd Okręgowy, pozwana temu obowiązkowi nie sprostała. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy rozważał, jaki charakter ma prawo do grobu i jak zmienia się pierwotnie istniejące prawo do pochowania osoby zmarłej w miejscu przeznaczonym na pochówek, mające majątkowy charakter, Z 0hWllą DÍGWVSZGQO pochówku. Sąd Apelacyjny podziela te rozważania, a zwłaszcza k t t ` ' - ~ . . . . 095 2 äßlę, Ze z momentem pochowania W grobie zwłok ludzkich, pierwotnie mające majątkowy charakter uprawnienie do dysponowania grobem zmienia się i na plan pien/vszy wysuwa się aspekt niemajątkowy tego prawa Z tą chwilą powstają samod`l " ' ~- ._ zie ne i niezależne od siebie prawa kazdej osoby bliskiej zmarłego do kultywowania `e ' ' - . . J 90 pam'ę°'- WYląCZ2J&l Ofle skutecznie samodzielne uprawnienie osoby pien/votnie m ' tk ' ~ . _ _ ają owo uprawnionej do dysponowania miejscem pochówku j Uslępülą prawom b't ' ' ' . oso is ym osob bliskich zmarłego, Wykluczając mozliwość zad ' ~ . _ ysponowania prawem do kolejnego pochowku bez ich zgody, lngerenclą W prawa tych Osób JÊSÍ Z9Oda na pochowanie b k ł l< . 0 o zwo spoczywającyoh W b' 1 j ‹ - . . „ h A gro ie zw ok innej osoby szczegolnie, gdy jest to osoba obcą To zac owanie osob d ' ' ' ' - ~ , _ y ysponującej miejscem w grobie i osoby korzystającej z jej 6 --- STRONA 8 --- przyzWo\en1a, godzaw dobra osob1ste osob bliskich osoby pochowanej W grobie jako p1erWsza. N1e ma Wiec racjj Sad Okregowy przyjmujac, 2e powod nie moze zadaé ochrony naruszonyoh dobr osobistych, albowiem J. D Zona spoczywajaoego W spornym grobie M1 D mogta zezWo11é na pochowanie W nim takze S F’ gdyz przystugiwato jej Wytaczne prawo dysponowania grobem Wynikajace z faktu zakupienia tego miejsca na spoczynek jej rneza. Jak Wozesniej sygnalizowano, pozwana nie udoWodn1ta, ze naruszajac prawo osobiste powoda spraWoWan1a kuttu zmartego ojca czynita to bedac W zgodzie z prawem. Niczego r11e zmienia zgoda J D , zony zmartego, gdyz udz1elajac jej nie byta Wytajcznie uprawniona do dysponowania miejsoem pochowku, o czym byta ju'z mowa. Pozwana tymozasem, porr11mo ze Wiedziata, 1'z powod jest synem zmartego 1v D , nie pytata go o zgode na poohowanie obok jego ojca zwtok swojej rnatki. Sama ooen1ta, ze powod nie ma prawa dysponowaé m1ejscem W grobie, W ktorym spoozywa jego ojc1ec, bo nie finansowat zakupu m1ejsca pochowku 1 nie pomagat ojcu W chorobie (por. zeznan1a pozwanej karta 104). “Ta postawa pozwanej pokazuje (pomimo znanego jej faktu udz1e1en1a przez powoda pomocy f1nansoWej zonie zmartego ojca) n1e tylko brak poszanoWan1a dobr osobistych powoda, ale swiadczy o ioh tekcewazeniu. N1e moze Wiec zastugiwaé na ochrone pomimo, ze uwzglednienie zadah pozwu bedzie dla niej dotk11We W sferze emocjonalnej. Nie jest boW1em Wykluczone zadanie ekshumacji zwtok jako srodka prowadzajoego do usuniecia skutkow naruszenia dobr osobistych. N1e moze byé rowniez uznane z za1ozen1a za sprzeczne z zasadami Wspotzyoia spotecznego (por. uzasadn1en1e Wyroku SN z 29 stycznia 20031. W sprawie ICKN 1453/00, Lex Nr 79741). Sad Apelacyjny podz1ela poglajd Sadu Najwyzszego, Wyrazony W uzasadn1en1u tego Wyroku, ze szczegolny charakter zajdania ekshumacji sprawia, 1z za jego uwzglednieniem musza przemawiao 1st0tr1e Wzgledy usprawiedliwiajace taki sposob uczynienia zadosé prawu pokrzywdzonego. Takie istotne Wzgledy W tej spraW1e Wystepuja. Nie mozna przeciez przyjao, ze to1eroWar11e stanu rzeczy nieakceptowanego przez powoda 1 odbieranego przez niego jako godzacy W jego dobra osob1ste 1 majacy W rzeczy sarnej tak1 charakter, n1e 7 przyzwolenia, godząw dobra osobiste osób bliskich osoby pochowanej w grobie jako pierwsza. Nie ma więc racji Sąd Okręgowy przyjmując, że powód nie może żądać ochrony naruszonych dóbr osobistych, albowiem J. D żona spoczyvvającego w spornym grobie Mi D mogła zezwolić na pochowanie w nim także S F' gdyż przysługiwało jej wyłączne prawo dysponowania grobem wynikające z faktu zakupienia tego miejsca na spoczynek jej męża. Jak wcześniej sygnalizowano, pozwana nie udowodniła, że naruszając prawo osobiste powoda sprawowania kultu zmarłego ojca czyniła to będąc w zgodzie z prawem. Niczego nie zmienia zgoda J D , żony zmarłego, gdyż udzielając jej nie byla wyłącznie uprawniona do dysponowania miejscem pochówku, o czym była już mowa. Pozwana tymczasem, pomimo że wiedziała, iż powód jest synem zmarłego lv D , nie pytała go o zgodę na pochowanie obok jego ojca zwłok swojej matki. Sama oceniła, że powód nie ma prawa dysponować miejscem w grobie, w którym spoczywa jego ojciec, bo nie finansował zakupu miejsca pochówku i nie pomagał ojcu w chorobie (por. zeznania pozwanej karta 104). Ta postawa pozwanej pokazuje (pomimo znanego jej faktu udzielenia przez powoda pomocy finansowej żonie zmarłego ojca) nie tylko brak poszanowania dóbr osobistych powoda, ale świadczy o ich lekceważeniu. Nie może więc zasługiwać na ochronę pomimo, że uwzględnienie żądań pozwu będzie dla niej dotkliwe w sferze emocjonalnej. Nie jest bowiem wykluczone żądanie ekshumacji zwłok jako środka prowadzącego do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych. Nie może być również uznane z założenia za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (por. uzasadnienie wyroku SN z 29 stycznia 2003r. w sprawie ICKN 1453/00, Lex Nr 79741). Sąd Apelacyjny podziela pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w uzasadnieniu tego wyroku, że szczególny charakter żądania ekshumacji sprawia, iż za jego uwzględnieniem muszą przemawiać istotne względy usprawiedliwiające taki sposób uczynienia zadość prawu pokrzywdzonego. Takie istotne względy w tej sprawie występują. Nie można przecież przyjąć, że tolerowanie stanu rzeczy nieakceptowanego przez powoda i odbieranego przez niego jako godzący w jego dobra osobiste l mający w rzeczy samej taki charakter, nie 7 --- STRONA 9 --- jest na tyle Waznyrn powodem, aby mozna go usankcjonowao oddaleniem powodztwa. W za1stn1a1ej sytuacji nie ma moz11Woéc1 naprawienia WyFZ2j_C1ZO|’1€j mu krzywdy W 1nny satysfakcjonujacy go sposob. Powod ma prawo do n1eskrepoWanego ku1tyWoWan1a pamieoi 1 czcj zmartego ojca. To prawo tymczasem zostato przez pozwana W istotny sposob zaktocone 1 nie ma mozliwosci jego rea11zoWan1a W istniejacyrn obecnie stan1e faktyoznym. Waznym argumentem jest rowniez to, ze skoro poWod0W1 nie rnozna zarzucié, 1z naduzywa prawa (tak by byto, gdyby W ogole nie interesowat sie grobem ojca, a dziatania zmierzajace do dokonania ekshumacj1 podjqt po dtugim ozasie od ujaWn1en1a pochowku matki pozwanej kierowany 1nnym1 Wzgledami niz potrzeba ochrony naruszonych dobr osobistych), odda1en1e powodztwa sankcjonowatoby dz1a1an1a bezprawne, drastyoznie naruszajape jego dobra osobiste. Bytoby tak tym bardziej, ze pozwana n1e akceptowata prawa powoda do ku1tyWoWan1a pam1eo1 zmartego ojca, a potrzebe zapewnienia pochowku swojej matce na cmentarzu W G _ przedktadata ponad obowiazek szanowania jego uczué zwiazanych z pamiecia o zmartym ojcu. N1e zmienia tego propozyoja pozwanej ekshumacji ojca powoda do grobowca rodzinnego drug1ej jego zony J ' D (K ), z przyczyn, ktorych mowit powod, a ktore sa na tyte Wazne, ze jawykluozaja. Majao na uwadze powyzsze Sad Apelacyjny zaskarzony Wyrok zn'11en1+, 0 ozym orzekt na podstaW1e art. 386 § 1 kpc, a 0 kosztach procesu na podstawie art. 98 1 108 § 1 kpc. 8 jest na tyle ważnym powodem, aby można go usankcjonować oddalenlem powództwa. W zaistniałej sytuacji nie ma możliwości naprawienia wyrządzonej mu krzywdy w inny satysfakcjonujący go sposób. Powód ma prawo do nieskrępowanego kultywowania pamięci i czci zmarłego ojca. To prawo tymczasem zostało przez pozwaną w istotny sposób zakłócone i nie ma możliwości jego realizowania w istniejącym obecnie stanie faktycznym. Ważnym argumentem jest również to, że skoro powodowi nie można zarzucić, iż naduzywa prawa (tak by było, gdyby w ogóle nie interesował się grobem ojca, a działania zmierzające do dokonania ekshumacji podjął po długim czasie od ujawnienia pochówku matki pozwanej kierowany innymi względami niż potrzeba ochrony naruszonych dóbr osobistych), oddalenie powództwa sankcjonowałoby działania bezprawne, drastycznie naruszające jego dobra osobiste. Byłoby tak tym bardziej, że pozwana nie akceptowała prawa powoda do kultywowania pamięci zmarłego ojca, a potrzebę zapewnienia pochówku swojej matce na cmentarzu w G _ przedkładała ponad obowiązek szanowania jego uczuć związanych z pamięcią o zmarłym ojcu. Nie zmienia tego propozycja pozwanej ekshumacji ojca powoda do grobowca rodzinnego drugiej jego żony J ' D (K ), z przyczyn, których mówił powód, a które są na tyle ważne, że ją wykluczają. Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny zaskarżony wyrok zmienił, o czym orzekł na podstawie art. 386 § 1 kpc, a o kosztach procesu na podstawie art. 98 i 108 § 1 kpc. 8