Wyrok I ACa 481/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 lipca 2012r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 481/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 lipca 2012r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Wincenty Ślawski (spr.) Sędziowie: SSA Bożena Błaszczyk SSA Tomasz Szabelski Protokolant: st.sekr.sądowy Grażyna Michalska po rozpoznaniu w dniu 6 lipca 2012r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa W. B. i J. B. przeciwko (...) Spółce Akcyjnej w W. o zadośćuczynienie na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Płocku z dnia 22 lutego 2012r. sygn. akt I C 2436/10 1. zmienia zaskarżony wyrok w punktach I, II i III sentencji o tyle tylko, że obniża zasądzone od pozwanego na rzecz każdego z powodów zadośćuczynienie z kwoty po 100.000 złotych do kwoty po 60.000 (sześćdziesiąt tysięcy) złotych z zachowaniem ustalonych warunków płatności; 2. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie IV sentencji w ten tylko sposób, że zasądza od pozwanego (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz każdego z powodów W. B. i J. B. kwotę po 3.000 (trzy tysiące) złotych z tytułu częściowego zwrotu kosztów procesu i nie obciąża powodów obowiązkiem zwrotu pozwanemu kosztów zastępstwa procesowego; 3. oddala apelację w pozostałym zakresie; --- STRONA 2 --- 4. znosi wzajemnie pomiędzy stronami koszty procesu za instancję odwoławczą. Sygn. akt I ACa 481/12 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 22 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w Płocku zasądził od pozwanego (...) Spółki Akcyjnej w W.: na rzecz powoda W. B. kwotę 100.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 6 października 2009 roku do dnia zapłaty, na rzecz powódki J. B. kwotę 100.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 6 października 2009 roku do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach postępowania zasądzając od (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz powodów W. B. i J. B. kwotę 17.217 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i nakazał ściągnąć: od (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Płocku kwotę 520 zł tytułem zwrotu części wynagrodzenia biegłych oraz od powodów W. B. i J. B. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Płocku kwotę 520 zł tytułem zwrotu części wynagrodzenia biegłych. Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 1 marca 2008 roku w miejscowości K. S. gm. W., w województwie (...), miał miejsce wypadek samochodowy. Od samochodu marki S. oderwała się skrzynia ładunkowa i uderzyła w przejeżdżający samochód marki O. nr rej. (...). W wyniku tego zdarzenia śmierć poniósł jadący samochodem O., jako pasażer, syn powodów M. B.. W wypadku obrażeń ciała doznały również osoby podróżujące wraz z M. J. M., A. M. i A. K.. Pojazd, który spowodował wypadek, kierowany przez W. T., ubezpieczony był w ramach umowy odpowiedzialności cywilnej nr (...) 246- (...)-116 przez B. Z.. Syn powodów w chwili wypadku miał 25 lat. Z wykształcenia był informatykiem. Pracował w M. w firmie (...). Mieszkał z rodzicami. Planował małżeństwo z A. K.. Po ślubie miał zamieszkać wraz z żoną w domu rodziców i w tym celu wyremontował wcześniej pomieszczenia na piętrze. Powodowie mają jeszcze jedno dziecko – córkę, młodszą od M. B. o 4 lata, w chwili obecnej mieszkającą w W.. W. B. w 2005 roku przeszedł operację kręgosłupa i wszystkie cięższe prace w domu wykonywał za niego syn. Po wypadku syna u powoda zdiagnozowano krwiaka mózgu, który wchłonął się na skutek leczenia farmakologicznego. Powodowie od września 2009 roku korzystali z pomocy lekarza psychiatry, już w lutym 2009 roku brali udział w zebraniach grup wsparcia zarówno w M. jak i w W.. J. B. jest nauczycielką. Od dnia 10 stycznia 2011 roku przebywa na urlopie dla poratowania zdrowia, wcześniej korzystała ze zwolnień lekarskich. W. B. jest wójtem, pracuje. W dalszym ciągu uczęszcza na terapie i próbuje odstawić leki psychiatryczne. Pozwany odmówił powodom wypłaty zadośćuczynienia wskazując, iż żądanie pozbawione jest podstawy prawnej, gdyż wypadek miał miejsce przed wejściem w życie przepisu art. 446 § 4 k.c. Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że za szkodę wyrządzoną powodom na skutek wypadku z dnia 1 marca 2008 roku pozwany odpowiada na podstawie art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c. jako strona umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej samochodu, którym kierował sprawca wypadku. Wskazał, że po dniu 3 sierpnia 2008 roku tj. wejściu w życie art. 446 § 4 k.c. nastąpiła jedynie zmiana w sposobie realizacji roszczenia przez skonkretyzowanie osób uprawnionych do dochodzenia zadośćuczynienia i przesłanek jego dochodzenia. W ocenie Sądu I instancji więź pomiędzy rodzicami a dzieckiem jest wartością niematerialną i stanowi dobro osobiste podlegające ochronie prawa cywilnego. --- STRONA 3 --- Ustalając wysokość zadośćuczynienia Sąd Okręgowy wziął pod uwagę rozmiar doznanej przez powodów krzywdy. Po śmierci syna powodowie leczyli się psychiatrycznie, cierpią na zaburzenia depresyjne, nie radzą sobie z emocjami, co doprowadziło do kryzysu w ich związku. J. B. korzysta z urlopu dla poratowania zdrowia, a W. B. zaangażował się w pracę. Zaznaczenia wymaga również okoliczność, że powodowie wiązali z synem plany na przyszłość. Ponieważ poszkodowani są dobrze sytuowani materialnie Sąd I instancji uznał, że kwota 100.000 zł dla każdego z powodów będzie sumą adekwatną. Odsetki od powyższych kwot Sąd Okręgowy zasądził na podstawie art. 481 § 1 k.c. od dnia 6 października 2009 roku. O kosztach postępowania orzekł na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 98 k.p.c. Wyrok Sądu Okręgowego w całości apelacją zaskarżył pozwany zarzucając naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 23 k.c., art. 24 k.c. i art. 448 k.c. oraz art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych przez zasądzenie na rzecz każdego z powodów zadośćuczynienia w kwotach po 100.000 zł. Ponadto zarzucił naruszenie art. 98 k.p.c. i art. 100 k.p.c. przez zasądzenie na rzecz powodów kosztów zastępstwa procesowego i pominięcie w tym zakresie pozwanego. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości i o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych ewentualnie o uchylenie przedmiotowego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego jako części kosztów procesu. W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję. Sąd Apelacyjny zważył: Apelacja pozwanego jest zasadna tylko w części dotyczącej wysokości zasądzonych świadczeń na rzecz obojga powodów. Skarżący jednak od początku zmierzał do zwalczania zasady powództwa stojąc na stanowisku, że przepis art. 34 ust 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych zwanej dalej ustawą o ubezpieczeniach obowiązkowych wyłącza z zakresu ochrony ubezpieczonej roszczenia wywiedzione z naruszenia dóbr osobistych osób pośrednio poszkodowanych wypadkiem komunikacyjnym w szczególności w okresie przed wejściem w życia przepisu art. 446 § 4 k.c. Katalog ryzyk ubezpieczeniowych został bowiem ustawowo określony i ma charakter zamknięty, a przepisy art. 23, 24 i 448 k.c. nie mogą tu mieć zastosowania. Taki też był cel według skarżącego wprowadzenia art. 446 § 4 k.c. by umożliwić najbliższym członkom rodziny zmarłego dochodzenie zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Skarżący podniósł, że przepis ów ma charakter szczególny i stanowi odstępstwo od zasady, że odszkodowanie służy tylko bezpośrednio poszkodowanemu co dotyczy tak szkody majątkowej jak i niemajątkowej. W ocenie Sądu Apelacyjnego zarzuty apelującego w tym względzie są chybione mimo różnego orzecznictwa sądów powszechnych w tym względzie, powołanego między innymi w apelacji. Przedstawiona tamże argumentacja nie jest przekonująca. Wedle art. 34 ust 1 powołanej wyżej ustawy z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych z ubezpieczenia o odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych przysługuje odszkodowanie, jeżeli posiadacz lub kierujący pojazdem są obowiązani do odszkodowania za wyrządzoną szkodę w związku z ruchem tego pojazdu będącą następstwem śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia, utraty, zniszczenia lub uszkodzenia mienia. Wykładnia gramatyczna tego przepisu, a ta ma zawsze pierwszorzędne znaczenie, wcale nie zawęża odpowiedzialności za szkody komunikacyjne ubezpieczycieli do osób bezpośrednio poszkodowanych. Pojęcie szkody na gruncie --- STRONA 4 --- polskiego prawa cywilnego ujmuje się szeroko. Obejmuje ona zarówno szkodę majątkową sensu stricto jak i szkodę niemajątkową w postaci krzywdy. W relacji do tak określonego zakresu szkody powstaje obowiązek jej naprawienia poprzez odszkodowanie obejmujące tak odszkodowanie sensu stricto jak i zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę. Gdyby ustawodawca zawęził w tymże przepisie pojęcie odszkodowania li tylko do jego wąskiego ujęcia, to nawet przed wprowadzeniem przepisu art. 446 § 4 k.c. nie byłoby prawnej możliwości żądania zadośćuczynienia w oparciu o przepis art. 445 § 1 k.c. nawet przez bezpośrednio poszkodowanych. Po wtóre zaś stosownie do art. 35 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych ubezpieczeniem OC objęta jest odpowiedzialność cywilna każdej osoby, która kierując pojazdem mechanicznym wyrządziła szkodę w związku z ruchem tego pojazdu. Odpowiedzialność cywilna obejmuje także obowiązek naprawienia krzywdy, jeżeli wynikła ona z ruchu pojazdu mechanicznego. Wskazane przepisy obejmują zatem każdą odpowiedzialność cywilną mającą opisane wyżej źródło w postaci wypadku komunikacyjnego. Zdarzenie to stanowi źródło odpowiedzialności deliktowej. Wyrządzenie czynu niedozwolonego może jednocześnie stanowić naruszenie dóbr osobistych wymienionych w art. 34 ust 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych jak utrata życia, uszkodzenie ciała czy rozstrój zdrowia. Obowiązek naprawienia szkody w tym krzywdy w powyższym zakresie ma charakter zupełny poprzez zapłatę odszkodowania lub odpowiedniej kwoty z tytułu zadośćuczynienia. Ustawodawca wyłączył, co wydaje się oczywiste, z zakresu ochrony ubezpieczeniowej za szkody komunikacyjne tylko te roszczenia, które nie mają charakteru odszkodowawczego jak roszczenie o złożenie stosownego oświadczenia, czy o przeproszenie. Ograniczenie odpowiedzialności z art. 34 ust 1 w związku z art. 35 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych ma charakter przedmiotowy, a nie podmiotowy. Nawet w okresie przed wprowadzeniem przepisu art. 446 § 4 k.c. odszkodowanie na rzecz najbliższych członków rodziny zmarłego obejmowało te następstwa szkody niemajątkowej, które wywoływały wymienione skutki o charakterze majątkowym. Nie ma powodów ku temu, by z zakresu odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego w rozumieniu art. 35 powołanej ustawy wyłączyć roszczenia odszkodowawcze pośrednio poszkodowanych na skutek śmierci bezpośrednio poszkodowanego. Tylko ta okoliczność, że uprzednio stosowana wykładnia powołanych przepisów była węższa nie stanowi wystarczającego i przekonującego argumentu dla wsparcia poglądów skarżącego. Trzeba dostrzec i to, że już w uprzednim stanie prawnym zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie dostrzeżono przypadki, że pośrednio poszkodowany wskutek śmierci osoby najbliższej mógł być uznany za poszkodowanego bezpośrednio w sytuacji wyjątkowo traumatycznych następstw powstających w związku przyczynowym ze śmiercią poszkodowanego. Wówczas mógł sam dochodzić pełnego odszkodowania na zasadach ogólnych. Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 11 maja 2011 r. (I CSK 621/10), wedle którego wprowadzenie art. 446 § 4 k.c. doprowadziło jedynie do zmiany w sposobie realizacji roszczeń odszkodowawczych i w istocie określało węziej krąg uprawnionych do zadośćuczynienia. Apelujący ma jednak rację, że przy ustalonym stanie faktycznym zasądzone na rzecz powodów zadośćuczynienie jest wygórowane. Przyznanie odpowiedniej kwoty z tego tytułu pozostawione jest wprawdzie ocenie Sądu, lecz ta ocena nie może mieć charakteru abstrakcyjnego. Zawsze powinna pozostawać w relacji do dających się ustalić następstw i skutków zdarzenia. Sąd Okręgowy uwzględnił to, że syn powodów zamierzał wstąpić w związek małżeński i zamieszkać wspólnie z rodzicami. Córka powodów zamieszkuje oddzielnie. Wzmogło to poczucie krzywdy, osamotnienia, doprowadziło do zmiany planów życiowych i oczekiwań na starość. O przeżyciach powodów niewątpliwie traumatycznych świadczy podjęcie się leczenia psychiatrycznego i psychoterapeutycznego w związku z przedłużonymi zaburzeniami depresyjnymi uwarunkowanymi sytuacyjnie. Nie negując w żadnym razie i nie umniejszając bolesnych przeżyć psychicznych po utracie w tragicznych okolicznościach dziecka trzeba dostrzec, że poczucie osamotnienia powodów nie jest zupełne w sytuacji, gdy syn powodów nie był ich jedynym dzieckiem. Mimo przedłużonej depresji biegli uznali możliwość polepszenia stanu zdrowia w przyszłości. Upływ czasu z natury rzeczy skutkuje opanowaniem oczywistych emocji i traumatycznych przeżyć po śmierci osoby bliskiej. Mimo stwierdzonej depresji powód był w stanie zaangażować się w pracę i jak podał na rozprawie apelacyjnej od 10 lat jest wójtem. Nie sposób przyjąć zatem, by przeżycia spowodowane śmiercią syna ograniczały go w aktywności zawodowej czy w wypełnianiu dotychczasowej roli --- STRONA 5 --- społecznej. Był w stanie uczestniczyć w kolejnej kampanii wyborczej w 2010 r. i wygrać wybory na kolejną kadencję. Oznacza to, że podjęte leczenie jest skuteczne. Jak podał powód także jego żona po urlopie dla poratowania zdrowia wróciła do pracy w charakterze nauczyciela (k. 178 odwrót). W tej sytuacji istotnie należało przyjąć, że zasądzone zadośćuczynienie jest wygórowane. Według Sądu Apelacyjnego odpowiednią kwotą z tego tytułu będzie kwota 60.000 zł na rzecz każdego z powodów. Dlatego Sąd Apelacyjny na mocy art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w powyższym zakresie, a dalej idącą apelację co do istoty sporu na mocy art. 385 k.p.c. oddalił. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie było podstaw do obciążenia pozwanego pełnymi kosztami procesu, w sytuacji gdy z dochodzonej kwoty po 200.000 zł na rzecz każdego powodów ostatecznie uwzględniono 60.000 zł. Roszczenie o zadośćuczynienie ma wprawdzie charakter ocenny, lecz nie uzasadnia to dochodzenia roszczeń oczywiście nazbyt wygórowanych zwłaszcza wówczas, gdy strony korzystają z profesjonalnej pomocy prawnej. Także pozwany poniósł koszty zastępstwa procesowego w tożsamej co powodowie wysokości, z tym tylko, że powodowie nadto opłatą sądową. W konsekwencji stosując art. 100 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 386 § 1 k.p.c. należało obciążyć stronę pozwaną obowiązkiem zwrotu kosztów procesu stosownie do zakresu uwzględnionego powództwa. Na mocy art. 100 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zniósł wzajemnie pomiędzy stronami koszty procesu za instancję odwoławczą. Ostatecznie bowiem apelację uwzględniono prawie w połowie, a w postępowaniu apelacyjnym zakres swobody oceny Sądu został istotnie zawężony. Po stronie powodów występuje współuczestnictwo procesowe formalne co powodowało podwojenie kosztów zastępstwa procesowego. Pozwany jednak poniósł opłatę sądową od apelacji. W konsekwencji co do kosztów postępowania apelacyjnego mógł mieć zastosowanie przepis art. 100 in fine k.p.c.