Wyrok I ACa 473/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 września 2010 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 473/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 września 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Ewa Jastrzębska Sędziowie : SA Lucyna Świderska - Pilis (spr.) SA Anna Bohdziewicz Protokolant : Justyna Wnuk po rozpoznaniu w dniu 15 września 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa L. W. przeciwko B. C. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 10 marca 2010 r., sygn. akt I C 247/09 oddala apelację. I ACa 473/10 UZASADNIENIE Powódka L. W. wnosiła o zobowiązanie pozwanej B. C. do pisemnego złożenia oświadczenia następującej treści: „B. C. przeprasza L. W. za postawienie jej nieprawdziwego zarzutu na posiedzeniu Rady Społecznej Wojewódzkiego Szpitala (...) w C. o zawyżanie kosztów utrzymania ośrodka wczasowego w miejscowości G.” i przekazanie tego oświadczenia Radzie Społecznej Wojewódzkiego Szpitala (...) w C. w terminie dwóch tygodni od uprawomocnienia się orzeczenia nadto o zobowiązanie pozwanej do zapłacenia kwoty 1000 zł na rzecz Stowarzyszenia (...) „Z ufnością w trzecie tysiąclecie” oraz o zasądzenie kosztów. --- STRONA 2 --- W uzasadnieniu powódka wskazywała, iż w dniu 27 lutego 2009 r. odbyło się posiedzenie Rady Społecznej Wojewódzkiego Szpitala (...) w C.. Pozwana w trakcie tego posiedzenie użyła słów : „pani księgowa obecna tu tak spreparowała, że koszty były dwukrotnie wyższe niż rzekome...”, które to słowa stanowią pomówienie mogące doprowadzić do utraty zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu księgowej i nadszarpnięcie dobrego imienia powódki. Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. W uzasadnieniu B. C. wskazywała, iż słowa: „pani księgowa obecna tu tak spreparowała, że koszty były dwukrotnie wyższe...” nie są obraźliwe. Według słownika języka polskiego „spreparować” oznacza przygotować i nie jest to jednoznaczne ze słowem „sfałszować”. W kolejnym piśmie procesowym pozwana szeroko przedstawiała podłoże konfliktu. Związki zawodowe były niezadowolone z polityki finansowej szpitala, w szczególności dotyczyło to sposobu gospodarowania nieruchomościami. Uchwała o przekazaniu ośrodka w G. do Zarządu (...) podjęta została po zapoznaniu się z dokumentacją ekonomiczną ośrodka, przygotowaną przez powódkę. Dokumentacja ta była niekompletna, poza tym znacznie odbiegała od dotychczasowych zestawień sporządzonych przez poprzednią księgową. Oddanie ośrodka uniemożliwiło korzystanie z niego przez pracowników za niewielkie opłaty. Następnie pozwana przedstawiła szereg dokumentów: zestawień kosztów Ośrodka w G., wpływów i wydatków na ośrodek sporządzonych przez pozwaną nadto rozliczenie Funduszu Świadczeń Socjalnych sporządzone przez poprzednią księgową (lata 2001 2002) i pozwaną 2003 oraz zestawienie wydatków na utrzymanie ośrodka sporządzone przez poprzednią księgową (lata 2001 i 2002) oraz pozwaną – 2003 r. Podała też, iż nigdy nie kwestionowała sposobu prowadzenia przez powódkę ksiąg rachunkowych czy też innej dokumentacji. Kwestię zagrożenia lub naruszenia dóbr osobistych należy ujmować w płaszczyźnie faktycznej i oceniać czy dane zachowanie mogło być podstawą do negatywnych odczuć. Należy abstrahować od odczuć osób nadwrażliwych. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Częstochowie zobowiązał pozwaną do złożenia pisemnego oświadczenia następującej treści: „B. C. przeprasza L. W. za postawienie jej nieprawdziwego zarzutu na posiedzeniu Rady Społecznej Wojewódzkiego Szpitala (...) w C. o zawyżanie kosztów utrzymania ośrodka wczasowego w miejscowości G.” i przekazania tego oświadczenia Radzie Społecznej Wojewódzkiego Szpitala (...) w C. w terminie dwóch tygodni od uprawomocnienia się orzeczenia; oddalił powództwo w pozostałym zakresie (zadośćuczynienie) i orzekł w przedmiocie kosztów procesu. Sąd pierwszej instancji ustalił, iż w dniu 27 lutego 2009 r odbyło się posiedzenie Rady Społecznej Wojewódzkiego Szpitala (...) (...) w C., w którym uczestniczyły również powódka L. W. jako główna księgowa i pozwana B. C. pełniąca funkcję Przewodniczącej Komisji Zakładowej (...) przy Wojewódzkim Szpitalu (...) w C.. Przedmiotem posiedzenia były między innymi kwestie związane z wyrażeniem opinii w sprawie zwrotu nieruchomości zlokalizowanej w C. przy ulicy (...) do wojewódzkiego zasobu nieruchomości. W toku dyskusji powódka przedstawiła wysokość przychodów z tytułu dzierżawy przychodni za rok poprzedni oraz koszty, które przewyższały przychody. Pozwana wyraziła swoją krytyczną opinię odnośnie zawarcia takiej umowy dzierżawy. W czasie przeznaczonym na omawianie „spraw różnych” pozwana B. C. zabrała głos stwierdzając m. in: „ Wie Pan Przewodniczący co nas boli? Że ten ośrodek został sprzedany za małe pieniądze. Funkcjonował dla pracowników, ale nie był remontowany, czyli naprawdę nie mógł funkcjonować wewnątrz szpitala i jego pracowników, gdzie mogli odpoczywać za małe pieniądze i było to bardzo dobrze zorganizowane. Pani księgowa obecna tu tak spreparowała, że koszty były dwukrotnie wyższe niż rzekome... Mamy na to dokumenty w związkach i uważamy, że były to działania na niekorzyść pracowników. Sprzedanie tego Ośrodka było pozbawieniem pracowników taniego wypoczynku (...).” Wypowiedź ta dotyczyła sprzedaży ośrodka wypoczynkowego w G.. Praca powódki L. W. jako księgowej jest oceniana wysoko i pozytywnie w Wydziale(...) i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego. Nie było kierowanych wcześniej w stosunku do powódki zastrzeżeń odnośnie wykonywanej przez nią pracy. --- STRONA 3 --- W ocenie Sądu pierwszej instancji powódka wykazała naruszenie dóbr osobistych – słowo „spreparować” ma w sposób oczywisty, zauważalny dla przeciętnego słuchacza negatywny wydźwięk, tym bardziej z użyciem zwrotu „rzekome” i dalszą wypowiedzią: „mamy na to dokumenty w związkach”. Dokumenty przedłożone przez pozwaną nie uzasadniają w żaden sposób przypisania powódce zawyżenia kosztów. Wątpliwości pozwanej, co do zastosowanej przez powódkę metody kwalifikacji poszczególnych pozycji nie uzasadniało przypisywania powódce działania polegającego na zawyżeniu kosztów. Pewne różnice w zestawieniach sporządzonych przez powódkę i poprzednią księgową nie stanowią dowodu na fakt, iż to w zestawieniach powódki są nieprawidłowości. Zarzut postawiony powódce mógł doprowadzić do nadszarpnięcia jej opinii stąd żądanie przeprosin uznał Sąd za uzasadnione. Nie uwzględnił Sąd pierwszej instancji żądania zasądzenia zadośćuczynienia- a to z tego względu, iż pozwana zareagowała impulsywnie, emocjonalnie, mając na względzie interesy pracowników. Jej wypowiedź nie spowodowała poważnych negatywnych następstw dla powódki. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożyła pozwana B. C. wnosząc o jego zmianę przez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania za obie instancje. Skarżąca zarzucała: • naruszenie prawa materialnego na skutek błędnej wykładni, a przez to niewłaściwego zastosowania art. 24§1 kc poprzez przyjęcie, iż zarzut postawiony L. W. narusza jej dobra osobiste, podczas gdy decydujące znaczenie ma tu nie subiektywne odczucie danej osoby, ale to jaką reakcję wywołuje naruszenie w społeczeństwie; • sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie, iż na posiedzeniu Rady Społecznej pozwana dopuściła się naruszenia dóbr osobistych powódki, poprzez postawienie jej zarzutu zawyżania kosztów; przyjęcie, iż nie zachodzi podstawa do wyłączenia odpowiedzialności pozwanej, ze względu na brak bezprawności działania; przyjęcie, iż sformułowanie użyte przez pozwaną dotyczące spreparowania danych o kosztach narusza dobro osobiste powódki podczas gdy każdą wypowiedź należy badać w kontekście sytuacyjnym; przyjęcie iż pozwana nie wykazała przesłanek wyłączających bezprawność swojego działania i nie udowodniła, aby była w posiadaniu materiałów pozwalających jej na dokonanie takiej oceny powódki, podczas gdy w ramach toczącego się postępowania pozwana przedstawiła cały szereg dokumentów wskazujących na rozbieżności w sposobie dokonywania rozliczeń przez powódkę, co sprawia, iż wypowiedziane przez pozwaną słowa krytyki nie wykraczały poza rzeczywistą potrzebę oceny dla określonych celów zawodowych. Sąd Apelacyjny zważył: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji ustalił prawidłowy, niesporny stan faktyczny, który Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własny. Stosownie do przepisów art. 23kc i 24kc poszkodowanemu w przypadku naruszenia jego dobra osobistego służy ochrona cywilnoprawna. Dobra osobiste podlegają ochronie, jeżeli ich naruszenie (zagrożenie) jest bezprawne. Przesłankami odpowiedzialności przewidzianymi w przepisie art. 24§1kc, które muszą być spełnione łącznie są więc: - istnienie dobra osobistego, - jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia, - bezprawność działania sprawy. --- STRONA 4 --- Spełnienie dwóch pierwszych przesłanek wykazać musi poszkodowany. Jego rzeczą jest, więc przede wszystkim określić, w jakich swoich odczuciach ewentualnie, w jakich konkretnie prawem przewidzianych dobrach osobistych został dotknięty zachowaniem się sprawcy, oraz na czym polega naruszenie tej jego sfery przeżyć, a także okoliczności te udowodnić (art. 6kc i art. 232kc). Kodeks cywilny nie zawiera definicji dóbr osobistych, zaś w art.23 stwierdza, że dobrami osobistymi człowieka są w szczególności wymienione w nim przykładowo dobra. Wyliczenie poszczególnych dóbr osobistych w art.23kc nie jest taksatywne. Pod wpływem judykatury i doktryny lista dóbr osobistych jest ciągle poszerzana. Do najważniejszych jednak dóbr osobistych, które wyraźnie wymienia przepis art. 23 k.c. należy cześć (dobre imię, dobra sława, reputacja, honor, godność osobista ) jako wartość właściwa każdemu człowiekowi. Obejmuje ona wszystkie dziedziny jego życia osobistego, zawodowego i społecznego. Naruszenie czci może, więc nastąpić przez pomówienie o ujemne postępowanie w życiu osobistym i rodzinnym i zawodowym. Poszkodowany nie musi wykazać, że działanie sprawcy było bezprawne. W polskiej doktrynie cywilistycznej panuje obiektywne pojęcie bezprawności, według którego bezprawne jest zachowanie się sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Osoba szukająca ochrony przewidzianej w art.24kc nie musi, zatem wykazywać winy sprawcy zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego. Ciężar dowodu braku bezprawności działania (art. 24kc) spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego. Musi ona wykazać, że była do tego uprawniona. Przepis art.24§1kc statuuje, bowiem domniemanie bezprawności działania sprawcy naruszenia dobra osobistego. Każde, więc naruszenie lub zagrożenie tego dobra należy wstępnie zakwalifikować jako bezprawne. Domniemanie to może sprawca obalić, jeżeli wykaże, że zachodziła jedna z okoliczności wyłączających bezprawność działania. Okolicznościami tymi są: - działanie w ramach porządku prawnego, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa, - wykonywanie prawa podmiotowego, - zgoda pokrzywdzonego, - działanie w obronie uzasadnionego interesu społecznego (wyrok SN z dnia 19.10.1989r. II CR 419/89 OSP 1990/11-12/377). W rozpoznawanej sprawie linia obrony pozwanej, a zarazem linia zarzutów apelacji sprowadzała się do trzech płaszczyzn: a. dobro osobiste powódki nie zostało naruszone, b. pozwana nie działała bezprawnie, albowiem występowała w obronie interesów pracowniczych, c. twierdzenia pozwanej polegają na prawdzie. Podzielić należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż inktryminowane zdanie narusza dobra osobiste powódki. Według słownika języka polskiego (Słownik języka Polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN 2010 r.) słowo „spreparować” posiada trzy znaczenia: 1. „przygotować, sporządzić coś w określony sposób” 2. „dobrać celowo sfałszowane fakty, dokumenty itp., by kogoś oskarżyć lub osiągnąć korzyść” --- STRONA 5 --- 3. „zrobić preparat anatomiczny, zoologiczny itp.” Przy ocenie danego zwrotu należy wykładać go na tle całej wypowiedzi. W sformułowaniu użytym przez pozwaną niewątpliwie słowo „spreparowała”, w powiązaniu z użyciem zwrotu: „rzekome” i dalszym zdaniem: „mamy na to dokumenty w związkach i uważamy, że były to działania na niekorzyść pracowników”, użyte zostało w drugim znaczeniu i ma oddźwięk zdecydowanie pejoratywny. Dla przeciętnego odbiorcy wypowiedź pozwanej może mieć tylko jedno znaczenie: powódka zamiast przedstawić stan faktyczny wynikający z dokumentów księgowych specjalnie podała koszty wyższe niż rzeczywiste. Całość wypowiedzi stanowi więc zarzut pod adresem powódki, iż w sposób zamierzony stworzyła niezgodny z prawdą dokument, podając nierzeczywiste, zawyżone koszty, co w konsekwencji doprowadziło do sprzedaży ośrodka wypoczynkowego. Wypowiedź ta stanowiła niewątpliwie naruszenie dobra osobistego powódki w postaci dobrego imienia i reputacji osoby pełniącej odpowiedzialną funkcję głównej księgowej, tym bardziej, iż wypowiedziana została na forum zawodowym L. W.. Zarzut, iż pozwana „spreparowała” koszty mógł doprowadzić do nadszarpnięcia jej opinii. Niewątpliwie intencją działania pozwanej była obrona interesów pracowników. Pozwana działając w zburzeniu chciała przedstawić swój żal za utratę taniego i wieloletniego ośrodka wypoczynkowego. Niemniej jednak – jak słusznie podnosi Sąd pierwszej instancji – nawet najbardziej szczytne cele nie uprawniają do stawiania nieprawdziwych zarzutów, a tym bardziej zarzutów fałszowania dokumentów, innymi słowy fałszerstwa. Bogactwo języka polskiego pozwala na pełne wyrażenie myśli nawet w kwestiach drastycznych, bez dotknięcia czyjejkolwiek godności czy dobrego imienia (cyt. wyrok Sądu Najwyższego z 16 stycznia 1976 r II CR 692/75 OSNC 1976/11/251). Pozwana miała prawo wypowiedzieć się, iż boli ją sprzedaż ośrodka, jednakże nie była uprawniona do podawania, iż na skutek niewłaściwego działania powódki sprzedaż ta nastąpiła za zaniżoną kwotą, gdyż do tego sprowadza się sens jej oświadczenia. Pozwana nie wykazała też w toku niniejszego postępowania, iż wypowiedź jej polegała na prawdzie. Przedłożone przez pozwaną dokumenty wykazują jedynie różnice w zestawieniach sporządzonych przez powódkę i jej poprzedniczkę, jednakże nie stanowią dowodu na to, iż to w zestawieniach powódki są nieprawidłowości, czy też wręcz, iż są one fałszywe. Sam fakt istnienia różnic w zestawieniach nie uprawniał jeszcze B. C. do przypisywania powódce umyślnego zawyżania kosztów. Zarzuty apelacji dotyczące zatem naruszenia prawa materialnego polegającego na niewłaściwym zastosowaniu art. 24§1 kc są nieuprawnione. Za niezasadne uznać należy zarzuty dotyczące sprzeczności istotnych ustaleń Sąd z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. Stan faktyczny ustalony przez Sąd pierwszej instancji był niesporny, dotyczył bowiem posiedzenia z dnia 27 lutego 2009 r oraz słów, które wypowiedziała pozwana. Z powołanych względów na podstawie art. 385 kpc orzeczono jak w sentencji.