Wyrok I ACa 463/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 października 2008 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 463/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 października 2008 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Monika Dembińska Sędziowie : SA Zofia Kawińska-Szwed SA Ewa Jastrzębska (spr.) Protokolant : Marta Palczewska po rozpoznaniu w dniu 26 września 2008 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa M. P. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (...) o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 27 maja 2008 r., sygn. akt I C 327/07 oddala apelację. Sygn. akt I ACa 463/08 UZASADNIENIE Po sprecyzowaniu żądania pozwu powód M. P. domagał się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Aresztu Śledczego w (...) zadośćuczynienia w kwocie 100.000zł z odsetkami od dnia wniesienia pozwu. W uzasadnieniu podniósł, iż podczas pobytu w pozwanym areszcie wyrządzono mu krzywdę i spowodowano cierpienia psychiczne bezprawnym działaniem pracowników polegającym na naruszeniu jego dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności poprzez nieludzkie traktowanie go polegające na tym, iż w areszcie panowało przeludnienie, --- STRONA 2 --- nie było oddzielonych ubikacji, była nieodpowiednia wentylacja pomieszczeń, a przede wszystkim plaga insektów - karaluchów. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Przyznał, iż przez 19 dni powód przebywał w celi, która nie spełniała wymogów określonych w art. 110 kkw, a mianowicie 3m 2 na osobę, jednakże w areszcie jest przeludnienie, a spełnione zostały wszystkie wymogi z art. 248 kkw, ubikacje są oddzielone od celi zasłoną wykonaną z materiału, cele są wietrzone, można w nich otworzyć okna, a nadto są sprzątane i malowane, poza tym cyklicznie przeprowadzane są przez wyspecjalizowane firmy dezynsekcje i deratyzacje. Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 27 maja 2008r zasądził od pozwanego na rzecz powoda 2.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 września 2007r.; w pozostałej części powództwo oddalił; nie obciążył powoda kosztami procesu; odstąpił od obciążania powoda kosztami sądowymi z zasądzonego roszczenia. W uzasadnieniu ustalił, iż powód przebywał w pozwanym areszcie od dnia 5 czerwca 2007 do dnia 10 sierpnia 2007r. W okresie od 28 czerwca 2007r do 16 lipca 2007r przebywał wraz z trzema innymi osadzonymi w celi trzyosobowej nr (...), której metraż wynosi 9 m 2 . Pozwany pismem z dnia 2 lipca 2007r zgodnie z art. 248 kkw przesłał Wydziałowi Penitencjarnemu Sądu Okręgowego w K. wykaz cel mieszkalnych, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , wykaz ten obejmował min. celę powoda. Przeludnienie powodowało, że nie dla wszystkich osadzonych starczało miejsca przy stole, posiłki spożywano więc siedząc na łóżku. W celach znajdują się uchylne okna o wymiarach 1m x 1m. Od strony zewnętrznej zabezpieczone są matowymi płytami ze szkła zbrojonego, a od strony wewnętrznej zabezpieczone są konstrukcją z wystających prętów. Konstrukcja ta blokuje dostęp do okna. Zabezpieczenia te powodują, że w celach nie ma cyrkulacji powietrza, a dodatkowo nagrzane powietrze z dolnych pięter unosi się do góry. Kąciki sanitarne oddzielone są od reszty celi zasłoną umocowaną na metalowych prętach. W celach panuje wilgoć, grzyb i plaga karaluchów. Na terenie aresztu przeprowadzane są cyklicznie , średnio , co dwa miesiące przez wyspecjalizowaną firmę zewnętrzną dezynsekcje i deratyzacje. Okresowa wizytacja aresztu przeprowadzona przez sędziego penitencjarnego odbyła się w dniach 22-24 listopada 2006r. i 14-16 listopada 2007r.. Z protokołów wizytacji wynika, iż poza problemem z przeludnieniem jednostka funkcjonuje prawidłowo, w związku z tym nie było zaleceń powizytacyjnych. Pozwany był także poddawany kontrolom Państwowego (...) Inspektora Sanitarnego w K.. Były to kontrole : interwencyjna dotycząca złych warunków bytowych w celi nr (...) w dniu 22 marca 2007r , kompleksowa w dniu 30 maja 2007r, tematyczno - bieżąca stanu sanitarno porządkowego w dniu 2 października 2007r., interwencyjno sanitarno porządkowa w dniu 2 października 2007r., interwencyjno sanitarno porządkowa w dniu 7 listopada 2007r. Z protokołów pokontrolnych wynika, iż w żadnym przypadku nie stwierdzono nieprawidłowości i nie wydano zaleceń dotyczących usunięcia uchybień . Powód protokoły te i protokoły powizytacyjne sędziego penitencjarnego zakwestionował jako sprzeczne z prawem. Sąd pierwszej instancji uznał, iż w celach w areszcie śledczym panuje przeludnienie, sanitariaty sa niedostatecznie oddzielone od celi, pomimo wniosków kontroli sędziego penitencjarnego oraz Państwowego Inspektora Sanitarnego sąd dał wiarę powołanym przez powoda świadkom D. M., D. B. oraz powoda , iż w placówce tej panuje plaga karaluchów . Gdyby bowiem karaluchów nie było to nie byłoby konieczne przeprowadzenie zabiegów dezynsekcji i deratyzacji, a powód nie mógłby dołączyć do pozwu karaluchów. Nadto zdaniem sądu w celach nie ma prawidłowej wentylacji, gdyż z doświadczenia życiowego wynika , iż przebywanie kilku osób w celi, w której nie ma klimatyzacji, a okna są lekko uchylone powoduje duchotę. Zdaniem sądu pierwszej instancji żądanie powoda jest częściowo zasadne. --- STRONA 3 --- Przebywanie bowiem przez powoda w przeludnionej celi , z nieoddzieloną toaletą , z nieodpowiednią wentylacją oraz plagą insektów może stanowić przejaw poniżającego traktowania prowadzącego do naruszenia godności. Pozwany nie może powoływać się w przypadku przeludnienia na art. 248 kkw , gdyż wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r artykuł ten uznany został za niezgodny z Konstytucją. Biorąc pod uwagę rozmiar i intensywność doznanej przez powoda krzywdy należało zdaniem sądu pierwszej instancji z mocy art. 448 kc przyznać powodowi zadośćuczynienie w kwocie 2.000zł z odsetkami od dnia wniesienia pozwu. O kosztach orzekł sąd na mocy art. 102kpc. Od wyroku tego wniósł apelację pozwany . Domagał się zmiany wyroku i oddalenia powództwa, ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, a to : - art. 24 kc w zw. z art. 6 kc przez błędne uznanie, że pozwany nie obalił bezprawności działania w wyniku czego bezpodstawnie przyjęto odpowiedzialność pozwanego , pomimo jego działania zgodnego z prawem , -art. 448 kc w zw. z art. 24 kc przez nietrafne przyjęcie działania pozwanego za zawinione i w konsekwencji przyznanie powodowi na tej podstawie zadośćuczynienia pieniężnego , - art. 448 kc przez zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie rażąco wygórowanej z oczywistym naruszeniem przy tym kryteriów wyznaczających jego wysokość; oraz naruszenie prawa procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, a to : -art. 233 § 1 kpc przez odstąpienie od zasady swobodnej oceny dowodów wyrażającej się w braku wszechstronnego rozważenia całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności sprawozdania z protokołów powizytacyjnych sędziego penitencjarnego oraz kontroli Inspektora Sanitarnego, przez co wyprowadzono błędne wnioski, że pozwany nie obalił domniemania bezprawności, -sprzeczności istotnych ustaleń faktycznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym przez przyjęcie , że naruszono dobra osobiste powoda, - przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów przejawiające się w przyjęciu za właściwe zeznania świadków nie uwzględniając treści dowodów z dokumentów, -przyjęcie za wiarygodne zeznań świadka D. B. podczas, gdy świadek ten wystąpił z podobnym powództwem do sądu. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja pozwanego na uwzględnienie nie zasługuje, a wyrok sądu pierwszej instancji ostatecznie jest trafny , chociaż Sąd Apelacyjny nie podziela wszystkich poczynionych przez sąd pierwszej instancji ustaleń. Przede wszystkim podnieść należy, iż Sąd Apelacyjny podziela wyrażone przez Sąd Najwyższy stanowisko m.in. w wyroku z dnia 2 października 2007r sygn. akt II CSK 269/07 ( zam. M. Prawn. 2007/21/172) , iż stosownie do art. 30 Konstytucji RP przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych, obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium , realizując swe zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności , niż to wynika z zadań ochronnych i celu --- STRONA 4 --- zastosowanego środka. Podziela także Sąd Apelacyjny wyrażone tamże stanowisko , iż przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 417 kc jest szkoda w rozumieniu art. 361 § 2 kc ,może też być zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę w wypadkach wskazanych w art. 445 kc i 448 kc. Podziela także Sąd Apelacyjny i to stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007r sygn. akt. VCSK 431/06 (OSNC 2008/1/13), iż ciężar dowodu , że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych spoczywa na pozwanym (art. 6 kc w zw. z art. 24 kc). Trafnie, wbrew zarzutom skarżącego ustalił sąd pierwszej instancji, iż pozwany naruszył dobra osobiste powoda w stopniu uzasadniającym przyznanie mu zadośćuczynienia poprzez osadzenie powoda przez 19 dni w celi, w której metraż na osobę wynosił mniej niż 3m 2 . Fakt ten pozwany przyznał. Państwo działając w granicach imperium , realizując swe zadania represyjne nie może wykonywać swych zadań w sposób prowadzący do większego ograniczenia praw człowieka niż wynika to z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Wynika to z art. 30 Konstytucji RP , a także z art. 10 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z 19 grudnia 1966r (DZU z 1977 Nr 38 poz. 167 i 169) i z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 grudnia 1950r. Nadto ustawodawstwo polskie w art. 110 kkw zapewniło osadzonemu , iż powierzchnia celi mieszkalnej wynosić musi co najmniej 3m 2 na osobę. Pozwany nie może bronić się zarzutem , iż osadzając powoda w celi mniejszej niż przewidują normy działał zgodnie z prawem w oparciu o art. 248 § 1 kkw albowiem art. dniu 26 maja 2008 r. artykuł ten, który w szczególnie uzasadnionych wypadkach pozwalał na osadzenie więźnia w warunkach , w których powierzchnia wynosi mniej niż 3m 2 na osobę został wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt SK 25/07 uznany za niezgodny z Konstytucją RP. Umieszczenie zatem powoda wraz z trzema innymi osobami w celi trzy osobowej, a zatem o powierzchni 9m 2 powodowało z pewnością, jak to podnosił powód utrudnienie w poruszaniu się po celi i brak intymności, w 9 metrowej celi znajdowały się bowiem łóżka , stół z krzesłami oraz kącik sanitarny , nie było dla wszystkich osadzonych miejsc przy stole, musieli więc spożywać posiłki siedząc na łóżku. Słusznie zatem przyjął sąd pierwszej instancji , iż przebywanie powoda w tak przeludnionej celi stanowiło przejaw poniżającego traktowania prowadzący do naruszenia godności i intymności powoda w stopniu przekraczającym nieodzowny element niedogodności związanych z odbywaniem kary pozbawienia wolności, narusza zatem dobra osobiste powoda takie jak godność osobista i brak intymności w stopniu uzasadniającym przyznanie mu zadośćuczynienia na zasadzie art. 24 kc i 448 kc. Nie podzielił jednakże Sąd Apelacyjny ustaleń sądu pierwszej instancji, w kwestii, iż pozwany naruszył dobra osobiste powoda także poprzez osadzenie go w celi nie mającej odpowiedniej wentylacji w okresie letnim, w celi, w której brak było oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczeń przeznaczonych do spania i spożywania posiłków oraz w celach, w których była plaga karaluchów. W ocenie Sądu Apelacyjnego zebrany w sprawie materiał dowodowy dawał podstawy do ustalenia , iż pozwany wykazał, że w tym zakresie warunki panujące w areszcie śledczym odpowiadały obowiązującym normom. Czyniąc odmienne ustalenia przekroczył sąd pierwszej instancji zasadę swobodnej oceny dowodów. Podnieść bowiem należy, iż wprawdzie, co wyżej podniesiono władza publiczna ma obowiązek zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej, ma obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają uszczerbku, to jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego nie można warunków panujących w zakładach karnych i aresztach śledczych oceniać w oderwaniu od przeciętnych warunków życia polskiego społeczeństwa, w szczególności warunków panujących w szpitalach, domach pomocy społecznej, internatach, domach akademickich. Nie można zatem podzielić, w ocenie Sądu Apelacyjnego stanowiska sądu pierwszej instancji , iż pozwany naruszył godność osobistą powoda osadzając go w celach gdzie nie było odpowiedniej wentylacji, co dawało efekt szklarni. Sąd pierwszej instancji ustalił, iż z doświadczenia życiowego wynika niezbicie, że przebywanie kilku osób w małym --- STRONA 5 --- pomieszczeniu, w którym nie ma klimatyzacji, a okna są lekko uchylone powoduje duchotę, zaduch i tym samym brak wentylacji. Stanowiska tego nie sposób podzielić. W naszej strefie klimatycznej klimatyzacja jest rzadkością, nie jest ona powszechnie stosowana w szpitalach, internatach, akademikach domach pomocy społecznej czy też w przeciętnych domach mieszkalnych. W czasie upału każdy żyjący na przeciętnej stopie życiowej obywatel musi znosić niedogodności z nim związane, a jak wyżej powiedziano, to czy warunki pobytu panujące w zakładach karnych są wynikiem poniżającego traktowania i naruszają godność osobista osadzonych nie można oceniać w oderwaniu od przeciętnej stopy życiowej społeczeństwa. Zatem, skoro, jak wynika z zebranego w sprawie materiału okna w celach były uchylane, a dodatkowo raz dziennie podczas spaceru więźniów wietrzono cele nie można podzielić stanowiska sądu pierwszej instancji, iż warunki panujące w celi w tym zakresie naruszały dobra osobiste powoda w stopniu uzasadniającym przyznanie mu zadośćuczynienia. Podobnie nie podziela Sąd Apelacyjny ustaleń sądu pierwszej instancji, iż naruszono godność osobistą powoda nie oddzielając toalet od reszty celi. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż kąciki sanitarne w celach były oddzielone od reszty celi płócienną zasłoną i w ocenie Sądu Apelacyjnego w sposób dostateczny zapewniały intymność. Przekroczył sąd pierwszej instancji zasadę swobodnej oceny dowodów ustalając, iż nie we wszystkich celach były takie zasłony. Zasłony znajdowały się w magazynie i osadzeni mogli je stamtąd pobrać. Nie ma także podstaw do przyjęcia, wbrew stanowisku sądu pierwszej instancji aby istotnie w celi panowała plaga karaluchów. Z zebranego materiału dowodowego wynika, iż administracja zakładu karnego dokładała wszelkich starań aby stan sanitarny cel był dobry. Przeprowadzano cyklicznie, średnio co 2 miesiące dezynsekcje i deratyzacje, stan sanitarny aresztu był sprawdzany przez (...)Stację Sanitarno-Epidemiologiczną, która w protokołach nie stwierdzała nieprawidłowości, kontrole były przeprowadzane: w marcu 2007-interwencyjna, maju 2007 - kompleksowa, 2 października 2007 - tematyczna i interwencyjna - sanitarna, 7 listopada. 2007 interwencyjno - sanitarno -porządkowa. W protokołach pokontrolnych nie stwierdzono nieprawidłowości. Przeprowadzano okresowe kontrole sędziego penitencjarnego w listopadzie 2006 i w listopadzie 2007. W protokołach powizytacyjnych nie stwierdzono uchybień. Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach wynika, iż powód tylko raz w czasie pobytu zgłaszał zastrzeżenia, co stanu sanitarnego celi, niezwłocznie interweniowano, odkażając celę. Wbrew zarzutom powoda we wrześniu 2007r. nie przeprowadzano kontroli sanepidu. Zatem niewiarygodne są twierdzenia świadków powołanych przez powoda, a osadzonych razem z nim, iż w celach panowały nieodpowiednie warunki higieniczne, w tym plaga karaluchów. Są one bowiem sprzeczne z dokumentacją, nadto świadkowie są zainteresowani wynikiem sprawy. Pojedyncze karaluchy, nawet jeśli istotnie były w celi nie mogą świadczyć o naruszaniu dobra osobistego powoda poprzez poniżające traktowanie, skoro pozwany robił wszystko aby zapewnić prawidłowy stan sanitarny celi, reagował na skargi powoda, nadto przeprowadzane kontrole wykazywały, iż stan sanitarny cel był właściwy. Nie uwzględnił Sąd Apelacyjny wniosków dowodowych powoda dopuszczenie dowodu z przesłuchania w charakterze świadków kolejnych osadzonych w pozwanym areszcie albowiem nie miały one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Reasumując podzielić należy ustalenia sądu pierwszej instancji, iż pozwany umieszczając powoda przez 19 dni w przeludnionej celi, nie odpowiadającej wynikającym z art. 110 kkw normom powierzchni wynoszącej 3 m 2 na osobę naruszył dobra osobiste powoda w postaci godności i prawa do intymności w stopniu uzasadniającym przyznanie powodowi zadośćuczynienia z mocy art. 23 i 448 kc. Oddalił także Sąd Apelacyjny wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z korespondencji powoda na okoliczność, iż żądanie pozwu miało na celu wymuszenie określonej kwoty pieniężnej, gdyż dowód ten ma od istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Niezasadne są także zarzuty skarżącego kwestionujące wysokość zasądzonego zadośćuczynienia. --- STRONA 6 --- Ustalenie wysokości zadośćuczynienia stanowi uprawnienie sądu merytorycznie rozpoznającego sprawę w pierwszej instancji, który dokonuje wszechstronnej oceny okoliczności sprawy, korygowanie przez sąd odwoławczy wysokości ustalonego już zadośćuczynienia jest uzasadnione tylko wtedy, gdy przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, mających wpływ na jego wysokość jest ono niewspółmiernie nieodpowiednie jako rażąco wygórowane lub rażąco niskie. W tym stanie rzeczy ,wbrew zarzutom skarżącego zasądzone przez sąd pierwszej instancji zadośćuczynienie nie jest w ocenie Sądu Apelacyjnego rażąco niewspółmierne jako rażąco wygórowane. Wysokość zasądzonego przez sąd pierwszej instancji zadośćuczynienia jest adekwatna do stopnia naruszenia dóbr osobistych powoda, odpowiada aktualnym warunkom oraz przeciętnej stopnie życiowej społeczeństwa , nie jest nadmierna . Zatem apelacja pozwanego nie mogła odnieść skutku i należało ją oddalić na mocy art. 385 kpc.