Wyrok I ACa 454/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny we Wrocł

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 454/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Edwarda Siemiginowska Sędziowie: SSA Agnieszka Piotrowska SSA Jan Gibiec (spr.) Protokolant: Teresa Wróbel po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2009 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa D. D. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu Nr(...) we W. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 20 lutego 2009 r. sygn. akt I C 158/08 1. oddala apelację i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adwokat D. S. kwotę 6.588 zł (w tym 1188 zł VAT) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi w postępowaniu apelacyjnym. UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 20 lutego 2009 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił powództwo D. D. przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu nr 1 we W. o zapłatę kwoty 400.000 zł tytułem zadośćuczynienia za odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionej celi oraz krzywdy wyrządzone na skutek działań i zaniechań pozwanego podczas odbywania przez powoda kary. W punkcie II wyroku Sąd odstąpił od obciążenia powoda kosztami --- STRONA 2 --- procesu, zaś w punkcie III zasądził od Skarbu Państwa na rzecz adw. D. S. wynagrodzenie w kwocie 8.784 zł, w tym 1.584 zł tytułem podatku VAT. Rozstrzygnięcie swe Sąd I instancji oparł na ustaleniach, iż powód przebywał w Zakładzie Karnym nr(...) we W. trzykrotnie, ostatni raz w okresie od 30.01.2008 r. do 18.03.2008 r., za który to domaga się odszkodowania. Od dnia przyjęcia przebywał kolejno w dwóch celach o powierzchni 16,8 m 2 . Liczba skazanych odbywających karę pozbawienia wolności wraz z powodem w jednej celi wahała się od 3 do 7 osób. Powód otrzymał ze względu na swoje dolegliwości zgodę na korzystanie z łaźni indywidualnej na 1 miesiąc. Nie został osadzony w celi jednoosobowej z uwagi na względy bezpieczeństwa i zaburzenia osobowości wymagające pomocy lekarza. Powód konfabulował w sprawie swoich danych osobowych, często przedstawiał organom nieprawdziwe dane, raz deklarował się jako osoba paląca, raz jako niepaląca. Stwierdzono u niego osobowość neurotyczną, chorował na padaczkę i WZW typu C, a ponadto niedowidzi i posiada niską sprawność motoryczną. W trakcie odbywania kary zgłosił dwie skargi – na zaniechanie pozwanego w zakresie właściwego leczenia i żywienia powoda, obie jednak zostały uznane za bezzasadne. Powód nie skorzystał z możliwości leczenia w czasie udzielonej mu przerwy w odbywaniu kary, a w ZK nr(...) był badany co najmniej raz w tygodniu i leczony zgodnie z zaleceniami, a także konsultowany przez okulistę i psychiatrę. Nie był zainteresowany zaproponowaną mu lekkostrawną dietą. Skarżył się współosadzonym na przeludnienie, problemy z chodzeniem i funkcjonowanie służby zdrowia. Pozwany informował Sędziego Penitencjarnego o konieczności ograniczania powierzchni przypadającej na jedną osobę poniżej 3 m 2 . Zdaniem Sądu I instancji, w świetle poczynionych w niniejszej sprawie ustaleń faktycznych, powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Sąd Okręgowy wskazał, iż okoliczność, czy powód odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach nie spełniających norm metrażowych pozostawała w sprawie sporna. Przez zdecydowaną większość czasu (1,5 miesiąca) w rozpatrywanym okresie wraz z powodem przebywało w celi o powierzchni 16,8 m 2 czterech innych mężczyzn, a zatem powierzchnia na osobę wynosiła 4,2 m 2 . Minimalnej normy powierzchni nie zapewniono powodowi jedynie w dniach 31.01.2008 r., 4.02.2008 r. i 5.03.2008 r. Pozwany naruszył brzmienie art. 248 k.k.w., powód nie doznał jednak zdaniem Sądu z tego tytułu żadnej krzywdy. Sąd stwierdził, że skoro powód mógł korzystać z łaźni, miał dostęp do pomocy medycznej, udział w szkoleniach i właściwą dietę, a także zgodnie z jego żądaniem przeniesiono go do celi dla niepalących, to warunki mu zapewnione należy uznać za godziwe. Do naruszenia dóbr osobistych powoda w żaden sposób nie doszło. Sąd odniósł się do kwestii winy pozwanego zakładu, wskazując, że nie mógł on odmówić przyjęcia kolejnego więźnia, a zatem czasowe umieszczenie powoda w przeludnionej celi nie może zostać uznane za zawinione. Stopień winy Skarbu Państwa Sąd uznał zaś za niski, ponieważ warunki, w jakich powód odbywał karę odpowiadają aktualnym możliwościom finansowym Państwa i nie mają charakteru indywidualnej dyskryminacji. Sąd zauważył ponadto, iż powód ma skłonności do konfabulacji oraz fiskalne nastawienie, pozew o zadośćuczynienie za przebywanie w przeludnionej celi złożył bowiem po 11 dniach od osadzenia. We wniesionej apelacji powód domagał się zmiany wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie zaś uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił: - naruszenie art. 217 § 1 k.p.c. przez pominięcie wniosku powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych z zakresu ortopedii, okulistyki, hepatologii i neurologii na okoliczność pogorszenia stanu zdrowia powoda w okresie przebywania w zakładzie, --- STRONA 3 --- - naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez przekraczające ramy swobodnej oceny dowodów ustalenia, że przyczyną skarg były subiektywne odczucia powoda wynikające z osobowości neurotycznej, a nie faktyczne dolegliwości w Zakładzie Karnym nr (...). Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda podlegała oddaleniu. Sąd I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, korespondujące z przeprowadzonymi w toku postępowania dowodami. Ustalenia te Sąd Apelacyjny przyjął za swoje, czyniąc je podstawą orzekania w postępowaniu apelacyjnym. Prawo do ochrony dóbr osobistych przysługuje w przypadku, gdy ich naruszenie nosi znamiona bezprawności, czyli zgodności czynu skutkującego naruszeniem dóbr z ustawą i zasadami współżycia społecznego (tak A. Cisek w Komentarzu do kodeksu cywilnego pod red. E. Gniewka, C.H. Beck 2006, str. 60). Przesłanką odpowiedzialności materialnej przewidzianej w art. 448 k.c. jest zaś nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12.12.2002 r., V CKN 1581/00 oraz z dnia 19.04.2006 r., II PK 245/05). Wobec zaskarżenia przez apelującego wyroku Sądu I instancji w całości i domagania się przez niego zasądzenia ochrony naruszonych jego zdaniem dóbr środkami materialnymi (zapłaty zadośćuczynienia), należało rozważyć, czy działanie pozwanego Skarbu Państwa wobec powoda skutkowało bezprawnym naruszeniem jego dóbr osobistych, a jeśli tak – czy miało charakter zawiniony. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji, iż w niniejszej sprawie powód nie wykazał, jakoby na skutek umieszczenia go w przeludnionej celi oraz niewłaściwego leczenia i traktowania doszło do bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych przez pozwanego. Wbrew konkluzji Sądu I Instancji, okoliczność, iż powód D. D. odbywał karę pozbawienia wolności przez część rozpatrywanego okresu w warunkach niespełniających norm metrażowych wynikających z art. 110 § 2 k.k.w. należała w niniejszej sprawie do bezspornych. Ustawowa norma powierzchni celi mieszkalnej przypadającej na jednego skazanego wynosi 3 m 2 , w zajmowanych przez powoda kolejno dwóch celach przebywało zaś w łącznie z nim od 3 do 8 mężczyzn. Dla liczby 8 osadzonych wielkość celi winna według ustawy wynosić minimalnie 24 m 2 . Tymczasem cele, w których przebywał wraz z współwięźniami powód miały powierzchnię ok. 16,8 m 2 , na jednego osadzonego przypadało zatem w niektórych okresach (przy 8 osadzonych) jedynie ok. 2 m 2 powierzchni. Pozwany przyznał okoliczność przeludnienia Zakładu Karnego nr (...) we W., wskazując jednocześnie, iż nie może odmówić przyjęcia osadzonych, a o istniejącej sytuacji regularnie informowany jest Sąd Penitencjarny we W.. Spór między stronami dotyczył zaś zasadności żądania przez powoda zadośćuczynienia za warunki, w jakich odbywał on karę. Podkreślić należy, że powód nie kwestionował ustaleń faktycznych Sądu I instancji w zakresie, w jakim Sąd ten ustalił, iż powód przebywał w przeludnionej celi w rozpatrywanym okresie jedynie przez 3 dni. Okresowe umieszczenie w celi nie spełniającej normy wskazanej w art. 110 k.k.w. przy spełnieniu warunków, o jakich mowa w art. 248 k.k.w., tj. wystąpieniu przesłanki szczególnych okoliczności oraz poinformowaniu Sądu Penitencjarnego, nie stanowi naruszenia prawa. Przesłanki te – wobec wykazania przez pozwanego, że dochował obowiązku informowania sądu, nie dysponuje większą liczbą miejsc i nie może odmówić przyjęcia żadnej osoby – były zaś w niniejszej sprawie spełnione. Sąd I instancji wskazał, iż zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.05.2008 r., sygn. akt SK 25/07, art. 248 § 1 k.k.w. został uznany za niezgodny z Konstytucją, podkreślić jednak należy, że utrata jego mocy nastąpi dopiero z dniem 6.12.2009 r., a przyczyną wyroku Trybunału była nie tyle sama treść, co praktyczna interpretacja art. 248 § 1 k.k.w. i stosowanie jego dyspozycji jako panaceum na braki lokalowe więziennictwa. Uciążliwości związane z przeludnieniem i związane z nimi dodatkowe negatywne skutki (nieustanny brak prywatności, wzajemna agresja osadzonych i patologizacja życia więziennego) są przede wszystkim związane z długotrwałością tego stanu. Co do --- STRONA 4 --- zasady Trybunał nie wykluczył zaś umieszczania osadzonych w celach niespełniających normy wskazanej w art. 110 k.k.w. okresowo, w szczególnych okolicznościach. W ocenie Sądu Apelacyjnego pobyt powoda D. D. w przeludnionej celi miał niewątpliwie charakter okresowy i był uzasadniony szczególnymi okolicznościami – przeludnieniem Zakładu Karnego nr (...) we W.. Wbrew (częściowo niekonsekwentnemu) stanowisku Sądu I instancji, do naruszenia przez pozwanego w niniejszej sprawie dyspozycji art. 248 § 1 k.k.w. zatem nie doszło, a jego działań wobec powoda nie można uznać za bezprawne z uwagi na istnienie podstawy wyłączenia bezprawności - działanie przez pozwanego w ramach porządku prawnego - w sytuacji, gdy normy prawa usprawiedliwiały i legalizowały wkroczenie w sferę cudzych dóbr osobistych. Nawet więc jeśli na skutek przebywania przez kilka dni w przeludnionej celi powód odczuwał w tych dniach dyskomfort większy od dolegliwości zwykle związanych z odbywaniem kary izolacyjnej, nie przysługuje mu z tego tytułu ochrona wynikająca z art. 24 k.c., a w konsekwencji – majątkowa ochrona dóbr osobistych, mająca swe źródło w dyspozycji art. 448 k.c. Zdaniem Sądu powód nie wykazał również, by do naruszenia jego dóbr osobistych doszło na skutek niewłaściwego traktowania go przez pozwanego, polegającego na niezapewnieniu mu właściwej diety, odpowiedniego dostępu do łaźni, a także adekwatnego do jego stanu zdrowia leczenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wbrew zarzutom apelacji, Sąd I instancji prawidłowo ocenił materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie, trafnie uznając, że powód nie wykazał, by jego twierdzenia o zaniedbaniach pozwanego w zakresie zapewnienia mu właściwego leczenia i wyżywienia były w jakimkolwiek stopniu zasadne. Zgromadzony materiał dowodowy - w szczególności zaś dowody z dokumentacji medycznej, odpowiedzi pozwanego na skargi powoda oraz wiarygodnych zeznań świadków: wychowawcy, lekarza, a częściowo również współosadzonych – jednoznacznie wskazuje, że podniesione przez powoda zarzuty wobec administracji Zakładu Karnego nr (...) we W. były niezasadne, a częściowo całkowicie nieprawdziwe. Powód kwestionował dostępność do usług medycznych, jednakże w rozpatrywanym okresie osadzenia (1,5 miesiąca) jego stan zdrowia był wielokrotnie konsultowany z lekarzami specjalistami. Dostęp powoda do usług medycznych w warunkach izolacji z całą pewnością nie był gorszy, niż dostęp, jaki miałby do służby zdrowia w warunkach wolnościowych. Apelujący kwestionował jakość leczenia, nie wskazał jednak konkretnie, by jakichś świadczeń mu odmówiono. Wskazywał, iż nie zgadzał się z częścią podjętych przez lekarzy działań (nie dostał jednego rodzaju tabletek, domagał się innej diety, konsultacji z innymi specjalistami), podkreślić jednak należy, że nie ma on wiedzy medycznej, a nie wskazywał, by jego stan zdrowia w okresie przebywania w zakładzie pozwanego uległ pogorszeniu. W ciągu 7 dni od zgłoszenia lekarzowi i uzyskania skierowania do psychiatry i okulisty powodowi zapewniono wizytę u nich. Ze zgromadzonych dowodów wynika, że przebywanie przez powoda w celi dla palących było spowodowane wyłącznie faktem, iż nie zgłosił on, iż nie pali i nie chce przebywać w takiej celi. Warunki sanitarne, jakie z uwagi na stan zdrowia zapewnił powodowi zakład karny były lepsze od przeciętnych (zgoda na dodatkową łaźnię), a jego wniosek o przeniesienie do mniej zaludnionej celi został niezwłocznie uwzględniony. Skargi powoda były niezwłocznie rozpatrywane, a ponadto na większość okoliczności opisanych w pozwie powód skarżył się wyłącznie współosadzonym, nie zgłaszając ich wychowawcy z powodu – jak twierdził – braku czasu (choć z wychowawcą również się spotykał). Powód ma problemy z chodzeniem – chodzi o kuli łokciowej, był jednak w stanie dojść do łaźni dwa piętra niżej, a z uwagi na wolniejsze poruszanie się jego prawo pobytu w łaźni zostało wydłużone. Co więcej powód sam przyznał, że odmawiał pomocy w chodzeniu ofiarowanej mu przez funkcjonariuszy służby więziennej. Odmawiał również samodzielnego zakrapiania oczu, przez co otrzymał pomoc pielęgniarki. W świetle powyższych okoliczności uznać należy, iż Sąd I instancji nie dopuścił się naruszenia art. 217 § 1 k.p.c. przez pominięcie wniosku powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych z zakresu ortopedii, okulistyki, hepatologii i neurologii na okoliczność pogorszenia jego stanu zdrowia w okresie pobytu w Zakładzie Karnym nr (...) we W. na skutek nieprawidłowości leczenia go przez pozwanego i nie przekroczył zasady swobodnej oceny dowodów uznając, iż przyczyną skarg powoda były jego subiektywne i nieuzasadnione odczucia, nie zaś faktyczne dolegliwości pobytu w zakładzie, powodowane zaniedbaniami jego administracji. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko, że teza dowodowa została zgłoszona bardzo ogólnikowo, a zgromadzona dokumentacja medyczna i pozostały materiał dowodowy jednoznacznie wskazują, iż w czasie 1,5 miesiąca przebywania przez powoda w zakładzie pozwanego ani w późniejszym okresie nie miały miejsce jakiekolwiek zdarzenia, które wskazywałyby na pogorszenie stanu zdrowia powoda na --- STRONA 5 --- skutek działań lub zaniedbań pozwanego. Okoliczność tę należało zatem uznać za dostatecznie wyjaśnioną. Zdaniem Sądu dopuszczenie wnioskowanych przez powoda dowodów nie wniosłoby nic nowego do sprawy, powodując jedynie przedłużenie postępowania. Na marginesie wskazać również należy, iż rozważania Sądu I instancji w przedmiocie ponoszenia przez pozwany Skarb Państwa oraz jego jednostkę – Zakład Karny nr (...) we W. – winy za umieszczenie powoda w przeludnionej celi oraz stopnia tej winy, były na gruncie niniejszej sprawy zbyteczne wobec prawidłowego ustalenia, że do bezprawnego naruszenia dóbr osobistych powoda przez pozwanego w ogóle nie doszło. Konieczność rozstrzygnięcia kwestii winy i jej stopnia powstaje wówczas, gdy stronie przysługuje ochrona niemajątkowa na podstawie art. 24 k.c., a żądanie pozwu ma charakter majątkowy i wymaga dodatkowo spełnienia przesłanek z art. 448 k.c. W niniejszej sprawie, wobec ustalenia, iż przesłanki z art. 24 k.c. nie zostały spełnione, a powód nie poniósł żadnej krzywdy, błędem było szczegółowe rozważanie przez Sąd I instancji kwestii winy pozwanego, stopnia dolegliwości po stronie powoda, a także pozostałych przesłanek wpływających na zasadność i wysokość zadośćuczynienia. Kwestia ta mogłaby być rozważana przez Sąd jedynie ewentualnie (na wypadek dokonania przez Sąd Apelacyjny innej oceny przesłanki bezprawnego naruszenia dóbr osobistych), odpowiedniego zastrzeżenia Sąd I instancji jednak nie poczynił. Wobec powyższego uznać należało, iż na podstawie art. 385 k.p.c. apelacja powoda jako bezzasadna podlegała oddaleniu. O kosztach postępowania odwoławczego Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 7 i § 12 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 z późn. zm.), zasądzając od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Ponadto w punkcie III na podstawie art. 29 ustawy z dnia 26.05.1982 r. Prawo o adwokaturze w zw. z § 2, § 6 pkt 7 i § 13 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.), Sąd zasądził od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adwokat D. S. kwotę 6.588 zł (w tym 1.188 zł VAT) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi w postępowaniu apelacyjnym z urzędu. bp