Wyrok I ACa 441/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 lipca 2010 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I ACa 441/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 lipca 2010 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Małgorzata Dzięciołowska Sędziowie: SSA Lilia Mateuszczyk (spr.) SSA Bożena Wiklak Protokolant: st.sekr.sądowy Jolanta Chrzanowska po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2010 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa W. W. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Ł. o odszkodowanie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 23 lutego 2010 r. sygn. akt II C 753/08 I. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 sentencji na następujący: „1. zasądza od Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w Ł. na rzecz W. W. kwotę 3.000 (trzy tysiące) złotych, w pozostałej zaś części powództwo oddala." oddala apelację w pozostałej części; przyznaje i nakazuje wyp#aci# z funduszu Skarbu Pa#stwa - S#du Okr#gowego w #odzi na rzecz adwokat K. P. prowadz#cej Kancelari# Adwokack# w #. kwot# 3.294 (trzy tysi#ce dwie#cie dziewi##dziesi#t cztery) z#ote tytu#em wynagrodzenia za nieop#acon# pomoc prawn# udzielon# powodowi z urz#du w post#powaniu apelacyjnym. Sygn. akt I ACa 441/10 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił powództwo W. W. skierowane przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Ł. o zapłatę 120.000 zł z tytułu zadośćuczynienia w związku z naruszeniem norm prawnych dotyczących warunków bytowych, świadczeń zdrowotnych i warunków higieny w pozwanym areszcie oraz nie obciążył powoda kosztami procesu i przyznał pełnomocnikowi powoda koszty pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Powyższy wyrok zapadł na podstawie poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych, które Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne. W ich świetle Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że powództwo jest niezasadne. --- STRONA 2 --- Sąd ten uznał, że niniejszej sprawie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda takich jak: zdrowie, godność, część, poszanowanie sfery intymności człowieka, jednak pozwany, zgodnie z regułą rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 kc). obalił domniemanie bezprawności działania, gdyż wszystkie podejmowane przez niego czynności mieściły się w porządku prawnym i znajdowały oparcie w przepisach prawa, a w szczególności art. 248 § 1 kkw. Sąd Okręgowy stwierdził, że przeludnienie cel, w których przebywał powód miało charakter jedynie przejściowy i stanowiło szczególnie uzasadniony wypadek, o którym mówią przepisy wykonawcze. Sąd I instancji nie uwzględnił zarzutu powoda narażenia go przez stronę pozwaną na utratę zdrowia, uznając, że warunki odbywania tymczasowego aresztowania nie miały wpływu na dolegliwości psychiczne powoda, które występują u niego ze zmiennym nasileniem od około 30 lat. Pod względem kardiologicznym powód był także prawidłowo leczony i nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy pogorszeniem jego stanu zdrowia w tym zakresie a pobytem w Areszcie Śledczym w Ł.. Brak jest również uszczerbku na zdrowiu W. W., który cierpi na jaskrę, związanego z przebywaniem w pomieszczeniach o nieodpowiednim oświetleniu. W ocenie Sądu Okręgowego służba zdrowia w Areszcie Śledczym funkcjonowała w sposób właściwy. ł Zdaniem tego Sądu także inne zarzuty powoda dotyczące wentylacji, przesłon okiennych, kącika sanitarnego czy zajęć kulturalno-oświatowych, nie znalazły potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. W przedmiocie kosztów procesu Sąd I instancji orzekł w oparciu o art. 102 kpc. Powyższy wyrok powód zaskarżył apelacją i zarzucił: 1. naruszenie prawa materialnego tj. przepisu art. 24 kc w związku z art. 448 kc, poprzez ustalenie, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda takich jak: godność, prawo do intymności, zdrowie podczas osadzenia powoda w areszcie śledczym, w sytuacji gdy: a) powód przebywał w celach, których powierzchnia była sprzeczna z normą wynikającą z treści art. 110 kkw, a zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jak i Sądu Najwyższego już sam fakt przebywania w przeludnionej celi stanowi naruszenie dóbr osobistych i rodzi obowiązek wypłaty odszkodowania, b) kącik sanitarny w celi nie był oddzielony od reszty celi w sposób trwały, a jedynie przepierzeniem, kiedy zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jak i Sądu Najwyższego, przebywanie w przeludnionej celi z nieodpowiednią wentylacją, z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniane, jako upokarzające oraz poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie dóbr osobistych, c) powód był pozbawiony całodobowej opieki zdrowotnej, d) powód był pozbawiony prawa do zaspakajania potrzeb kulturalnych w rozsądnym stopniu, 2. naruszenie prawa procesowego tj. przepisu art. 233 kpc, która miała istotny wpływ na wynika sprawy poprzez: --- STRONA 3 --- a) błędne ustalenie, że przeludnienie cel było obiektywnie krótkotrwałe, przy wielokrotnej zmianie cel nie zawierało elementu ciągłości i stanowiło szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu przepisów wykonawczych, a) oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na zeznaniach strony pozwanej, b) nieuwzględnienie zeznań powoda dotyczących warunków pobytu w areszcie. W konkluzji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 120.000 zł kwoty tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda jest częściowo zasadna, co skutkuje zmianą wyroku poprzez zasądzenie na jego rzecz zadośćuczynienia w kwocie 3.000 zł. Sąd Apelacyjny uznał za uzasadnione twierdzenie powoda, że warunki, w jakich przebywał w Areszcie Śledczym w Ł. były niewłaściwe, sprzeczne z przewidzianymi przepisami (art. 110 § 1,2, i 3 kkw) w odniesieniu do wymaganej, minimalnej powierzchni na jednego aresztowanego lub skazanego, co nie zostało podważone przez stronę pozwaną. Takie określenie powierzchni w wymienionym przepisie wskazuje, że obniżenie jej jest niedopuszczalne, co także podkreślone zostało w art. 248 § 1 kkw, który zezwala jedynie na umieszczenie osoby pozbawionej wolności "w warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosi mniej niż 3 m 2 w szczególnie uzasadnionych wypadkach, na czas określony". Tylko zatem w szczególnie uzasadnionych wypadkach określonych w art. 248 kkw (który utracił moc obowiązującą dopiero w dniu 6 grudnia 2009 r.) i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie oraz w przewidzianych w nim przepisach wykonawczych, mogło dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3 m 2 , jednakże jedynie na czas określony. Musiał to być przy tym czas ściśle określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady. Tymczasem w Areszcie Śledczym w Ł. w okresie, kiedy przebywał w nim powód, stan przeludnienia cel istniał w zasadzie permanentnie. W. W. był tymczasowo aresztowany od 29 października 2007 roku do 6 czerwca 2009 roku i w tym czasie przebywał w przeludnionej celi od 30 października do 31 grudnia 2007 roku, od 10 stycznia do 31 stycznia 2008 roku, od 11 lutego do 16 marca 2008 roku, od 22 marca do 2 kwietnia 2008 roku, 4 kwietnia 2008 roku, od 2 czerwca do 20 czerwca 2008 roku, 2 lipca 2008 roku, od 25 lipca do 5 sierpnia 2008 roku, od 28 sierpnia do 4 września 2008 roku, od 12 września do 28 września 2008 roku, od 1 października do 8 października 2008 roku, od 31 października do 17 grudnia 2008 roku, od 29 stycznia do 2 marca 2009 roku i od 31 marca do 5 kwietnia 2009 roku. Oznacza to, że powód przebywał w przeludnionych celach przez znaczną cześć pobytu w Areszcie Śledczym, zaś okresy, kiedy miał zapewnioną minimalną ilość powierzchni, trwały jedynie po kilka czy kilkanaście dni. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego przeludnienie nie miało zatem charakteru krótkotrwałego. Wielokrotne przenoszenie powoda pomiędzy celami nie może mieć bowiem wpływu na taką ocenę, skoro pomimo zmian zjawisko przeludnienia wciąż występowało. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, sam fakt przebywania powoda w przeludnionych celach naruszył jego dobra osobiste, gdyż wykraczał ponad normalną dolegliwość związaną z tymczasowym aresztowaniem. Godzi się nadto zauważyć, że przepis art. 24 kc, stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności ustalenia winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania --- STRONA 4 --- naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. W ocenie Sądu Apelacyjnego, pozwany nie zdołał skutecznie obalić domniemania bezprawności. Samo powołanie się na treść art. 248 kkw nie jest wystarczające, zwłaszcza, że nie zostały spełnione wymogi określone w tym przepisie, powód przebywał bowiem w przeludnionych celach prawie przez cały czas tymczasowego aresztowania. Niewystarczające jest także powołanie się na obowiązek przyjęcia każdej osoby kierowanej do jednostki oraz przekazywanie informacji o przekroczeniu najniższej normy sędziemu penitencjarnemu. Nie uchyla to niezgodnego z prawem umieszczania osób pozbawionych wolności w celach niespełniających minimalnych wymagań na czas nieokreślony, bo w istocie doprowadza do tego, że wyjątek przekształca się w regułę, która nie zasługuje na akceptację. Odroczenie utraty mocy obowiązującej art. 248 § 1 kkw, orzeczone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. SK 25/07, nie daje podstaw do przyjęcia, że przepis ten może być do tego czasu (18 miesięcy od 5 czerwca 2008 r.) stosowany w powyżej opisany sposób, który nie spełnia nawet tych, uznanych za niekonstytucyjne reguł (tak Sąd Apelacyjny w K. w wyroku z dnia 22 maja 2009 r., I ACa 284/09, LEX nr 563072). Z tych względów Sąd Apelacyjny dokonując zmiany zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 § 1 kpc uznał, że kwota 3.000 zł zasądzona w ramach środka ochrony z art. 24 kc w zw. z art. 448 kc, usuwa skutki dokonanego naruszenia dóbr osobistych powoda. Jest w szczególności adekwatna do długotrwałości przebywania powoda w celach, w których miało miejsce przeludnienie. Apelacja powoda jest natomiast bezzasadna w pozostałej części. Na pozbawienie wolności związane z tymczasowym aresztowaniem powoda, poza przeludnieniem, nie nałożyły się bowiem żadne inne dolegliwości, które wykraczały poza konieczne elementy związane z osadzeniem. Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że w celi Aresztu Śledczego w Ł., w której przebywał powód, kącik sanitarny został oddzielony od reszty płytą, co jest zgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami. Ponadto zamontowane w oknach aresztu blendy posiadają stosowne atesty i nie utrudniają cyrkulacji powietrza. Sąd Apelacyjny podziela również ustalenia Sądu I instancji, że nie znalazły potwierdzenia w materiale dowodowym twierdzenia powoda jakoby nie organizowano w areszcie żadnych zajęć kulturalno-oświatowych. Sam skarżący przyznał, że czytał książki przyniesione mu przez funkcjonariusza z biblioteki, a także dwukrotnie był na świetlicy. Fakt, że powód nie brał udziału w różnych konkursach, nie oznacza, że takie rozrywki nie są dostępne w pozwanym areszcie. Nietrafny jest także zarzut braku właściwej opieki medycznej. Sąd I instancji poprawnie ustalił, że powód takiej opieki nie był pozbawiony. W. W. został poddany niezbędnym konsultacjom i badaniom, a zatem nie ujawnił się związek przyczynowy pomiędzy działaniem, czy zaniechaniem pozwanego a obecnie deklarowanym przez powoda jego stanem fizycznym i psychicznym. W tym zakresie Sąd Okręgowy oparł się na opiniach biegłych lekarzy sądowych, zaś apelujący nie zdołał skutecznie zakwestionować oceny dowodów w tym zakresie. Niezasadny jest przy tym zarzut braku całodobowej opieki lekarskiej. W przypadku, gdy istnieje konieczność zapewnienia takiej opieki, osadzony jest bowiem umieszczany w szpitalu. Skoro powód nie wymagał hospitalizacji, nie było też potrzeby zapewnienia mu ciągłej opieki medycznej. Z uwagi na powyższe Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 kpc oddalił apelację powoda w pozostałej części. Na podstawie § 6 pkt 6 w zw. z § 13 ust 1 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów --- STRONA 5 --- nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) przyznano pełnomocnikowi powoda zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.