Postanowienie I ACa 433/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 433/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Małgorzata Wołczańska Sędziowie : SA Elżbieta Karpeta (spr.) SA Anna Bohdziewicz Protokolant : Justyna Wnuk po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa W. G. i Ł. G. przeciwko K. R. o ochronę dóbr osobistych oraz z powództwa wzajemnego K. R. przeciwko W. G. i Ł. G. o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji powodów i pozwanych wzajemnych od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 11 sierpnia 2009 r., sygn. akt II C 471/07 1) zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2. w ten sposób, że oddala powództwo wzajemne oraz w punkcie 6. o tyle, że kwoty po 4020 złotych obniża do kwot po 2760 (dwa tysiące siedemset sześćdziesiąt) złotych; 2) oddala apelację w pozostałej części; 3) --- STRONA 2 --- znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego. Sygn. akt I ACa 433/10 UZASADNIENIE Powodowie W. G. i Ł. G. wystąpili z pozwem o ochronę dóbr osobistych przeciwko K. R.. Obaj domagali się złożenia przez pozwanego oświadczenia zawierającego przeproszenie w formie ogłoszenia w (...) wydaniu (...). Nadto domagali się zasądzenia od pozwanego na rzecz Domu Dziecka (...) w K. kwoty 10 000 zł. Oprócz opisanych wspólnych roszczeń powodowie domagali się także zasądzenia od pozwanego na swoją rzecz zadośćuczynienia: powód W. G. w kwocie 10 000 zł., powód Ł. G. w kwocie 5000 zł. W uzasadnieniu wskazali, że pozwany będąc prokuratorem oskarżył ich o popełnienie przestępstwa z art. 226 § 1 k.k. polegającego na znieważeniu go jako prokuratora w korespondencji własnej słowami powszechnie uznanymi za obelżywe w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych. Następnie okazało się, że Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 11 października 2006r. stwierdził niezgodność z Konstytucją przepisu art. 226 § 1 k.k. w zakresie, w jakim przepis ten penalizuje znieważenie funkcjonariusza publicznego podczas pełnienia czynności służbowych. W związku z takim stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego postępowanie karne wszczęte przeciwko powodom zostało umorzone. Pozwany wnosząc o oddalenie powództwa wystąpił z powództwem wzajemnym domagając się nakazania pozwanym wzajemnie przeproszenia go w określonej formie na łamach (...) i (...), a także zasądzenia zadośćuczynienia w kwotach po 3000 zł. od każdego z pozwanych wzajemnie. W uzasadnieniu swego żądania powód wzajemny wskazał, że podczas pełnienia czynności prokuratorskich w sprawie karnej, prowadzonej m.in. przeciwko W. G. zapoznał się z korespondencją W. G., przebywającego w areszcie śledczym. W korespondencji tej znajdowały się słowa uznane powszechnie za obelżywe, kierowane pod adresem powoda wzajemnego, co naruszyło jego dobra osobiste. Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny. K. R. jako prokurator Prokuratury Okręgowej w K. prowadził od 2002r. śledztwo, dotyczące wyłudzeń podatkowych przez zorganizowaną grupę przestępczą. Jednym z podejrzanych w tej sprawie był W. G., który od maja 2005r. był tymczasowo aresztowany i przebywał w Areszcie Śledczym w B.. W dniu 25 października 2005r. prokurator K. R. cenzurował list W. G. z dnia 16 października 2005r. do jego żony J.. W liście tym W. G. użył następujących sformułowań: „Te wszystkie gady myślą, że skruszą jednego z drugim”, „Zdenerwowało mnie to bardzo, że oni próbują cokolwiek znaleźć na Ł.. W każdym bądź razie ja tym (...) nieraz jeszcze zagram”, „Te dziady (...) zrobili ze mną w ten sposób i zniszczyli mi życie”, „za to wszystko to i tak spotka ich odpowiednia kara, a w najgorszym wypadku to normalnie nie umrą tylko będą zdychać jak psy”. Następnie w dniu 26 października 2005r. prokurator R. cenzurował list Ł. G. do jego ojca W. G., w którym Ł. G. między innymi napisał: „ta menda chce mnie wezwać na przesłuchanie i pozbawić widzeń” oraz „Ale kanalia powiedziała Ż., że już w ogóle nie dostanę widzenia”. W związku z treścią tych listów w dniach 31 października 2005r. i 4 listopada 2005r. prokurator R. sporządził notatki urzędowe z czynności ich cenzurowania, w których przytoczył obrażające go sformułowania i notatki te przedstawił przełożonym. W grudniu 2005r. nieznani sprawcy zniszczyli pozwanemu samochód. Prokuratura Rejonowa w B. działając na podstawie art. 305 § 1 k.p.k. postanowieniem z 23 grudnia 2005r. wszczęła przeciwko W. G. i Ł. G. śledztwo w sprawie o przestępstwo z art. 226 § 1 k.k. polegające na znieważeniu prokuratora K. R. w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych. Śledztwo to zakończyło się wniesieniem przeciwko pozwanym wzajemnie aktu oskarżenia, zarzucającego im popełnienie czynów z art. 226 § 1 k.k. Postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2007r. Sąd Rejonowy w B. umorzył to postępowanie karne. W uzasadnieniu wskazano, że wypowiedzi oskarżonych zawarte w ich prywatnej korespondencji, stanowiące w ocenie prokuratora zniewagę nie miały miejsca podczas pełnienia przez niego czynności służbowych, --- STRONA 3 --- choć pozostawały w związku z tymi czynnościami – zbieraniem materiału dowodowego i udzielaniem zgody na widzenia. Oceniając materiał dowodowy, na podstawie którego poczynione zostały powyższe ustalenia Sąd Okręgowy nie dał wiary zeznaniom powodów – pozwanych wzajemnie, że obraźliwe słowa zawarte w korespondencji nie odnosiły się do osoby K. R.. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd Okręgowy uznał, że działania pozwanego polegające na zawiadomieniu o popełnieniu przestępstwa i wskazaniu osób podejrzanych mieszczą się w granicach prawa, a zatem nawet przy przyjęciu, że działania te naruszyły dobra osobiste powodów, to wobec braku bezprawności powództwa W. i Ł. G. o ochronę ich dóbr osobistych i zapłatę nie mogły zostać uwzględnione i podlegały oddaleniu. Uwzględnił natomiast Sąd Okręgowy powództwo wzajemne, wskazując, że nie ulegało wątpliwości, że wyrażenia użyte przez pozwanych wzajemnie w ich prywatnej korespondencji są obraźliwe, sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego, a także godzą w godność osobistą powoda wzajemnego i w poszanowanie reprezentowanej przez niego instytucji. Nakazując pozwanym złożenie oświadczenia zawierającego przeproszenie wskazał Sąd Okręgowy, że odpowiednią formą takiego oświadczenia będzie pismo kierowane do powoda wzajemnego, a nie ogłoszenie w prasie. Uzasadnione, zdaniem Sądu było także zastosowanie majątkowych środków ochrony dóbr osobistych, przewidzianych w art. 448 k.c., gdyż naruszenie dóbr osobistych powoda wzajemnego nastąpiło w sposób zawiniony. Jako adekwatną do stopnia naruszenia dóbr osobistych ocenił Sąd Okręgowy żądaną przez powoda wzajemnego kwotę 3000 zł. i taką kwotę zasądził od każdego z pozwanych wzajemnie. Powołując się na art. 98 k.p.c. obciążył Sąd Okręgowy powodów – pozwanych wzajemnie kosztami procesu zarówno w części dotyczącej powództwa głównego jak i wzajemnego. Apelację od tego orzeczenia wnieśli powodowie – pozwani wzajemnie. Zarzucali naruszenie prawa materialnego, a to art. 24 § 1 k.c. oraz prawa procesowego, a to art. 233 § 1 k.p.c. i błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, że pozwany nie naruszył dobrego imienia powodów oraz przez uznanie, że pozwani wzajemnie naruszyli swym zachowaniem dobre imię powoda wzajemnego. W oparciu o podniesione zarzuty domagali się powodowie – pozwani wzajemnie zmiany zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie w całości ich powództwa i oddalenie powództwa wzajemnego oraz zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania za obie instancje. Ewentualnie wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Apelacja została odrzucona w części dotyczącej uwzględnionych i oddalonych roszczeń majątkowych, stąd przedmiotem rozpoznania przez Sąd Apelacyjny były jedynie roszczenia niemajątkowe, dotyczące nakazania złożenia przeproszenia, zarówno z pozwu głównego jak i wzajemnego. Sąd Apelacyjny zważył co następuje. Apelacja powodów była bezzasadna w części dotyczącej zgłoszonych przez nich żądań nakazania przeproszenia za naruszenie ich dóbr osobistych. Wbrew zarzutom apelacji Sąd Okręgowy nie wyraził w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku poglądu, że działanie pozwanego polegające na złożeniu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa i wskazaniu jako osób podejrzanych – powodów nie naruszyło ich dóbr osobistych. Zgodzić należy się z wyrażonym w apelacji stwierdzeniem, że zarzucenie komuś popełnienie przestępstwa, którego osoba ta nie popełniła narusza jej dobre imię. Jednak taka sytuacja nie wystąpiła w niniejszej sprawie. W cytowanej korespondencji powodów znalazły się sformułowania mające niezaprzeczalnie obraźliwy charakter. Pozwany, który poczuł się dotknięty tymi sformułowaniami, gdyż cenzurując korespondencję tymczasowo aresztowanego W. G., uznał, że obraźliwe epitety kierowane są pod jego adresem, zawiadomił właściwe organy ścigania, które wszczęły postępowanie karne. Działaniem pozwanego podlegającym ocenie, czy naruszyło ono dobre imię powodów jest tylko i wyłącznie – jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy – złożenie zawiadomienia o popełnionym przestępstwie. Procesową decyzję o wszczęciu postępowania karnego i skierowaniu aktu oskarżenia przeciwko powodom podjęli prokuratorzy --- STRONA 4 --- z Prokuratury Rejonowej w B.. Postępowanie karne nie wyjaśniło kwestii popełnienia zarzucanego powodom czynu, bowiem wobec nieprawidłowej kwalifikacji prawnej tego czynu postępowanie karne zostało umorzone. Nie oznacza to jednak – jak wywodzą nieprawidłowo powodowie – że zawiadomienie złożone przez pozwanego o użytych w korespondencji obraźliwych sformułowaniach było nieprawdziwe, czy wręcz fałszywe. Umorzenie postępowania karnego przesądziło jedynie to, że powodowie nie znieważyli prokuratora podczas pełnienia przez niego obowiązków służbowych. Sąd Okręgowy nie dokonał dogłębnej analizy zachowania pozwanego polegającego na złożeniu zawiadomienia o popełnieniu przez powodów przestępstwa, bowiem oczywistym było – jak wynika z motywów zaskarżonego orzeczenia – że działaniu temu nie można przypisać bezprawności, która jest niezbędną przesłanką udzielenia ochrony z art. 23 k.c. Ocenę tę Sąd Apelacyjny w pełni podziela. Okoliczności faktyczne towarzyszące użyciu w prywatnej korespondencji słów powszechnie uznanych za obelżywe na pewno usprawiedliwiały subiektywne poczucie prowadzącego sprawę karną prokuratora, że słowa te kierowane są pod jego adresem i pozostają w związku z prowadzonymi przez niego czynnościami procesowymi. W czasie składania zawiadomienia o przestępstwie znieważenia funkcjonariusza publicznego (art. 226 § 1 k.k.) do ustawowych znamion tego przestępstwa należało dokonanie zniewagi funkcjonariusza podczas lub w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych. Dopiero wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 października 2006r. wykładnia (a od 25 lipca 2008r. zmiana) tego przepisu wprowadziła koniunkcję (zamiast alternatywy) zachowań sprawcy do opisu sposobu popełnienia przestępstwa zniewagi funkcjonariusza. Umorzenie postępowania karnego przeciwko powodom nastąpiło właśnie z uwagi na zaistniałą zmianę, spowodowaną wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, gdyż dokonanie zniewagi prokuratora nastąpiło jedynie w związku z pełnionymi przez niego czynnościami, a nie podczas ich wykonywania. Nie sposób zatem uznać, że w momencie dokonywania przez pozwanego zawiadomienia o przestępstwie składał on świadomie i celowo fałszywe zawiadomienie o niepopełnionym przez powodów przestępstwie. Zachowanie pozwanego z pewnością – jak słusznie zauważył Sąd Okręgowy – mieściło się w granicach porządku prawnego, a jako takie nie mogło być bezprawne. Ponieważ do zastosowania środków ochrony dóbr osobistych, przewidzianych w art. 24 § 1 k.c. niezbędne jest stwierdzenie bezprawności naruszenia dóbr osobistych, a brak bezprawności działania pozwanego był oczywisty, w pełni uzasadnione było oddalenie powództwa głównego i apelację powodów jako bezzasadną należało w tej części oddalić na mocy art. 385 k.p.c. Uzasadniona natomiast okazała się apelacja w części dotyczącej uwzględnienia powództwa wzajemnego, przy czym w związku z częściowym odrzuceniem apelacji przedmiotem rozpoznania było jedynie uwzględnienie powództwa o nakazanie pozwanym wzajemnie złożenia oświadczenia zawierającego przeproszenie. Analizując treść cenzurowanej przez powoda wzajemnego korespondencji pozwanych wzajemnie zauważyć należy, że użyte w niej obraźliwe określenia nie zostały indywidualnie kierowane w odniesieniu do osoby K. R.. Wręcz przeciwnie – w liście W. G. do żony J. obraźliwe epitety użyte zostały pod adresem wielu osób, rozumianych – jak poprawnie uznał Sąd Okręgowy – jako osoby z kręgu organów ścigania. Również w liście Ł. G. do ojca bez wątpienia określenia „menda” i „kanalia” odnosiły się do prowadzącego postępowanie karne funkcjonariusza, jednak o tym, że funkcjonariuszem tym był K. R. Ł. G. wiedzieć nie musiał. Oceniając czy w okolicznościach niniejszej sprawy użycie przez pozwanych wzajemnie obraźliwych określeń naruszyło godność osobistą pozwanego należało uwzględnić, że słów tych używa osoba tymczasowo aresztowana, w swoim subiektywnym poczuciu niesprawiedliwie, dzieląca się tymi odczuciami, zdominowanymi przez rozgoryczenie, z osobami najbliższymi w prywatnej korespondencji. Pełniący funkcję publiczną prokurator musi liczyć się z tym, że jego działania wywołują tego typu uczucia u osób, przeciwko którym prowadzone jest postępowanie karne. Cenzurowanie korespondencji prywatnej osób tymczasowo aresztowanych ukierunkowane jest na prawidłowe prowadzenie postępowania karnego, ma na celu nie dopuszczenie do przepływu informacji, które mogłyby zaszkodzić poprawności śledztwa lub dochodzenia. Uzyskanie przez powoda wzajemnego wiedzy o negatywnej ocenie osób prowadzących postępowanie nie powinno według obiektywnej miary naruszać jego godności osobistej, chociaż mogło wiązać się z dyskomfortem psychicznym. Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał, że obraźliwe określenia i epitety nie były wyraźnie i jednoznacznie kierowane pod adresem powoda wzajemnego i tym samym nie doszło do naruszenia jego godności osobistej. Z tych względów powództwo wzajemne, w zakresie zaskarżonym apelacją pozwanych wzajemnie, podlegało oddaleniu na mocy art. 23 i 24 § 1 k.c., w związku z czym zaskarżony wyrok uwzględniający powództwo wzajemne w tym zakresie należało zmienić na mocy art. 386 § 1 k.p.c. --- STRONA 5 --- Wobec częściowego oddalenia powództwa wzajemnego i uwzględnienia apelacji, zmianie podlegało także rozstrzygnięcie o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego, zaś koszty postępowania apelacyjnego należało wzajemnie znieść na mocy art. 100 k.p.c. .