Wyrok I ACa 42/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 1 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 42/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 1 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie, I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący - Sędzia SA Danuta Mietlicka Sędzia: Sędzia: SA Ewa Popek (spr.) SA Jolanta Terlecka Protokolant sekr. sąd. Aneta Dudek po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2011 r. w Lublinie na rozprawie sprawy z powództwa P.K. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w R. zastępowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zadośćuczynienie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 3 listopada 2010 r., sygn. akt I C 611/10 uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Radomiu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. „ 0 --- STRONA 2 --- Sygn. akt I A Ca 42/11 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 5 maja 20010 roku P. K. wnosił o zasądzenie od Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w R. na jego rzecz kwoty 100.000 zł i na rzecz PCK w Warszawie kwoty 50.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14 czerwca 2007 roku do dnia zapłaty - z tytułu zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, podnosząc w uzasadnieniu, że odbywa karę pozbawienia wolności w „przeludnieniu, agresji, grzybie”, zarzucił stronie pozwanej osadzenie w warunkach braku „prywatności i intymności”, braku odpowiedniej wentylacji oraz „szereg innych niedogodności spowodowanych pobytem w przeludnionej celi”, powołał się także na brak środków czystości. Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Areszt Śledczy w R. zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa nie uznawał powództwa i wnosił o jego oddalenie oraz zasądzenie od powoda kosztów procesu. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2010 roku Sąd Okręgowy w Radomiu oddalił powództwo oraz nie obciążył powoda kosztami procesu. W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał na następujące ustalenia i motywy swego rozstrzygnięcia. P. K. przebywa w Areszcie Śledczym w R. od maja 2008 roku, koniec kary przypada na marzec 2023 roku. Po raz pierwszy był osadzony w Areszcie Śledczym w R. w lutym 2007 roku i niedogodności, których doświadczył, miały miejsce od początku jego pobytu. Obecnie przebywa w celi 3-osobowej o powierzchni około 9 m 2 , jednakże jego zdaniem na niego powinno przypadać 3 metry wolnej przestrzeni, nie licząc wyposażenia celi. --- STRONA 3 --- Leczy się na bezsenność, a grzyb na ścianie powoduje u niego chrypę, poza tym brzydko wygląda i powoduje fetor. Powyższe okoliczności faktyczne Sąd Okręgowy ustalił w oparciu o wyjaśnienia powoda złożone na rozprawie (k.79v). Sąd Okręgowy podniósł, że powód poza dowodem z oględzin wskazanych cel nie zgłosił żadnych wniosków dowodowych. Z załączonego przez pozwanego wykazu cel, w których przebywał powód wynika, że osadzony był w pewnych okresach w celach, gdzie powierzchnia mieszkalna na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 m 2 (k.23), jednakże o zjawisku przeludnienia Dyrektor Aresztu Śledczego w R. informował sędziego penitencjarnego. Dokonując oceny ustalonych okoliczność faktycznych Sąd Okręgowy przytoczył treść art. 23 k.c., art. 24 § 1 k.c. oraz art. 417 § 1 k.c. i podniósł, że istnieje możliwość obciążenia odpowiedzialnością władzy publicznej z tytułu naruszenia dóbr osobistych obywatela, w tym także zadośćuczynieniem pieniężnym za szkodę niemajątkową według art. 445 k.c. oraz art. 448 k.c. Przy rozpoznawaniu spraw o naruszenie dóbr osobistych istotną kwestią jest ustalenie przede wszystkim, czy doszło do naruszenia dobra osobistego oraz czy działanie pozwanego było bezprawne. Dowód, że dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone, ciąży na osobie poszukującej ochrony prawnej na podstawie art. 24 k.c. Natomiast na tym, kto podjął działanie zagrażające dobru osobistemu innej osoby lub naruszające to dobro, spoczywa ciężar dowodu, że nie było ono bezprawne. Sąd Okręgowy wskazał, że wymóg zapewnienia przez każde państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymogów współczesnego państwa prawa. Znajduje on swój wyraz w normach prawa krajowego i międzynarodowego. Z ratyfikowanego przez Polskę art. 10 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 roku ( Dz. U. z 1977, nr 38 poz.167 i 169) wynika, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia --- STRONA 4 --- 4 listopada 1950 roku (ratyfikowanej przez Polskę w 1993 roku - Dz. U. z 1993, nr 61 poz.284 ze zm.) stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu; art. 8 tej Konwencji wyraża nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli. Wyżej wskazane zasady prawa międzynarodowego są wyrażone w art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Art. 110 § 1 i 2 k.k.w. stanowi, że skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej, a powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Zdaniem Sądu Okręgowego bezsporne było, że podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w R. powód przebywał w celach, gdzie powierzchnia mieszkalna przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 m 2 . Z art. 248 § 1 k.k.w. wynika, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego bądź aresztu śledczego może umieścić osadzonych na czas określony w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Art. 248 § 2 k.k.w. upoważnia Ministra Sprawiedliwości do określenia w drodze rozporządzenia trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów. Przepis § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 19 kwietnia 2006 roku w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów przewiduje, że po otrzymaniu informacji o przekroczeniu tej pojemności dyrektor zakładu jest obowiązany podjąć czynności mające na celu przystosowanie pomieszczeń niewliczanych do pojemności zakładu do wymogów cel mieszkalnych, w wypadku wykorzystania miejsc zakwaterowania w dodatkowych celach mieszkalnych osadzonych można umieścić na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na 1 osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Takie procedury były przez pozwanego stosowane. Powód nie udowodnił, że przebywając w przeludnionych celach doznał szkody skutkującej prawem do --- STRONA 5 --- odszkodowania. Pobyt w celach przeludnionych był uzasadniony przepełnieniem jednostki, na które pozwany nie miał i nie ma żadnego wpływu. Działanie pozwanego było zgodne z przepisami prawa. Powód nie wykazał w toku niniejszego procesu, że pozwany swoim bezprawnym działaniem naruszył jego dobra osobiste. Powód nie udowodnił, że doznał szkody skutkującej prawem do odszkodowania w myśl art. 6 k.c., który stanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Odnosząc się do zarzutów powoda o niewłaściwej wentylacji cel i ich zagrzybieniu, Sąd Okręgowy stwierdził, że budynek Aresztu Śledczego w R. został zaprojektowany przez uprawnionych architektów zgodnie z wymogami technicznymi dla tego rodzaju obiektów, wybudowany przez specjalistyczne firmy budowlane pod nadzorem stosownych inspektorów. Spełnia on wszystkie wymogi prawa budowlanego. Od chwili jego oddania do użytku nie dokonywano w nim żadnych przeróbek konstrukcyjnych. Strona pozwana nie ma żadnych możliwości dokonywania jakichkolwiek zmian w prawidłowo zaprojektowanym i wybudowanym budynku, a przede wszystkim dokonywania przeróbek budowlanych w zakresie wentylacji i sposobu oświetlenia cel, czy też usytuowania okien. Pozbawienie wolności jest karą za postępowanie sprzeczne z obowiązującym porządkiem prawnym. Osoba skazana na karę pozbawienia wolności musi mieć świadomość ograniczeń, jakie wiążą się z izolacją i zobowiązana jest znosić rygory życia codziennego w jednostce penitencjarnej wynikające z przepisów prawa zawartych w k.k.w., stosownych rozporządzeniach i źródłach prawa miejscowego w postaci zarządzeń Dyrektora Aresztu Śledczego. Działania funkcjonariuszy pozwanego Aresztu nie są bezprawne, nie świadczą o niehumanitarnym i nieludzkim traktowaniu. Mając na uwadze powyższe ustalenia i rozważania Sąd Okręgowy oddalił powództwo, orzekając o kosztach procesu na podstawie art. 102 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku wniósł powód. --- STRONA 6 --- Jak wynika z apelacji wyrok został zaskarżony w całości, zaś zarzuty sformułowane zostały w sposób opisowy. Powód podniósł, że nie zgadza się z wyrokiem, ponieważ Sąd Okręgowy nie przeprowadził rzetelnego procesu i oparł się tylko na twierdzeniach strony pozwanej, która nie przedstawiła wszystkich materiałów, do których miała dostęp, obrazujących pobyty powoda w Areszcie Śledczym w R., z których wynika w jakich celach powód przebywał, z jakimi osobami, ile razy był narażony na utratę zdrowia psychicznego. Zdaniem powoda pozwany lekceważył prośby o zapewnienie mu bezpiecznego pobytu, jak również zalecenia psychologa i psychiatry. Pozwany w okresie objętym pozwem nie zapewnił powodowi warunków bytowych, które prawo nakazuje zapewnić osobie izolowanej, przez co doszło do wyrządzenia powodowi krzywdy. Powód nie może ponosić konsekwencji niewłaściwego systemu, czyli polityki Państwa w sferze więziennictwa. Powód wyliczył zadośćuczynienie na podstawie innych orzeczeń sądów cywilnych w tego rodzaju sprawach za przeludnienie i naruszenie dóbr osobistych. Powód podniósł, że przeludnienie w celach nie jest faktem sporadycznym i narasta systematycznie od 2000 roku. Powód wskazał także, że grzyb w celi spowodowany jest niewłaściwą wentylacją i powstał z winy strony pozwanej. Przebywanie w zagrzybionej celi wywołuje choroby i może spowodować ciężki uszczerbek na zdrowiu. Zainstalowane w celi światło jarzeniowe wywołuje wadę wzroku. Założenie siatek zewnętrznych powoduje ograniczenie cyrkulacji powietrza. Wskazując na powyższe powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda, o ile wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu jest zasadna. Powód wystąpił z roszczeniem o ochronę dóbr osobistych, powołując się w uzasadnieniu pozwu na odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach. Powód powoływał się także na zagrzybione ściany, --- STRONA 7 --- brak prywatności i intymności, na ”inne niedogodności” związane z osadzeniem w przeludnionych celach, a także na brak środków czystości. Pozwany w odpowiedzi na pozew zaprzeczył wszelkim faktom i oświadczeniom powoda, które nie zostaną przyznane przez niego wprost (k.28). W szczególności pozwany zaprzeczył, że powód przebywał w przeludnionej celi, jak również, że warunki osadzenia były złe (k.31). Na powodzie spoczywał, zatem ciężar udowodnienia, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach, na które się powoływał, a które jego zdaniem świadczą o naruszeniu jego dóbr osobistych. Pozwanego z kolei obciążał obowiązek udowodnienia, że działał zgodnie z prawem i nie naruszył dóbr osobistych powoda (por. uzasadnienia wyroku SN z dnia 28 lutego 2007 roku, V CSK 431/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 13). Powód w celu udowodnienia okoliczności faktycznych odnoszących się do warunków, w jakich odbywał karę pozbawienia wolności, w pozwie oraz piśmie noszącym datę 4 maja 2010 roku dołączonym do pozwu, wniósł o przeprowadzenie dowodów: 1) z zeznań świadków M. L. i M. Ł. (k.3, 4v), 2) przesłuchania Dyrektora Aresztu Śledczego w R. (k.4v), 3) ekspertyzy tynku pochodzącego z celi, w której jest osadzony, a którego fragment został przesłany w kopercie do Sądu Okręgowego (k.4v). Na rozprawie w dniu 3 listopada 2010 roku powód złożył szereg pism obrazujących jego skargi na warunki, w jakich odbywa karę pozbawienia wolności. Sąd Okręgowy ograniczył się jedynie do odebrania wyjaśnień informacyjnych od powoda, nie zajmując w ogóle stanowiska, co do wymienionych wyżej wniosków dowodowych zgłoszonych przez powoda w pozwie oraz piśmie dołączonym do pozwu (Sąd Okręgowy nie podjął żadnej decyzji, co do tych wniosków i nie odniósł się także w żaden sposób do tych dowodów w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku). Sąd Okręgowy błędnie natomiast wskazał w uzasadnieniu wyroku, że poza dowodem z oględzin celi, powód nie powołał żadnych wniosków dowodowych. Podnieść także należy, że Sąd Okręgowy ustalił stan faktyczny jedynie na podstawie wyjaśnień informacyjnych powoda, które nie są stanowią --- STRONA 8 --- dowodu. Tymczasem pozwany zaprzeczył wszelkim twierdzeniom powoda, które nie zostaną przyznane przez niego wprost. Wobec tego, z uwagi na takie stanowisko procesowe pozwanego, brak było podstaw do zastosowania art. 229 k.p.c. i art. 230 k.p.c. i dokonania ustaleń faktycznych wyłącznie w oparciu o wyjaśnienia powoda (zakwestionowane przez stronę pozwaną). Ustalenia Sądu Okręgowego należy, więc ocenić, jako dowolne i niepoparte żadnym dowodem. Podkreślić w szczególności należy, że zupełnie dowolne i niejasne są ustalenia odnoszące się do „ niedogodności, których powód miał doświadczyć od początku pobytu w Areszcie Śledczym w R.” . Sąd Okręgowy, dokonując takich ustaleń, nie wskazał konkretnie, na czym polegały takie „ niedogodności ”, z czym były związane i jakich okresów dotyczyły. Zupełnie dowolne są także ustalenia, że na ścianie w celi, w której powód przebywa, jest „grzyb, który powoduje u niego chrypę”. Brak było także podstaw do zastosowania art. 231 k.p.c. i w oparciu o ten przepis, przy zastosowaniu domniemań faktycznych, wyprowadzenia wniosku, że powód obywa karę pozbawienia wolności w „przeludnionych celach”, zwłaszcza, gdy się zważy, że z wyjaśnień powoda wynika, że obecnie przebywa w celi trzyosobowej, która ma 9 m 2 . Podkreślić należy, że wobec stanowiska procesowego pozwanego wyrażonego w odpowiedzi na pozew (zaprzeczającego twierdzeniom powoda) brak było podstaw do uznania przez Sad Okręgowy, że: „ bezsporne było, że podczas odbywania kary pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w R. powód przebywał w celach, gdzie powierzchnia mieszkalna przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 m 2 ”. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, że powód powoływał się na szereg innych zarzutów dotyczących osadzenia w Areszcie Śledczym w R. Sąd Okręgowy ustosunkował się zaś jedynie do kwestii przeludnienia w celach, braku wentylacji i zagrzybienia cel, pomijając pozostałe twierdzenia podnoszone przez powoda, nie dokonując żadnych ustaleń z tym zakresie i nie odbierając nawet wyjaśnień informacyjnych od powoda, w celu wyjaśnienia stawianych zarzutów. --- STRONA 9 --- W związku z powyższym istnieje konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, którego wynik pozwoli na poczynienie ustaleń faktycznych, w jakich warunkach powód odbywał i odbywa karę pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w R., co skutkowało uchyleniem zaskarżonego wyroku w całości i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Radomiu. Wobec braku przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości nie jest, bowiem możliwe dokonanie przez Sąd Apelacyjny oceny prawidłowości zastosowania wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przepisów prawa materialnego. Ocena taka jest możliwa dopiero na tle prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy przeprowadzi postępowanie dowodowe w celu ustalenia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zważywszy na treść żądania oraz jego podstawy faktyczne i prawne. Sąd Okręgowy powinien przeprowadzić dowody z zeznań świadków zgłoszonych przez powoda, a także dowód z przesłuchania stron w trybie art. 299 k.p.c. Sad Okręgowy powinien także podjąć decyzję, co do wniosku powoda o dopuszczenie dowodu z ekspertyzy tynku, pochodzącego z celi, w której powód jest osadzony. Przy pomocy przeprowadzonych dowodów Sąd Okręgowy powinien wyjaśnić, w jakich celach powód odbywał i odbywa karę pozbawienia wolności, ile osób było osadzonych w celi (i w jakich okresach), jaka jest powierzchnia poszczególnych cel, jakie były warunki bytowe i sanitarne w tych celach, czy brakowało środków czystości, co oznaczają twierdzenia powoda o odbywaniu kary w „agresji”, czy powód przed wniesieniem pozwu zgłaszał skargi, ile razy i czego dotyczyły. Sąd Okręgowy powinien także wyjaśnić, czy były wydawane w trybie art. 248 § 1 k.k.w. zarządzenia, o których mowa w pismach z k. 50 i 512 i zażądać tych zarządzeń. Następnie kierując się przy ocenie dowodów zasadami wyrażonymi w art. 233 § 1 k.p.c., Sąd Okręgowy powinien dokonać oceny prawnej ustalonych faktów, biorąc pod uwagę treść żądania (i odnosząc się do wszystkich zarzutów stanowionych przez powoda) oraz stosując właściwe przepisy prawa materialnego (art. 24 k.c., art. 448 k.c.). --- STRONA 10 --- Z wyżej podanych względów i na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji wyroku.