Wyrok I ACa 407/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Łodz

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 407/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Hanna Rojewska Sędziowie:SSA Janina Kacprzak SSA Wiesława Kuberska (spraw.) Protokolant: st.sekr.sądowy Katarzyna Olejniczak po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2010 roku w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa B. W. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w Ł. o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi XIII Wydziału Cywilnego z siedzibą w S. z dnia 8 listopada 2007 roku sygn. akt XIII C 421/06 1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Zakładu Karnego w Ł. na rzecz B. W. kwotę 10.000 (dziesięć tysięcy) złotych i oddala powództwo w D. części ; 2. oddala apelację w pozostałym zakresie; 3. przyznaje radcy prawnemu M. B. prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego w S., przy ulicy (...) z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym kwotę 3.294 (trzy tysiące dwieście dziewięćdziesiąt cztery) złotych brutto i nakazuje kwotę tę wypłacić z funduszu Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łodzi. UZASADNIENIE Powód - B. W. w pozwie z dnia 25.07.2006r. skierowanym przeciwko pozwanemu - Zakładowi Karnemu w Ł. wniósł o zasądzenie kwoty 150 000 zł tytułem odszkodowania. W uzasadnieniu powództwa podniósł, że kwoty tej dochodzi za odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionej celi, w warunkach uwłaczających godności ludzkiej. W toku procesu powód wskazał, jako podstawę prawną powództwa treść art. 417 kc. i 448 kc. i podniósł, że dochodzona kwota stanowi w istocie zadośćuczynienie za naruszenie jego dóbr osobistych z powodu odbywania kary pozbawienia wolności w niewłaściwych warunkach, urągających godności i prawu do intymności. Pozwany Skarb Państwa - Zakład Karny w Ł. nie uznał powództwa i wniósł w całości o jego oddalanie, oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. --- STRONA 2 --- Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z dnia 8 listopada 2007 r. oddalił powództwo w całości i ustalił następujący stan faktyczny. Powód - B. W. ma obecnie 49 lat. Został skazany został na karę 15 lat pozbawienia wolności za przestępstwo rozboju popełnione w warunkach recydywy. Karę tę, której koniec upływa w 2011 r., od 3 października 2005 r. odbywa w Zakładzie Karnym w Ł.. Powód osadzony został w celi o powierzchni 33,82 m , przeznaczonej dla 11 skazanych. Faktycznie w celi tej w różnych okresach od końca 2005 r. do lipca 2007 r. przebywało 15 lub 16 osób. Każda z nich miała osobne miejsce do spania i własną szafkę. Cela wyposażona była w podstawowy sprzęt kwaterunkowy, dwa telewizory, magnetofon, a kącik do załatwiania potrzeb fizjologicznych był odgrodzony murkiem 1 m/1 m i miał zainstalowane drzwi. W Zakładzie tym występowało okresowe przeludnienie w celach, sięgające 130% dopuszczalnej normy, tj. 3 m na skazanego), o czym powiadomiono sędziego penitencjarnego. Podczas pobytu w pozwanym zakładzie karnym B. W. nie zgłaszał administracji zakładu skarg dotyczących warunków bytowych panujących w celi. Nie był zainteresowany odbywaniem kary w warunkach zakładu półotwartego. Podnosił wręcz, iż nie zależy mu na tym i chciał, aby pozostawiono go na dotychczasowym oddziale nr III. Twierdził, iż ma tam zapewniony spokój, ciszę i łatwiej mu tam odbywać karę. W trakcie pobytu w pozwanym zakładzie powód leczył się z powodu nadciśnienia tętniczego. Po zastosowaniu leczenia wartości RR utrzymywały się u niego w normie. < Rozpoznano u powoda także dnę moczanową. Po leczeniu powód uzyskał poziom kwasu moczowego w surowicy w granicach normy. Kontrolowano stan zdrowia powoda, zalecano dietę i leczenie farmakologicznie rozpoznanych schorzeń. Od sierpnia 2006 r. stan zdrowia powoda był stabilny, bez ostrych cech patologii. Zgłaszając się do lekarza B. W. podawał, że czuje się dobrze i nie zgłaszał dolegliwości. Podczas osadzenia w Zakładzie Karnym w Ł. powód zazwyczaj przestrzegał obowiązującego porządku wewnętrznego oraz regulaminu. Od początku uczestniczył w podkulturze więziennej, ale nie dopuszczał się żadnych negatywnych zachowań na tym tle. Nie wyróżniał się niczym szczególnym. Nie był nagradzany, ale też nie był karany dyscyplinarnie. Sporadycznie zgłaszał się do wychowawcy w sprawach dla siebie trudnych, życiowo ważnych, związanych z pobytem w zakładzie, co świadczy o jego dobrym przystosowaniu Bo warunków izolacji. W gronie współosadzonych funkcjonował bezkonfliktowo. Czas wolny spędzał na uczestnictwie w ogólno dostępnych formach zajęć kulturalno - oświatowych i sportowych. Powód nie angażował się w pracach porządkowych na terenie zakładu i nie ubiegał się o zatrudnienie na terenie jednostki. Powód nie przejawiał lęków ani niepokoju. Nigdy nie zabiegał o leczenie psychiatryczne, ani też o pomoc psychologiczną. Jego wypowiedzi nie nosiły cech psychotycznych, w tym urojeniowych. Występowały natomiast u niego zaburzenia osobowości o cechach dyssocjalnych. Powód sprawnie radził sobie w środowisku więziennym. Nie doznał żadnego uszczerbku na zdrowiu psychicznym w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w pozwanym Zakładzie Karnym w Ł.. Począwszy od lipca 2007r. w celi numer 303, w której powód jest nadal osadzony nie występuje już przepełnienie. Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że warunki, w jakich przebywał powód, spełniały wymogi określone w art. 40, 41 i 47 Konstytucji, a ograniczenia, których doznawał, nie naruszały jego godności ani innych dóbr osobistych, lecz były normalnym następstwem wykonania kary. Przeludnienie w celi, w której przebywał powód, miało charakter wyjątkowy (art. 248 k.k.w.), przy czym przekroczenie normy powierzchniowej na jednego skazanego nie było nadmierne. Warunków tych nie można uznać za niegodziwe. Sam powód nie chciał skorzystać z możliwości ich poprawy, odmawiając zgody na przeniesienie do oddziału półotwartego. W konsekwencji Sąd Okręgowy stwierdził, że powód nie doznał --- STRONA 3 --- krzywdy moralnej ani uszczerbku na zdrowiu w związku z pobytem w przeludnionej celi, stąd też nie może skutecznie poszukiwać ochrony przewidzianej w art. 23 i 24 k.c. (wyrok z uzasadnieniem - k. 141 i 147 - 154) Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2008 r. w sprawie o sygn. akt I A Ca 221/08 oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego. Aprobując przyjęte za podstawę zaskarżonego ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną podkreślił, że umieszczenie powoda w przeludnionej celi było działaniem zgodnym z prawem. Zgodnie z wymogiem przewidzianym w art. 248 § 1 k.k.w. powiadomiono sąd penitencjarny o konieczności umieszczenia w celi dodatkowych skazanych i decyzja ta została zaakceptowana. N. czasu odbywania kary przez powoda w warunkach przeludnienia nie stanowiło uchybienia, skoro art. 248 § 1 k.k.w. nie zakreśla ram czasowych zastosowania takiego rozwiązania. Sąd Apelacyjny zaakcentował również, że osadzony w zakładzie karnym musi liczyć się z dolegliwościami i ograniczeniami wynikającymi z pozbawienia wolności. Do naruszenia dóbr osobistych dochodzi jedynie wówczas, gdy cierpienie i upokorzenie przekraczają nieunikniony element cierpienia wpisanego w odbywanie kary pozbawienie wolności. W rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie wystąpiła, o czym świadczy także rezygnacja powoda z możliwości poprawy warunków odbywania kary. (wyrok z uzasadnieniem - k. 178 i 179 - 182 o.) Powód w skardze kasacyjnej opartej na podstawie określonej w art. 398 3 § 1 pkt 1 zarzucił naruszeniu art. 248 § 1 k.k.w. przez jego błędna wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz art. 110 § 2 k.k.w., art. 24 w związku z art. 448 k.c., art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w związku z art. 40 i 41 ust. 4 Konstytucji RP przez ich niezastosowanie. W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i wydanie rozstrzygnięcia, co do istoty sprawy zgodnie z żądaniem pozwu. (skarga kasacyjna - k. 208 - 215) Wyrokiem z dnia 17 marca 2010 r. w sprawie o sygn. akt II CSK 486/09 Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu apelacyjnego w Łodzi i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy wskazał, że prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i 448 k.c. Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku ustaleń faktycznych wynikało, że powód - w związku z okresowym przeludnieniem występującym w pozwanym Zakładzie Karnym - przez 18 miesięcy przebywał w celi o powierzchni 33,82 m 2 wespół z 14 - 15 innymi skazanymi. W celi tej na jednego skazanego przypadało zatem 2,11 - 2,25 m 2 . Korzystanie z tego pomieszczenia ograniczone było, rzecz jasna, przez miejsca do spania, kącik sanitarny oraz inne sprzęty. A zatem Sąd Najwyższy ocenił, że tak znaczące i długotrwałe odstępstwo od standardu określonego w art. 11 § 2 k.k.w. (3m 2 na jedna osobę) naruszyło godność i prawo powoda do prywatności. Sąd Najwyższy odwołując się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wypowiadającego się w kwestii wielkość celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, wskazał, że w wyroku z dnia 9 marca 2006 r. w sprawie C. przeciwko Chorwacji (skarga nr (...)) uznał powierzchnię 2,8 m 2 , która przypadała na osadzonego w rozpoznawanej sprawie, za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom. Również Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 maja 2008 r., SK 25/07, OTK-A 2008, nr 4, poz. 62, wyraził pogląd - podzielany przez skład orzekający - że nadmierne zagęszczenie celi może samo w sobie kwalifikowane, jako traktowanie niehumanitarne. Sąd Apelacyjny zapatrywanie to a priori odrzucił, co nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art. 24 w związku z art. 448 k.c. --- STRONA 4 --- Trafne okazały się też zarzuty kwestionujące ocenę zgodności z prawem działania pozwanego w płaszczyźnie art. 110 § 2 i 248 § 1 k.k.w. (omyłkowo oznaczonych w skardze kasacyjnej, jako przepisy kodeksu postępowania karnego). Sąd Apelacyjny badając legalność działań pozwanego, w istocie nie rozważył, czy w okolicznościach rozpoznawanej sprawy wystąpił „szczególnie uzasadniony wypadek", pozwalający na umieszczenie powoda w celi, w której na jedną osobę przypadała powierzchnia mniejsza niż 3 m 2 . Powołanie się na fakt występowanie w zakładzie karnym okresowego przeludnienia, bez wskazanie przyczyn tego stanu rzeczy, nie stanowi dostatecznej przesłanki usprawiedliwiającej - w oparciu o art. 248 k.k.w. - odstępstwo od normy powierzchniowej przewidzianej w art. 110 § 2 k.k.w. Ponadto zgodnie z art. 248 § 1 k.k.w., umieszczenie osadzonego w celi o powierzchni nieodpowiadającej standardom określonym w art. 110 § 2 k.k.w. mogło nastąpić jedynie na czas określony. Rozwiązanie takie mogło być więc zastosowane na czas ściśle określony, nie nadmiernie długi. Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, Sąd Najwyższy ocenił, że brak sprecyzowania w treści art. 248 k.k.w. maksymalnego okresu umieszczenia osadzonego w celi niezapewniającej 3 m 2 na osobę, nie stanowił argumentu usprawiedliwiającego odstępstwo od obowiązującej normy powierzchniowej na czas nieoznaczony. Taki wniosek pozostaje w oczywistej sprzeczności ze znaczeniem użytego przez ustawodawcę zwrotu „czas określony" oraz dyrektywą nakazującą dokonywanie ścisłej wykładni przepisu przewidującego wyjątek od reguły. (wyrok Sądu Najwyższego z uzasadnieniem - k. 302 - 305) Sąd Apelacyjny po ponownym rozpoznaniu sprawy zważył, co następuje. Apelacja powoda jest usprawiedliwiona, co do zasady i podlega częściowemu uwzględnieniu. Przede wszystkim Sąd Apelacyjny zwraca uwagę na to, że zgodnie z art. 398 20 k.p.c. sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, jest związany wykładnią prawa dokonaną w takiej sprawie przez Sąd Najwyższy. Z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego jednoznacznie wynika, że obowiązujący w okresie pobytu powoda w przeludnionej celi art. 248 § 1 k.k.w. pozwalał dyrektorowi zakładu karnego lub aresztu śledczego umieścić skazanego w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m 2 na jedną osobę, ale tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach i jedynie na czas określony. Przepis ten, jako wprowadzający wyjątek od zasady przewidzianej w art. 110 § 2 k.k.w., podlegał ścisłej interpretacji. Tym samym ocena, czy zostały spełnione przesłanki uzasadniające umieszczenie skazanego w przeludnionej celi, powinna być dokonywana ze szczególną wnikliwością. Zdaniem Sądu Najwyższego pod pojęciem „szczególnie uzasadniony wypadek" należało rozumieć przypadek nadzwyczajny, szczególny, a nie każdą, dowolną sytuację (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, SK 25/07). Pod pojęcie to mogły podpadać takie sytuacje, jak np. wzrost liczby przestępstw i wyroków skazujących na bezwzględne kary izolacyjne, wprowadzenie stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, wystąpienie stanu epidemii lub zagrożenia epidemiologicznego w zakładzie karnym (por. art. 110 § 2a i 2b k.k.w. w brzmieniu obowiązującym od dnia 6 grudnia 2009 r.). Do stwierdzenia wystąpienia „szczególnie uzasadnionego wypadku" nie wystarcza zatem ogólnikowe powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia zakładów karnych. W toku ponownego rozpoznawania sprawy, strona pozwana nie powoływała się na żadną z powyższych okoliczności, a w szczególności nie przedstawiła żadnej analizy odnoszącej się do wzrostu liczby przestępstw i wyroków skazujących na bezwzględne kary izolacyjne. Tym samym należało uznać, że w przedmiotowej sprawie nie zaszła żadna z okoliczności pozwalających na zastosowanie art. 248 § 1 k.k.w., jako odstępstwa od art. 110 § 2 k.k.w. Tym samym zasadny okazał się zarzut apelacji naruszenia prawa materialnego, to jest art. 248 § 1 k.k.w. poprzez jego zastosowanie, podczas gdy z całokształtu przeprowadzonych dowodów wynika, że przeludnienie w celi zajmowanej przez powoda miało charakter trwały i nie było wyjątkiem, o jakim mowa w tym przepisie. W konsekwencji trafny okazał się także drugi zarzut apelacji, to jest naruszenie art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 110 § 2 k.k.w., art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka oraz art. 448 k.c., poprzez ich niezastosowanie --- STRONA 5 --- w przedmiotowej sprawie, na skutek wadliwego przyjęcia braku naruszenia dóbr osobistych powoda w przypadku konieczności odbywania kary pozbawienia wolności w przeludnionej celi. Należy stwierdzić, że wbrew ocenie Sądu I instancji, iż art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19.12.1966r (Dz. U. nr 38 z 1977r, poz. 167 i 168) został w tej sprawie naruszony. Zgodnie z tym przepisem każda osoba pozbawiona wolności zostanie potraktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Z kolei Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4.12.1950r (ratyfikowana przez Polskę w 1993r Dz. U. nr 61/1993, poz. 248 ze zm.) wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kar, nienaruszających godności ludzkiej. Te zasady prawa międzynarodowego zostały przeniesione na grunt prawa polskiego i znalazły swoje odzwierciedlenie w art. 30, 40, 41 i 47 Konstytucji RP, zgodnie z którymi, nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nie ludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych, każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny. Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. Powód przebywał w warunkach niespełniających powyższych standardów. Powołana przez Sąd Apelacyjny w poprzednim składzie okoliczność rezygnacji powoda z możliwości przeniesienia do oddziału półotwartego, nie mogła być zatem traktowana, jako wyłączająca bezprawność działania strony pozwanej. Odnosząc się natomiast do wysokości żądania powoda, trzeba podnieść, że roszczenie powoda jest nieadekwatne do poniesionej krzywdy. Jak wynika - z niekwestionowanego w apelacji stanu faktycznego, ustalonego na podstawie opinii biegłej psycholog - powód w czasie pobytu w pozwanym zakładzie karnym w warunkach przeludnienia celi więziennej, nie doznał żadnego uszczerbku na zdrowiu psychicznym. Powód przebywał w przeludnionej celi przez okres 18 miesięcy, nie korzystając w tym czasie z możliwości przeniesienia do oddziału półotwartego. Powód nie zgłaszał w tym okresie czasu żadnych poważniejszych zastrzeżeń, co do sposobu odbywania kary. Innych wniosków dowodowych - poza dowodem z opinii biegłego sądowego psychologa - strona powodowa w tym zakresie nie sformułowała, co musi oznaczać, że powództwo nie zostało udowodnione w całości zgodnie z art. 6 k.c. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zważywszy na powyższe okoliczność, a także na wysokość odszkodowań zasądzanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w analogicznych stanach faktycznych, należało uznać kwotę 10.000 zł. za zadośćuczynienie właściwe do rozmiaru krzywdy. Ponieważ powód w postępowaniu apelacyjnym był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, Sąd Apelacyjny przyznał temuż pełnomocnikowi wynagrodzenie na podstawie § 6 pkt 6 w zw. z § 12 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia Min. Spraw, z dnia 28.09.2002r (Dz. U. nr 163, poz. 1348), ustalając jego wysokość wraz z należnym podatkiem VAT. Wynagrodzenie to przyznane zostało w całości ze Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego, gdyż powód korzystał ze zwolnienia od kosztów sądowych i wygrał proces jedynie w wysokości mniejszej niż 10% wartości przedmiotu sporu. Strona pozwana nie składała wniosku o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. O kosztach postępowania zażaleniowego i ze skargi kasacyjnej przez Sądem Najwyższym, Sąd Apelacyjny orzekł w postanowieniu z dnia 10 czerwca 2010 r.