Wyrok I ACa 391/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny we Wrocław

--- STRONA 1 --- Sygn akt I ACa 391/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Sławomir Jurkowicz Sędziowie: SSA Małgorzata Bohun (spr.) SSA Walter Komorek Protokolant: Monika Kurkowiak po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2011 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa A. D. (1) przeciwko Skarbowi Państwa - Centralnemu (...) Służby (...) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 22 grudnia 2010 r. sygn. akt I C 53/10 1. oddala apelację, 2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji oddalił powództwo A. D. (1) skierowane przeciwko Skarbowi Państwa Centralnemu (...) Służby (...). Powód domagał się zasądzenia na swoją rzecz kwoty 100.000 zł oraz 50.000 zł na rzecz domu dziecka we W.. Powód podał, uzasadniając żądanie, że w okresie przebywania w (...) pozwany nie zapewnił powodowi warunków bytowych, które prawo nakazuje zapewnić osobie pozbawionej wolności. W ocenie powoda, pozwany ponosi odpowiedzialność w szczególności za nadmierne przeludnienie, brak należytego wyposażenia w celi, złe warunki sanitarne. Powód wskazał, że nieludzkie i niegodne odbywanie kary wywołało u powoda stres, zaczął używać środki (...) . W odpowiedzi na pozew strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Podniosła zarzut przedawnienia roszczeń za okres osadzenia przed dniem 15 stycznia 2007 r., z uwagi na upływ trzech lat od ewentualnego zdarzenia wywołującego szkodę. W zakresie nieprzedawnionego roszczenia podniosła, że powód przebywał w celach, w których norma 3 m2 na osobę była spełniona, podobnie jak inne warunki bytowe osadzonego. Działaniom strony pozwanej nie można przypisać cech bezprawności gdyż wywiązała się z wszelkich nakładanych na nią zobowiązań mających na celu zapewnienie powodowi realizacji przysługujących mu praw. Sąd I instancji poczynił w sprawie następujące ustalenia, które Sąd Apelacyjny przyjął za własne: Od 1995 r. A. D. (1) odbywał kary pozbawienia wolności w różnych (...) i (...) na terenie kraju. W (...) we W. powód przebywał w okresach od 21 lutego 2007 r. do 19 marca 2007 r. Podczas pobytu przebywał w celach: od 21.02.2007 r. do 22.02.2007r. w celi (...) na oddziale (...) o pow. 8,10 m2 - celi 2 osobowa, od 22.02.2007r. do 26.02.2007 r. w celi (...) na oddziale (...) o pow. 8,70 m2 - celi 2 osobowej, od 22.02.2007 r. do 19.03.2007 r. w celi (...) na oddziale (...) o pow. 22,68 m2 - celi 7 osobowej. Kolejny pobyt powoda w (...) we W. rozpoczął się w dniu 27.05.2009r. i trwa do chwili obecnej. Podczas pobytu A. D. (1) przebywał w celach: od 27.05.2009r. do 29.05.2009 r. w celi (...) na oddziale (...) o pow. 8,32 m2 - celi 2 osobowej, od 9.05.2009 r. do 02.06.2009r . w celi (...) na oddziale (...) o pow. 16,95 m2 - celi 5 osobowej, 02.06.2009 r. do 24.08.2009 r. celi (...) na oddziale (...) o pow. 8,32 m2 - celi 2 osobowej, od 24.08.2009 r. do 17.02.2010 r. celi (...) na oddziale (...) o pow. 8,32 m2 - celi 2 osobowej, od 17.02.2010 r. do 26.05.2010 r. celi (...) na oddziale (...) o pow. 8,32 m2 - celi 2 osobowej, od 26.05.2010 r. do 15.06.2010 r. celi (...) na oddziale (...) o pow. 22,68 m2 - celi 7 osobowej, od 15.06.2010 r. do 06.07.2010 r. celi (...) na oddziale (...) o pow. 22,68 m2 - celi 7 osobowej, w dniu 06.07.2010 r. celi (...) --- STRONA 3 --- na oddziale (...) o pow. 8,32 m2 - celi 2 osobowej, od 06.07.2010 r. do 08.07.2010 r. celi (...) na oddziale (...) o pow. 8,32 m2 - celi 2 osobowej. Podczas pobytu A. D. (1) w celi nr (...) oddziału (...) w dniu 30.09.2009 r. powodowi nie zapewniono normy 3 m2 powierzchni na osadzonego, w tym czasie w celi przebywało 3 osadzonych. W pozostałych okresach powód miał zapewnioną normę 3 m2 powierzchni. Cele w (...) we W. są wyposażone w sprzęt kwaterunkowy określony w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w (...) i (...). Osadzeni śpią na łóżkach koszarowych, dostarczane im są koce, prześcieradła, poszewki i poduszki, wymieniane lub naprawiane w razie potrzeby. Osadzeni otrzymują przy przyjęciu środki higieny osobistej oraz środki czystości dla utrzymania porządku w celi. Kąciki sanitarne oddzielone są od reszty celi ściankami z dykty i zasłonami. Osadzeni mają w celi dostęp do zimnej bieżącej wody, która po uzyskania zgody Dyrekcji mogą podgrzewać za pomocą grzałek elektrycznych. Dostęp do ciepłej wody zapewniony jest w zmodernizowanych oddziałach mieszkalnych. Osadzeni mogą korzystać raz w tygodniu z ciepłej kąpieli w łaźni. Dostęp światła i powietrza zapewniają otwierane okna. W (...) występuje wentylacja grawitacyjna. Cele oświetlane są za pomocą świetlówek kompaktowych o mocy 40 W. A. D. (1) nie zgłaszał pisemnych skarg do dyrekcji (...) we W. w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania. Po dokonaniu tych ustaleń Sąd Okręgowy we Wrocławiu uznał powództwo za bezzasadne uznając, że za okres przed 15 stycznia 2007 r. roszczenie uległo przedawnieniu, gdyż A. D. (1) wystąpił do sądu 15 stycznia 2010 r., a zatem po upływie trzech lat od okresu objętego zarzutem przedawnienia, mimo że szkoda zgłaszana pozwem już wówczas była powodowi znana i znana była także osoba odpowiedzialna za jej naprawienie. Odnosząc się natomiast do żądanego przez powoda zadośćuczynienia w pozostałym zakresie Sąd I instancji uznał je za bezzasadne. W tym czasie bowiem były zachowane normy dotyczące powierzchni celi na jednego osadzonego, co wynika z przedstawionych szczegółowych zestawień w jakich okresach powód przebywał w poszczególnych celach. Wynika z nich że tylko w dniu 30 września 2009 r. nie została zachowana normatywna powierzchnia celi. Sąd Okręgowy podkreślił też że z redakcji art. 448 k.c., jak również z funkcji zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, wynika, że sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych, a zatem gdyby nawet przyjąć, że w okresie przebywania powoda w (...) nie zostały zapewnione odpowiednie warunki bytowe to fakt ten nie musi uzasadniać automatycznie --- STRONA 4 --- uwzględnienia powództwa. Istotnym kryterium jest rozmiar krzywdy, zadośćuczynienie ma bowiem na celu zrekompensowanie pokrzywdzonemu wszelkich ujemnych doznań psychicznych lub fizycznych będących następstwem zawinionego działania lub zaniechania sprawcy. Powołując się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wskazał Sąd I instancji, że cierpienie i upokorzenie związane z odbywaniem kary więzienia tylko wówczas stanowią naruszenie art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, gdy przekraczają nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności. Sąd Okręgowy miał też na uwadze fakt, że powód nie wykazał, ażeby rozmiar jego cierpień uzasadniał zasądzenie na jego rzecz żądanej w pozwie kwoty. Nie podał w pozwie i w toku rozpoznania sprawy jakie negatywne skutki w jego sferze psychicznej i fizycznej wywołały niedostateczne, jego zdaniem, warunku bytowe panujące w (...) we W.. Ograniczył się do ogólnikowego wskazania, że wywołało to u niego stres, konieczność używania środków (...) . Odczuwanie negatywnych emocji, jest jak wskazał Sąd I instancji, związane z samą istotą odbywania kary izolacyjnej, wynikającym z tego ograniczeniem w sferze prywatności, brakiem swobody dokonywania wyborów, koniecznością przebywania w towarzystwie innych przypadkowych osób. Dalej Sąd I instancji wskazał, że na ocenę pokrzywdzenia powoda rzutować musi także to, że powód nie po raz pierwszy odbywał karę pozbawienia wolności, zatem doprowadzając do ponownego osadzenia w (...) znał już warunki odbywania tej kary w aktualnych realiach społeczno- gospodarczych. W apelacji od tego wyroku powód zarzucił, że Sąd Okręgowy przyjął za podstawę orzeczenia wyjaśnienia administracji (...) we W. i podzielił pogląd Rzecznika (...) i nie uwzględnił niemożności uzyskania przez powoda istotnych w sprawie dowodów. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Okręgowy zebrał wystarczający materiał dowodowy, poczynił na jego podstawie prawidłowe ustalenia faktyczne i wyciągnął wnioski odpowiadające tym ustaleniom. Sąd Apelacyjny podziela je w pełnym zakresie, co odnosi się --- STRONA 5 --- zarówno do ustaleń faktycznych, jak i do towarzyszącej im oceny prawnej. W wyniku inicjatywy dowodowej stron, w tym również pozwanego działającego w celu odsunięcia od siebie zarzutu narażenia powoda na nieodpowiednie warunki socjalno-bytowe odbywania przez tego ostatniego kary pozbawienia wolności, Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, iż warunki te były odpowiednie. W tym miejscu należy podkreślić podzielając stanowisko Sądu I instancji, że jeśli nawet miały miejsce sytuacje gdy powód przebywał w celach przeludnionych to było to w okresie przed 15 stycznia 2007 r., a w związku ze zgłoszonym przez stronę pozwaną zarzutem przedawnienia słusznie Sąd Okręgowy uznał, że roszczenie za ten okres uległo przedawnieniu. Zgodnie z art. 442 § 1 zd. 1 kc w brzmieniu obowiązującym przed dniem 10 sierpnia 2007 r., roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulegało przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Początek biegu terminu trzyletniego liczony jest zatem od dnia, w którym poszkodowany powziął wiadomość o tym, że szkoda, która nastąpiła jest wynikiem zdarzenia, z którym związana jest odpowiedzialność deliktowa. Roszczenia powoda za okres przed 15 stycznia 2007 r. (powód wystąpił z roszczeniem 15 stycznia 2010 r.) uległy zatem przedawnieniu. Odnosząc się do żądanego przez powoda zadośćuczynienia z tytułu rzekomych zaniedbań po stronie pozwanej po dniu 15 stycznia 2007 r., to również Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, że żądanie powoda w tym zakresie jest bezzasadne. Przede wszystkim należy zaakcentować, że ze strony powoda brak dowodów na to, by niedogodności na jakie wskazuje on w procesie faktycznie miały miejsce, a nadto jeśli nawet istotnie tak było, to z jakimi ujemnymi doznaniami psychicznymi czy fizycznymi dla powoda się to wiązało. Słusznie zauważa Sąd Okręgowy, że powód nie podał w pozwie i w toku sprawy, jakie negatywne odczucia wywoływało u niego nieodpowiednie oświetlenie cel, stłoczenie osadzonych, nieodpowiednia wentylacja. Powód ograniczył się jedynie do ogólnikowego wskazania, że musiał przebywać w bliskim kontakcie z innymi więźniami, często wrogo nastawionych wobec siebie. Wskazać należy, że powód był słuchany przed Sądem Okręgowym w dniu 14 grudnia 2010 r. i zeznał, że dochodziło do bójek, agresji wśród więźniów, że jest po operacji (...) i byle szturchniecie go boli. Na pytanie sądu czy zgłasza jakieś wnioski dowodowe i chce coś jeszcze dodać zeznał, iż nie ma nic do dodania. Tymczasem odczuwanie negatywnych emocji, jak słusznie podkreślił to Sąd I instancji, jest związane z samą istotą odbywania kary izolacyjnej, a przyczyny stojące u podstaw tego stanu rzeczy mogą być bardzo różne – brak swobody dokonywania wyborów, konieczność przebywania w towarzystwie innych, przypadkowych osób, świadomość izolacji, perspektywa dalszego jej trwania itd. --- STRONA 6 --- Gdyby jednak nawet przyjąć, że w wyniku umieszczenia powoda w przeludnionej celi, czy też innych niedogodności związanych z przebywaniem + w (...) doszło do naruszenia jego dóbr osobistych, to należy wskazać, że przesłanką odpowiedzialności materialnej przewidzianej w art. 448 k.c. jest jednak nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.12.2002 r., V CKN 1581/00 oraz z dnia 19.04.2006 r., II PK 245/05). Wskazuje na to usytuowanie art. 448 k.c. w tytule VI księgi trzeciej k.c. „Czyny niedozwolone" i okoliczność, że generalną zasadą odpowiedzialności przyjętą w kodeksie cywilnym w odniesieniu do czynów niedozwolonych, jest odpowiedzialność na zasadzie winy. Trudno zaakceptować pogląd, że znaczne niedofinansowanie więziennictwa, ma być uznane za przejaw złej woli, czy przejaw niehumanitarnej polityki penalnej Państwa. Jest to efekt wieloletnich zaszłości. Wyeliminowanie przeludnienia w (...), czy innych niedogodności wiąże się więc z koniecznością poczynienia znacznych inwestycji i podjęcia wielu działań natury organizacyjnej, co nie może zostać dokonane w krótkiej perspektywie czasowej. Warunki, w jakich odbywał karę powód nie różniły się od warunków innych więźniów. Na tle zgromadzonego materiału dowodowego nie sposób zatem przyjąć, by działania pozwanego wobec powoda miały charakter jakiejkolwiek indywidualnej dyskryminacji lub by pozwany umyślnie zmierzał do przysporzenia powodowi większych dolegliwości, niż te standardowo związane z odbywaniem kary pozbawienia wolności. W świetle powyższego, stopień winy pozwanego Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych powoda poprzez umieszczenie go, w pewnym okresie odbywania kary pozbawienia wolności, w przeludnionej celi uznać należało za nieznaczny. Z literalnego brzmienia art. 448 k.c. wynika, że przyznanie przez sąd zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych ma charakter fakultatywny. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym pogląd, że sąd nie ma obowiązku zasądzania zadośćuczynienia w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych, uznaje się za ugruntowany (por. wyrok SN z dnia 19.04.2006 r. II PK 245/05 OSNP 2007/7-8/101). Orzecznictwo Sądu Najwyższego doprecyzowuje również przesłanki, które mają wpływ na ocenę zasadności powództwa o zadośćuczynienie oraz wskazuje sytuacje, w których mimo naruszenia dóbr osobistych, żądanie to podlegać winno oddaleniu. Podstawą odmowy zastosowania środka przewidzianego w art. 448 k.c. może być np. nieznaczny rozmiar krzywdy. Decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być również poprzedzona zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania środka w postaci przyznania tytułem zadośćuczynienia --- STRONA 7 --- kwoty pieniężnej (wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r., V CKN 1581/00, OSNC 2004/4/53). Rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności żądania wymagało więc zbadania stopnia dolegliwości powoda wynikającej z przebywania w (...) i uwzględnienia wpływu wszystkich czynników istotnych dla oceny warunków, w jakich powód odbywał karę. Ponieważ zadośćuczynienie ma służyć zrekompensowaniu szkody niemajątkowej, rzeczą sądu jest również dokonanie oceny czy określone działanie lub zaniechanie naruszyciela spowodowało ingerencję w sferę psychiczną osoby żądającej przyznania ochrony. Dokonując oceny stopnia pokrzywdzenia, którego doznał powód w związku z przebywaniem w (...), słusznie Sąd Okręgowy uznał, że powód nie wykazał aby warunki sanitarno - higieniczne w celach były niezadowalające, Wyposażenie cel, w których przebywał powód, należy do standardowych, osadzeni mają dostęp do bieżącej wody, mogą korzystać z ciepłej kąpieli w łaźni. Cele są oświetlane za pomocą świetlówek kompaktowych. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy brak jest zatem podstaw do przyjęcia, by przebywanie powoda w (...) wiązało się z tak negatywnymi odczuciami psychicznymi powoda, by uzasadniały one przyznanie zadośćuczynienia finansowego. Przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu z kilkoma innymi osobami samo w sobie wiąże się z dużą niedogodnością, i tę powód niewątpliwie odczuwał. Ponadto ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, by w czasie odbywania kary powód skarżył się na złe warunki odbywania kary i domagał zmiany sytuacji. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle powyższego uznać należało, że powód nie wykazał, aby jego dolegliwości uzasadniały twierdzenie, że przebywał w niegodziwych, niehumanitarnych lub nieludzkich warunkach, co wywołało szkodę niemajątkową w takich rozmiarach, iż mogłaby ona zostać zrekompensowana wyłącznie odpowiednią sumą pieniężną. Za przyznaniem powodowi kwoty pieniężnej tytułem rekompensaty za krzywdę wywołaną naruszeniem dóbr osobistych nie przemawia ani stopień nasilenia dolegliwości odczuwanych przez powoda, ani działanie pozwanego, dokładającego starań w celu zmniejszenia odczuwanego przez pozwanego dyskomfortu i borykającego się z problemem braku środków na radykalną poprawę stanu (...) i zwiększenie przypadającej na jednego osadzonego powierzchni mieszkalnej. Wobec powyższego uznać należało, iż oddalenie powództwa było zasadne, a apelacja powoda nie zasługiwała na uwzględnienie (art. 385 k.p.c.). Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego oparte zostało na przepisie art. 98 kpc w związku z art. 391 § 1 kpc. --- STRONA 8 --- Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do odstąpienia od obciążenia powoda kosztami procesu w postępowaniu apelacyjnym, albowiem art. 102 kpc winien być stosowany jedynie w wyjątkowych wypadkach. Sytuacja majątkowa powoda również nie przemawia za zastosowaniem w/w przepisu, skoro ustawodawca w art. 108 ustawy o kosztach wręcz zaznaczył, iż strona wygrywająca ma prawo do zwrotu kosztów również od strony zwolnionej od kosztów sądowych. To czy koszty te będą wyegzekwowane nie ma znaczenia dla samej istoty omawianego rozstrzygnięcia.