Wyrok I ACa 389/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 lipca 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowic

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 389/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 lipca 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Roman Sugier (spr.) Sędziowie : SA Piotr Wójtowicz SA Mieczysław Brzdąk Protokolant : Iwona Posyniak po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2009 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa J. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego w (...) o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 31 marca 2009 r., sygn. akt I C 584/08 oddala apelację. Sygn. akt I ACa 389/09 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 31 marca 2009 roku Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 800 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 31 marca 2009 roku, oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód przebywał w Areszcie Śledczym --- STRONA 2 --- w (...) od 14 grudnia 2006r. do 10 stycznia 2007r. Przez cały ten okres przebywał w celi nr (...), w której poza powodem osadzone było pięć innych osób. W grudniu 2006r. przeludnienie w pozwanym Areszcie wynosiło 147% a w styczniu 2007r. 142,3%. Pozwany informował sędziego penitencjarnego o istniejącym przeludnieniu przedstawiając wykaz cel, w których umieszczono osadzonych w warunkach w których powierzchnia mieszkalna na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 na 1 osobę. W wykazach tych wskazywano też celę nr (...) o powierzchni 8,52 m 2 w której przebywało 6 osób. W celi w której przebywał powód znajdował się kącik sanitarny w skład którego wchodziła umywalka i muszla klozetowa. Kącik ten był odgrodzony od części mieszkalnej materiałowym parawanem. Mając na względzie powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że pozwany przetrzymywał powoda w warunkach nie odpowiadających wymogom przewidzianym przepisem art. 110 § 2 kkw zgodnie z którym powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na jednego osadzonego nie może być mniejsza niż 3 m 2 . Sąd pierwszej instancji miał na względzie treść przepisu art. 248 § 1 kkw pozwalającego w szczególnie uzasadnionych wypadkach umieszczenie osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Zdaniem Sądu przepis ten dotyczy przejściowego ograniczenia normy wynikającej z art. 110 § 2 kkw. Natomiast przeludnienie w pozwanym areszcie nie miało charakteru przejściowego o czym świadczy treść protokołu sędziego penitencjarnego wskazująca na przeludnienie cel jako główny problem Aresztu. W ocenie Sądu przetrzymywanie powoda w warunkach tak dużego przeludnienia stanowiło naruszenie godności powoda i prawa do zachowania intymności w stopniu uzasadniającym zasądzenie zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Ze względu na to, że w warunkach przeludnienia powód przebywał niespełna miesiąc Sąd uznał, że kwotą adekwatną do doznanej przez powoda krzywdy będzie 800 złotych. Dalej idące żądanie oddalono jako bezzasadne. Wyrok został zaskarżony w części uwzględniającej powództwo przez pozwany Skarb Państwa. Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego tj.: • art. 24 kc w związku z art. 6 kc poprzez błędne uznanie, że pozwany nie obalił domniemania bezprawności działania, w wyniku czego bezpodstawnie przyjęto odpowiedzialność pozwanego pomimo jego działania zgodnego z prawem, • art. 448 kc w związku z art. 24 kc poprzez nietrafne przyjęcie działania pozwanego Skarbu Państwa za zawinione i w konsekwencji przyznanie powodowi na tej podstawie zadośćuczynienia pieniężnego, --- STRONA 3 --- • art. 448 kc przez zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie rażąco wygórowanej, z oczywistym naruszeniem przy tym kryteriów wyznaczających jego wysokość. W ocenie pozwanego Sąd Okręgowy naruszył także przepis art. 233 § 1 kpc przez odstąpienie od zasady swobodnej oceny dowodów wyrażającej się w braku wszechstronnego rozważenia całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego, przez co wyprowadzono błędne wnioski końcowe uznając, iż pozwany nie obalił domniemania bezprawności działania, co miało wpływ na wynik sprawy. Powołując się na powyższe pozwany wnosił o zmianę wyroku w zaskarżonej części i oddalenie powództwa w całości ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia – przy uwzględnieniu kosztów postępowania odwoławczego. Sąd Apelacyjny w Katowicach zważył co następuje: Apelacja pozwanego nie jest zasadna. Nie można podzielić stanowiska skarżącego jakoby udało mu się obalić wynikające z art. 24 kc domniemanie bezprawności działania polegającego na przetrzymywaniu powoda w celi w której powierzchnia na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 m 2 . Wbrew wywodom zawartym w odpowiedzi na pozew a następnie powtórzonych w apelacji takie działanie pozwanego nie było działaniem zgodnym z prawem. Wprawdzie przepis art. 248 § 1 kkw dopuszcza możliwość przetrzymywania osób bez zachowania wspomnianej normy powierzchniowej ale wymaga to kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek. Może to nastąpić jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach i przez czas określony. Ponadto niezbędne jest zawiadomienie o tym stanie sędziego penitencjarnego. Ratio legis tego uregulowania jest jasne. Zagwarantowana w przepisie art. 110 § 2 kkw norma powierzchniowa jest tak niska, że jej niedochowanie musi być traktowane jako wyjątkowe odstępstwo, dopuszczalne jedynie czasowo i podlegające ścisłej kontroli sądu penitencjarnego. Tymczasem pozwany przyznał, że przeludnienie w okresie kiedy powód przebywał w Areszcie Śledczym w (...) przekraczało 140% a było to wynikiem występującego od kilku lat przeludnienia wszystkich jednostek penitencjarnych w całym kraju. Utrzymywanie się przez szereg lat sytuacji w której liczba tymczasowo aresztowanych i osadzonych jest o wiele większa od liczby miejsc w jednostkach penitencjarnych nie może być traktowana jako szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu art. 248 § 1 kkw. Nie sposób bowiem uznać, że ustawodawca dopuścił przejściowe przeludnienie cel ze względu na utrzymujące się powszechnie, długotrwałe przeludnienie tych cel. --- STRONA 4 --- Brak też podstaw do uznania, że powód był przetrzymywany w celi nr (...), wykazywanej w zawiadomieniach kierowanych do sądu penitencjarnego jako jedna z cel w której nie zachowano wymogu 3 m 2 na osobę, przez czas określony. Nie wskazuje na to treść tych zawiadomień ani też pozwany nie wykazał kiedy i po zaistnieniu jakich okoliczności powód mógłby być przetrzymywany w celi o powierzchni zgodnej z normą przewidzianą w przepisie art. 110 § 2 kkw. Zakończenie przebywania powoda w przeludnionej celi pozostającej w dyspozycji pozwanego związane było z przetransportowaniem powoda do innej jednostki penitencjarnej a nie ze względu na podjęcie przez skarżącego działań zmierzających do przywrócenia normy powierzchniowej przewidzianej prawem. Sąd Apelacyjny w Katowicach nie podziela wywodów pozwanego zmierzających do wykazania, że częściowe uwzględnienie powództwa nie było zasadne gdyż postępowanie dowodowe przeprowadzone przed Sądem Okręgowym i poczynione ustalenia nie pozwalają na przypisanie mu winy a jedynie w takim przypadku możliwe jest zasądzenie zadośćuczynienia o jakim mowa w art. 448 kc. Należy zauważyć, że przepis art. 448 kc jako przesłankę zasądzenia przewidzianego w nim zadośćuczynienia wskazuje naruszenie dobra osobistego. Przepis ten nie zawiera uregulowania uzależniającego przyznanie zadośćuczynienia od wykazania, że naruszenie to miało charakter zawiniony. Sądowi odwoławczemu znane są wcześniejsze wypowiedzi doktryny i judykatury wskazujące na to, że dla uzyskania zadośćuczynienia o jakim mowa w art. 448 kc niezbędne jest wykazanie, chociażby nieumyślnej winy naruszyciela. Miały one jednak miejsce w odmiennym stanie prawnym, a ściślej mówiąc w sytuacji gdy powszechna była praktyka sprowadzająca się do przyjmowania, że odpowiedzialność Skarbu Państwa w oparciu o przepis art. 417 kc wymagała wykazania winy (chociażby anonimowej) funkcjonariusza Skarbu Państwa. Skoro wobec jednoznacznego stanowiska Trybunału Konstytucyjnego a następnie zmiany stanu prawnego (obecne brzmienie art. 417 kc) do odpowiedzialności za szkodę materialną za niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej nie jest niezbędne wykazanie winy, nie sposób uznać, że zadośćuczynienie o jakim mowa w art. 448 kc przysługuje jedynie w przypadku zawinionych, bezprawnych naruszeń dóbr osobistych. Dlatego należy uznać, że w przypadku gdy naruszeń tego rodzaju dopuszcza się Skarb Państwa przy wykonywaniu władzy publicznej może on być zobowiązany do zapłaty zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc także w takim przypadku gdy bezprawne działanie jest wynikiem działań niezawinionych. Nie jest też zasadny zarzut naruszenia przepisu art. 448 kc oparty na stwierdzeniu, że zasądzone zadośćuczynienie jest rażąco wygórowane i nie uwzględnia okoliczności mających wpływ na jego wysokość. Nieprawdziwe jest twierdzenie skarżącego, że w przypadku powoda norma powierzchniowa o jakiej mowa w przepisie art. 110 § 2 kkw była jedynie nieznacznie przekroczona. Z niekwestionowanych ustaleń wynika, że powód w celi o powierzchni około 8,5 m 2 był przetrzymywany wraz z 5-cioma innymi osobami. Oznacza to, że na każdego z przebywających w tej celi przypadało mniej niż 1,5 m 2 . Jeśli wziąć pod uwagę, że oprócz osób w celi tej znajdowały się łóżka, stół oraz kącik sanitarny należy stwierdzić, że powód przez okres miesiąca zmuszony był przebywać w ciasnocie powodującej znaczny dyskomfort psychiczny. --- STRONA 5 --- Mając na względzie tą okoliczność zasądzone zadośćuczynienie należy uznać za adekwatne do krzywdy doznanej przez powoda nawet przy uwzględnieniu, że powód przebywał w pozwanym Areszcie niespełna miesiąc. Dlatego na mocy art. 385 kpc apelację pozwanego oddalono jako pozbawioną uzasadnionych podstaw. Z/ 1. (...) 2. (...) 3. (...) 4. (...) (...)