Wyrok I ACa 384/05 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 384/05 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA – Lidia Sularzycka Sędzia SA – Roman Dziczek Sędzia SA – Edyta Jefimko (spr.) Protokolant – Monika Bogucka po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2005 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa Skarbu Państwa – reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa przeciwko Zakładom (…) „(…)” Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w B. o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt I C 2106/04 1) Zmienia zaskarżony wyrok w pkt I ppkt 1 w ten tylko sposób, że odsetki ustawowe od kwoty 3000.000 (trzy miliony) złotych zasądza od dnia 6 maja 2004 r. do dnia zapłaty, a w pozostałej części powództwo oddala. 2) Oddala apelację w pozostałej części. --- STRONA 2 --- 2 3) Zasądza od pozwanego Zakładów (…) „(…)” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w B. na rzecz powoda Skarbu Państwa – reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) złotych. U Z A S A D N I E N I E Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23.12.2004 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa skierowanego przeciwko Zakładom (…) Spółce z o.o. w B. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 3000.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10.02.2004 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 7.200 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Ponadto Sąd nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Kasy Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 100.000 zł tytułem nieuiszczonego wpisu sądowego. Powyższy wyrok Sąd wydał na podstawie następujących ustaleń faktycznych i wniosków. W dniu 5.01.2001 r. pomiędzy Skarbem Państwa – reprezentowanym przez Prezesa Agencji Prywatyzacji a pozwanym – Zakładami (…) Spółką z o.o. w B. została zawarta umowa sprzedaży akcji Spółki „(…)” S.A. w Ł. W art. 4 § 1 pozwana Spółka zobowiązała się w okresie 3 lat od dnia zawarcia umowy do dokonania podwyższenia kapitału akcyjnego Spółki lub podmiotu zależnego poprzez wniesienie wkładu pieniężnego lub (i) aportu rzeczowego w łącznej wysokości 3000.000 zł z przeznaczeniem środków z tego podwyższenia na niezbędne dla funkcjonowania Spółki lub podmiotu --- STRONA 3 --- 3 zależnego składniki majątku, zwane „Gwarantowanymi Inwestycjami”. Podwyższenie kapitału miało nastąpić ze środków własnych pochodzących spoza Spółki i podmiotów zależnych. Za dzień realizacji zobowiązania do podwyższenia kapitału akcyjnego strony przyjęły dzień dokonania odpowiedniej zmiany w rejestrze handlowym. W art. 4 § 2 umowy ustalono, że reinwestowanie przychodów uzyskanych ze sprzedaży środków trwałych należących do Spółki lub wniesionych przez Spółkę do podmiotów zależnych dokonane przez upływem okresu inwestycyjnego nie będzie uznawane za realizację zobowiązań inwestycyjnych. Pozwany nie wywiązał się ze zobowiązań inwestycyjnych a okoliczność ta nie jest sporna pomiędzy stronami. Zgodnie z postanowieniami zawartymi w art. 7 § 1 umowy, jeżeli zostałoby stwierdzone na podstawie sprawozdania końcowego (o którym mowa w art. 4 § 3 ust. 1 i 3 umowy) iż kumulatywna wartość faktycznych inwestycji jest niższa niż wartość gwarantowanych inwestycji, pozwana Spółka bez osobnego wezwania, w terminie 30 dni od dnia doręczenia sprawozdania końcowego byłaby zobowiązana zapłacić Skarbowi Państwa 100% kwoty, która stanowi różnicę między kwotą gwarantowanych inwestycji a kwotą faktycznych inwestycji. W dniu 9.02.2004 r. pozwany pokwitował odbiór wezwania do zapłaty kwoty dochodzonej pozwem. Zgodnie z treścią art. 353 1 k.c. w prawie polskim obowiązuje zasada swobody umów. Regulacja zawarta w art. 7 umowy w postaci zastrzeżenia kary pieniężnej, stanowić miała funkcję represyjną i motywacyjną, jako gwarancja podjęcia przez nabywcę działań w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania sprywatyzowanej Spółki. Ponieważ pozwany nie spełnił świadczenia po wezwaniu do zapłaty, Sąd na podstawie art. 481 § 1 i § 2 k.c. zasądził odsetki ustawowe. --- STRONA 4 --- 4 W ocenie Sądu dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność woli stron przy zawieraniu umowy było oczywiście bezzasadne, ponieważ typowość postanowień umowy prywatyzacyjnej i jej brzmienie wykluczały zaistnienie dyssensu. Dlatego nie zachodziła potrzeba badania zgodnego zamiaru stron i celu umowy. Wobec powyższego Sąd oddalił wnioski dowodowe o przesłuchanie świadków E. G. i J. D. oraz z dokumentów w postaci korespondencji pomiędzy stronami za okres poprzedzający zawarcie umowy oraz z memorandum informacyjnego. Sąd oddalił także wniosek pozwanego o zobowiązanie syndyka „(…)” S.A. do złożenia wniosku o otwarcie postępowania układowego oraz postanowienia Sądu o umorzeniu tego postępowania. Okoliczności te były bezsporne. Zarzuty pozwanego o błędnym przekonaniu o stanie finansowym Spółki „(…)” mogły być dochodzone w odrębnym trybie, co nie nastąpiło. O kosztach procesu wydano rozstrzygnięcie w oparciu o treść art. 98 k.p.c. Apelację od wyroku Sądu złożył pozwany, zaskarżając orzeczenie w całości na podstawie następujących zarzutów: 1. naruszenia przepisów postępowania przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy wskutek oddalenia wniosków dowodowych stron, tj. naruszenia art. 217 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c. i art. 232 k.p.c., 2. naruszenia prawa materialnego w postaci art. 65 § 2 k.c. wskutek braku ustalenia zgodnego zamiaru stron i celu umowy, 3. sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z materiałem zebranym w sprawie przez przyjęcie, że postanowienia umowy prywatyzacyjnej zawierały klauzule absolutnie typowe. --- STRONA 5 --- 5 W oparciu o powyższe zarzuty apelujący wniósł o zmianę wyroku i oddalenie powództwa z zasądzeniem od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu za obie instancje ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja jest tylko częściowo uzasadniona. Bezzasadny jest zarzut naruszenia przepisów postępowania na skutek niewyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy poprzez oddalenie wszystkich wniosków dowodowych zgłoszonych przez pozwanego i w konsekwencji naruszenie art. 217 § 1 k.p.c., art. 227 k.p.c. i art. 232 k.p.c. Również jako nietrafny Sąd ocenił zarzut sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z materiałem dowodowym zebranym w sprawie poprzez przyjęcie, iż postanowienia umowy prywatyzacyjnej zawierały klauzule typowe. Zgodnie z treścią art. 227 k.p.c. przedmiotem dowodu są fakty, które mają dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. W doktrynie wyróżnia się trzy rodzaje faktów, które wymagają udowodnienia w procesie cywilnym: prawotwórcze, tamujące powstanie prawa oraz niweczące prawo. Udowodnienie faktów tworzących prawo (np. istnienia umowy na podstawie, której powód dochodzi swoich roszczeń), zgodnie z art. 6 k.c. obciąża właśnie tę stronę procesu. Na pozwanym spoczywa natomiast obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających jego zarzuty przeciwko żądaniom pozwu. Do kategorii faktów tamujących powstanie prawa należą np. wykazanie nieważności czynności prawnej lub skutecznego uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli strony umowy. Strona pozwana może oprzeć swoje zarzuty również na tzw. faktach niweczących, do których zalicza się okoliczności wskazujące na wygaśnięcie zobowiązania np. na skutek zapłaty lub przedawnienia. Strona procesu na podstawie art. 217 § 1 --- STRONA 6 --- 6 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c. powinna zgłaszać wnioski dowodowe. Nie oznacza to jednak, iż Sąd jest tymi wnioskami związany w tym sensie, że ma obowiązek przeprowadzić każdy środek dowodowy powołany przez stronę. Przedmiotem dowodu są bowiem tylko fakty o istotnym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy. Ich istotność należy oceniać w aspekcie przedmiotu postępowania i twierdzeń stron. Muszą mieć one znaczenie prawne. Sąd dokonuje ich oceny w kontekście przepisów prawa materialnego, a więc odnosząc je do hipotez tych przepisów prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie. Analiza treści odpowiedzi na pozew wskazuje, iż Zakłady (…) Spółka z o.o. w B. powoływała się na okoliczność niepoinformowania jej przez stronę powodową o rzeczywistej sytuacji materialnej Spółki (…), a w szczególności o decyzjach organów administracji stwierdzających nieważność decyzji o nabyciu prawa użytkowania wieczystego oraz prawa odrębnej własności budynków dot. różnych działek gruntu a także odstąpienia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych od ugody w sprawie spłaty zobowiązań finansowych. W ocenie pozwanego powyższe okoliczności stanowiły podstawę do wystąpienia o tzw. „unieważnienie transakcji”. Pozwany jednak tego nie uczynił. Równocześnie pozwany nie twierdził, że zawarta umowa jest czynnością prawną nieważną, jak również nie podejmował działań w trybie art. 88 § 1 k.c. zmierzających do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego w dniu 5.01.2001 r. Ponadto należy zauważyć, że pełnomocnik strony pozwanej formułując tezy wniosków dowodowych czynił to w sposób nieprecyzyjny. Wnosząc o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka J. D. oraz z dokumentów w postaci memorandum informacyjnego oraz korespondencji stron z okresu poprzedzającego zawarcie umowy, jako okoliczność podlegającą dowodzeniu wskazał fakt „wahania się pozwanej Spółki przed --- STRONA 7 --- 7 zawarciem umowy”. Okoliczność ta nie może być zaliczona do tzw. faktów tamujących powstanie prawa. Nie był więc to fakt istotny dla rozstrzygnięcia sprawy i dlatego decyzja Sądu Okręgowego o oddaleniu powyższych wniosków dowodowych była prawidłowa. Wnosząc o zobowiązanie przez Sąd Syndyka Spółki Uniontex do złożenia kopii wniosku o otwarcie postępowania układowego i postanowienia Sądu o umorzeniu tego postępowania pełnomocnik pozwanego w ogóle nie sformułował tezy dowodowej, tj. nie podał faktów, które chciał wykazać przy wykorzystaniu tych środków dowodowych. W tej sytuacji oddalenie wniosków dowodowych było prawidłowe. Kolejnym zarzutem pozwanego było powołanie się na fakt niweczący, a więc okoliczność skutkującą wygaśnięciem zobowiązania do zapłaty kary umownej. W ocenie apelującego okolicznością taką jest ogłoszenie upadłości Spółki przed upływem 3 lat od dnia zawarcia umowy. Pozwany prezentuje stanowczo, że skoro art. 6 § 2 umowy przewidywał możliwość likwidacji i rozwiązania Spółki w okresie wcześniejszym niż 3 lata, a więc w okresie inwestycyjnym (jeśli wymagałyby tego przepisy prawa) to realizacja zobowiązania inwestycyjnego po ogłoszeniu upadłości byłaby bezcelowa. Nie mógł być bowiem osiągnięty cel zobowiązania tj. przeznaczenie środków na niezbędne dla funkcjonowania Spółki lub podmiotu zależnego składniki majątku. Apelujący równocześnie przyznaje, że umowa nie precyzuje, jakie konsekwencje miałaby wcześniejsza likwidacja Spółki dla bytu zobowiązania do zapłaty kary umownej. Pozwany złożył wniosek dowodowy o przesłuchanie świadka J. D. na okoliczność intencji stron umowy. Również ten wniosek (wraz z wnioskiem powoda o przesłuchanie świadka E. G. na te same okoliczności) Sąd Okręgowy oddalił. --- STRONA 8 --- 8 Oddalenie tych wniosków dowodowych było prawidłowe. Sąd I instancji stwierdził, że dokonując wykładni postanowień umowy, nie musiał badać zgodnego zamiaru stron i celu umowy a więc odwoływać się do art. 65 § 2 k.c., bowiem literalna treść umowy wykluczała możliwość powstania dyssensu. Sąd Apelacyjny podziela pogląd Sądu Okręgowego, że treść umowy jest jednoznaczna. Przede wszystkim należy stwierdzić, że okoliczności powołane jako fakty niweczące zobowiązanie pozwanego do zapłaty kary umownej (określone w art. 6 § 2) w ogóle nie zaistniały. Przepis ten stanowi bowiem, że w okresie inwestycyjnym Spółka (…) nie zostanie zlikwidowana lub rozwiązana, z wyłączeniem przypadków, kiedy jest to wymagane przez przepisy prawa. Apelujący nie udowodnił, aby nastąpiły zdarzenia wskazane w tym przepisie, tj. zlikwidowanie lub rozwiązanie Spółki. Samo ogłoszenie upadłości nie zostało wymienione w art. 6 § 2 umowy, którego treść jest jednoznaczna. Stronami umowy były podmioty profesjonalne (Skarb Państwa reprezentowany przez Prezesa Agencji Prywatyzacji oraz Spółka prawa handlowego). Umowa została zawarta w formie pisemnej. W sytuacji zawarcia przez tego typu podmioty umowy w formie pisemnej, pozwany nie może powoływać się na to, iż zgodnym zamiarem stron było zawarcie odmiennych, istotnych postanowień umowy innych niż te, które pisemnie zostały wyrażone (por. wyrok SN z 9.05.2001 r. II CKN 444/00 Lex nr 52639). Dowody z zeznań świadków mogą służyć jedynie rekonstrukcji prawidłowego zrozumienia treści umowy. Żaden dowód nie może jednak zmienić jednoznacznej treści złożonych oświadczeń woli (por. uzasadnienie wyrok SN z 9.02.2000 r. I PKN 474/99 OSNP 2001/13/429). Wykładnia umowy nie może prowadzić do stwierdzeń w sposób oczywisty --- STRONA 9 --- 9 sprzecznych z jej treścią (por. wyrok SN z 9.07.2000 r. II CKN 313/00 Lex nr 52601). Zdaniem Sądu Apelacyjnego dokonana przez Sąd Okręgowy językowa wykładnia umowy w okolicznościach sprawy niniejszej ma szczególny walor poznawczy, ponieważ tekst kontraktu jest jednoznaczny i pozwala na odtworzenie woli stron. Dopiero, gdyby tekst umowy był niejasny, koniecznym byłoby usunięcie wątpliwości przy zastosowaniu reguł przewidzianych w art. 65 § 2 k.c. (por. uzasadnienie wyroku SN z 8.06.1999 r. II CKN 379/98 OSNC 2000/1/10 i wyrok SN z 12.12.2002 r. V CKN 1603/00 Lex nr 75350). Nie zachodziła więc potrzeba przeprowadzenia przez Sąd I instancji dowodów z przesłuchania świadków na okoliczność zgodnego zamiaru stron i celu umowy. Z uwagi na powyższe Sąd Apelacyjny uznał, że ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy są prawidłowe. Nie doszło również do naruszenia art. 65 § 2 k.c. W granicach zaskarżenia Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę z urzędu naruszenie przez Sąd Okręgowy art. 455 k.c. przez jego błędne zastosowanie. Wprawdzie Sąd nie powołał powyższego przepisu w treści uzasadnienia wyroku, ale fakt zasądzenia odsetek ustawowych od kary umownej od dnia doręczenia pozwanemu wezwania do zapłaty, wskazuje, iż świadczenie z tytułu kary umownej nieprawidłowo potraktowano jako zobowiązanie bezterminowe. Pogląd ten jest niezasadny. Tylko w przypadku, gdy termin świadczenia nie jest oznaczony lub nie wynika z właściwości zobowiązania, powinno być ono spełnione po wezwaniu dłużnika do wykonania. W umowie sprzedaży akcji strony określiły termin spełnienia świadczenia w sposób jednoznaczny. Zgodnie z art. 7 § 1 kara umowna powinna zostać zapłacona przez pozwanego bez osobnego wezwania, --- STRONA 10 --- 10 w terminie 30 dni od dnia doręczenia sprawozdania końcowego. Termin doręczenia sprawozdania końcowego wynika z art. 4 § 3 ust. 3 i wynosi 90 dni od upływu okresu inwestycyjnego. Stosownie do postanowień art. 4 § 1 ust. 1 umowy okres inwestycyjny wynosił 3 lata od dnia zawarcia kontraktu. Skoro umowę zawarto 5.01.2001 r., to okres inwestycyjny zakończył się 5.01.2004 r. Od tego dnia rozpoczął się bieg terminu 90 dni do złożenia sprawozdania końcowego, który upłynął 5.04.2004 r. (sprawozdanie końcowe k – 52). Od dnia 5.04.2004 r. rozpoczął bieg termin 30 dni na zapłacenie kary umownej. Upłynął on 5.05.2004 r. Oznacza to, że od dnia następnego tj. od 6.05.2004 r. pozwany popadł w opóźnienie w spełnieniu świadczenia (w rozumieniu art. 481 § 1k.c.) i dlatego odsetki ustawowe od kwoty 3000.000 zł powinny zostać zasądzone od tego dnia. Z uwagi na powyższe uznając apelację za zasadną w części rozstrzygnięcia o odsetkach Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżano wyrok w ten tylko sposób, że odsetki od kwoty 3000.000 zł zasądził od 6.05.2004 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałej części. Na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację w pozostałej części jako bezzasadną. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. bk --- STRONA 11 --- 11